Մարկ Նշանեան՝ «Գրակա՞ն Սփիւռք»

Ալֆորվիլի Հայ մշակոյթի տունը Յունուար 17-ին հիւրընկալեց Մարկ Նշանեանը, որ «Գրական սփիւռք մը» նիւթով բանախօսեց։ Բանախօսութիւնը «Գրակա՞ն Սփիւռք» խորագիրը կը կրէ։

Հայ գրականութեան եւ սփիւռքի մտաւորական հիմնախնդիրներուն նուիրուած ժամանակակից մտքին մէջ փիլիսոփայ, գրական քննադատ եւ թարգմանիչ Մարկ Նշանեան առանցքային տեղ կը գրաւէ։ Նիւ Եորքի Գոլոմպիա համալսարանի հայ լեզուի եւ գրականութեան ամպիոնի նախկին վարիչ, ապա Պոլսոյ Սապանճը համալսարանի «Մշակութային ուսումնասիրութեանց» ծրագրի դասախօս՝ լեզուի, պատմութեան, յիշողութեան եւ գրական ստեղծագործութեան փոխյարաբերութիւններուն շուրջ տասնամեակներէ ի վեր իր մտորումները կը խորացնէ։

Դիտումնաւոր կերպով բաց ձգուած հարցադրում մը բանախօսութեան առանցքը կը կազմէր. կարելի՞ է խօսիլ գրական սփիւռքի մը մասին։ Աւելին. սփիւռքը ինքզինք չի՞ ծնաներ գրականութեան միջոցաւ, եւ մասնաւորապէս՝ հայալեզու գրականութեան՝ արդեօք։ «Եւ եղեւ սփիւռք» ազդեցիկ բանաձեւումը վեր առնելով՝ Զարեհ Որբունիի առանցքային վէպին՝ 1964-ին հրատարակուած «Եւ եղեւ մարդ»-ին հետ Մարկ Նշանեան զայն երկխօսութեան մէջ դրաւ, որ սփիւռքեան մարդուն ծնունդը կ՚աւետէր։

Թարգմանութեան, բառին խորին իմաստով, աշխատանքին ընդմէջէն միայն այս «աւետիսը» կրնար իրականանալ՝ ըստ Նշանեանի. լեզուներու միջեւ թարգմանութիւն, բայց գիտակցութեանց մէջ ներքին թարգմանութիւն նաեւ։ Անցեալէն ժառանգուած ինքնութեան մղձաւանջներէն ձերբազատելու եւ սեփական լեզուին մէջ օտարին հանդիպիլ սորվելու մասին է խօսքը՝ եւ այդ ալ։ Եզկարատեւ հոլովոյթ մը, երբեմն ամբողջ կեանքի մը տեւողութեամբ, զոր պատմել նաեւ հարկ էր։

«Եւ եղեւ մարդ»-ին յաջորդող երկու վէպերուն մէջ՝ «Թեկնածուն» (1967) եւ «Ասֆալթը» (1972), Զարեհ Որբունի այդ աշխատանքին լծուած է, որոնք Մարկ Նշանեանի թարգմանութեամբ «Parenthèses» հրատարակչատան կողմէ վերջերս ֆրանսերէնով լոյս տեսան։ Լոկ լեզուական թարգմանութեան հարցը կը գերազանցէ օտարին փորձառութիւնը, որ այս գործերը ընթերցողին կը հրամցնեն՝ սփիւռքեան պայմաններու հիմնադիր փորձառութիւն դառնալով։

Միշտ այժմէական հարցադրումներու շարք մը այսպէսով բանախօսութիւնը բացաւ. ո՞ր սփիւռքին մասին է խօսքը։ Արդէն իսկ կայացած իրականութիւն մըն է ան, գաղափար մը, թէ՞ գալիք հորիզոն մը։ Անոր յայտնութեան վայրը գրականութիւնը ըլլար՝ ինչու՞ անհրաժեշտ էր։ Եւ այսօր ի՞նչ կը սպասէ ան մեզմէ։

Հաստատութեան առաքելութեան լիովին կը համապատասխանէ Ալֆորվիլի Հայ մշակոյթի տան մէջ կայացած այս հանդիպումը, որ հայ մշակոյթին շուրջ՝ իր բոլոր հարստութեամբ եւ բարդութեամբ մտորումի եւ երկխօսութեան միջավայրեր ստեղծել կը ջանայ։ Գիրքի ցուցահանդէսին ընթացքին սկսած զրոյցներն ու քննարկումները շարունակելու կոչուած բանախօսութիւններու շարքի սկիզբը ան կը հանդիսանայ։