Դո՚ւք, յարգելի ընթերցող, կը յիշէ՞ք ազգիս «պղերգ» օրերը, երբ հայը ծոյլ, հեղգ, յոյլ, թոյլ, մեղկ, ալարկոտ, լորտ եւ դանդաղաշարժ էր, այսինքն, պարզապէս՝ «պղերգ»։ Ի՜նչ ուրախութիւն. անցան այդ օրերը, իսկ բառը մնաց հայկական հին մատենագրութեան էջերուն մէջ։ Քանի մը աղօթք, քանի մը տաղ,- չմոռնամ նաեւ Յովհաննէս Շիրազի մէկ քերթուածը,- դեռ կը յիշեն «պղերգ» ածականը։ Այսօր, երբ գիշերային այս լուռ ժամերուն, լուսամփոփի մը լոյսին տակ, ամբողջ օր ձեր գործը, զաւակները, թոռնիկները, կամ՝ ազգային միութիւն մը խնամելէ յօգնած՝ դուք կը վայելէք ծուլութեան այս խաղաղ պահը, ես կ’առաջարկեմ, որ կարդանք «պղերգ» բառի պատմութիւնը։
Պղերգ զօրականներ
Ո՞վ էր առաջին եւ ամենէն պղերգ հայը։ Չենք գիտեր։ Բայց, մեր պատմահայր Մովսէս Խորենացին ունի երկու թեկնածու. Հայ զօրականները եւ Արտաւազդ թագաւորը։ Խօրէնացին «Պատմութիւն Հայոց» աշխատաիրութեան մէջ «Ողբամ զքեզ, Հայոց աշխարհ» արտայայտութեամբ նկարագրեց ազգիս վիճակը, ապա բացատրեց, թէ ո՚վ էր իր պաշտօնի մէջ թերացողը. (այնքան երկար է Խօրէնացիի շարադրած ցուցակը, մենք այսօր բաւարարուինք քանի մը հատի հետ). «Վարդապէտք տխմարք», «Կրօնաւորք կեղծաւորք, սնափառք, պատուասէրք», «Աշակերտք հեղգք առ ուսումն», «Իշխանք ապստամբք», «Դատաւորք սուտք, խաբողք, կաշառառուք», իսկ վերջապէս՝ անոնք որոնք պէտք էր որ երկիրը պաշտպանէին՝ «…Զօրականք պղերգք»։ Խորենացին մեր զօրականներու համար գործածեց նաեւ «անարի, սնապարծ, զինատեաց, հեշտասէր, անժուժկալ, կողոպտիչ եւ գինարբու» կոչումները։ Իսկ, ո՞ր թագաւորն էր հայոց պատմութեան ամենէն պղերգը։ Խօրէնացին այդ հարցումին ալ ունի պատասխան։ Արտաւազդ թագաւորը, Տիգրան թագաւորի տղան, ըսաւ մեր պատմահայրը, արիութիւն կամ քաջութիւն ցոյց չտուաւ. «Հայոց թագաւոր» Արտաւազդ որդի Տիգրանայ ոչ ինչ գործ արութեան եւ քաջութեան եցոյց», ան միայն կը պարապէր ուտելով եւ ըմպելով՝ «Ուտելեաց եւ ըմպելեաց պարապեալ», հեռու էր իմաստութենէ եւ բարի յիշատակներէ՝ «Զիմաստութենէ եւ զբարի յիշատակաց անփոյթ», ստրուկն էր իր փորին՝ «Ծառայ եւ ստրուկ որովայնի»։ Վերջապէս, իր զինուորները զայրացան՝ «…Վասն առաւել պղերգութեանն»։
Թշուառ պղերգը
Կասկած չունէի։ Գիշեր մը առաջ Մատեան Ողբերգութիւն մատեանի էջերը թերթեցի, որպէսզի «պղերգ» բառի բազմաթիւ պատկերաւոր գործածութիւնները ընթօրինակեմ ծոցատետրիս մէջ։ Աւա՜ղ, Նարեկացին անտեսեր էր այդ ածականը։ Ապա բացի Մատեանի արեւելահայերէն թարգմանութիւնը։ Զարմանալով տեսայ, թէ թարգմանութիւնը ունէր երեք «պղերգ»։ Ահա անոնցմէ ամենէն նկարագրականը. «…Ահա ճշգրիտ պատկերն իրական մի հեգ Արժանապատիժ մի վտարանդի Անձնանեծ թշուառ պղերգ»։ Կ’արժէ յիշել, թէ թարգմանիչը, գրականագէտ, պրոֆեսոր Վազգէն Գեւորգեանը «Ստեփան Զորեան»ի անուան մրցանակի 1980 թուականի դափնեկիրն էր «Մատեան ողբերգութեան» պոեմի թարգմանութեան համար։
Վանքի պղերգ աբեղան
Եղան օրեր, ճգնաւոր վանականը, իր խուցի մէջ աւարտեց մատեան մը ընթօրինակելու յոգնաջան եւ գիշերաջան աշխատանքը, ապա գիրքի վերջին էջի վրայ ինքզինք կոչեց «պղերգ»։ Հին սովորութիւն։ Բազմաթիւ են այդպիսի յիշատակարանները։ Չեղայ պղերգ, եւ հայկական մատենագրութեան էջերու մէջ գտայ երկու օրինակ։ Մէկը կը պատկանէր Յովսէփ Աղթամարցի անուն կրօնաւորին։ Ան 1497 թուականին Գնունիներու նախարարական տիրոյթ Բերկրի քաղաքի Արգելան վանքի մէջ Շարակնոց մը ընթօրինակեց։ Գիրքի յիշատակարանի մէջ Յովսէփ գրիչը ինքզինք նախ կոչեց «յետին եւ անպիտան», ապա «պղերգ ի մանկանս եկեղեցւոյ»։ Իսկ 1667 թուականին Յովհաննէս անուն աբեղայ մը իր յիշատակարանի մէջ մեզի ձգեց հետեւեալ արտայայտութիւնները. «Յիշեցէ՚ք ի մաքրափայլ յաղօթս», «Արտաքուստ միայն երեւիմ կեղծաւոր, եւ ի ներքուստ լի եմ անառակութեամբ եւ չարութեամբ…», «Գործով ունայն եւ թափուր», «Ես չարեօք լցեալս եւ մեղօք զեղխեալս, ծոյլս եւ պղերգ»։
Վանեցի պղերգը
Միջնադարեան տաղասացութեան մէջ միշտ չէ որ հայ բանաստեղծը յիշեց «պղերգ» բառը։ Կամ, արդեօ՞ք «պղերգ» բառը ծուլացաւ եւ մերժեց գրական որեւէ աշխատանքի մաս կազմել։ Պատասխանը չենք գիտեր։ Միայն, թէ մեզի ծանօթ է հին հայկական տաղ մը, Սուքիաս անուն բանաստեղծի յօրինածը։ Սուքիասը, 1636 թուականին ծնած մարդ, ապրեցաւ Վանի մէջ, կրթութիւն ստացաւ, վարդապետ եղաւ, ապա, չենք գիտեր ինչո՚ւ, իր կարգակից եղբայրներու զրպարտութեան պատճառով վեց ամիս բանտի մէջ մնաց։ 1707 թուականին, 71 տարեկանին, դեռ բանաստեղծութիւններ կը գրէր։ Մեզի հասած 25-ի չափ չափածոյ գործերէն մէկը ուշագրաւ է, ուր կը սորվինք, թէ Սուքիասը «պղերգ եւ քնէած» մարդ էր։ Նոյն ոտանաւորի մէջ Սուքիասը ինքզինք կոչեց նաեւ «յոյլ, տարտամեալ, մրափեալ, ապշեալ» մարդ, որ կ’ապրէր «…Ծուլութեան մահաչափ մեղաց» մէջ։
Արծաթասէր պղերգը
Մխիթար Գօշը ծոյլ մարդու չէր սիրեր։ Աւելի չէր սիրեր ծոյլ եկեղեցականին։ Գօշը «անկարգ» կը կոչէր այդ տեսակները։ «Գիրք դատաստանի» աշխատասիրութեան մէջ ինչե՚ր չըսաւ Գօշը անոնց հասցէին. «Արծաթ վարձու կու տան», «Տոկոս կը պահանջեն», «Մոռանան զբարբառ աստուածային Գրոցն»։ Եւ մանաւանդ, ըսաւ մեծ գիտնական, օրէնսդիր, առակագիր, մանկավարժ եւ հասարակական գործիչը, անոնք պղերգ են պաշտամունքի մէջ, թուլասիրտ՝ աղօթքի մէջ. «…պղերգ՝ ի պաշտմանն եւ թուլասիրտ՝ յաղօթս, մեղկ եւ ծոյլ՝ ի հաւատս»։ Բայց հայկական եկեղեցին ունեցաւ իր աշխատասէր եւ ծառայասէր զաւակները։ 1689 թուականին Եղիա Մուշեղեան Կարնեցին պաշտպանեց այդ արժանի հոգեւորականները, որոնք մեր ազգի վիճակին անծանօթ օտարներու կողմէ «պղերգ» ըլլալու թերութեամբ կը մեղադրուէին։ Այժմ երթանք 1724 թուականը, եւ ականջ տանք եւրոպական դիւանագիտական առաքելութեան անդամի մը եւ Եղիա Մուշեղեան Կարնեցիի միջեւ տեղի ունեցած զրոյցին։ Վայր՝ Պարսկաստան։ Յիշեցնեմ, թէ Կարինի հայկական դպրոցի մէջ բարձր ուսում առած, բանահաւաք, միջազգային վաճառական, Իսֆահանի մէջ շահի, վէզիրի եւ արքունիքի անդամներու հետ անձնական յարաբերութիւններ ունեցող Կարնեցին 1724 թուականին Եւրոպայի մէջ պարսկական դիւանագիտական պատուիրակութեան ղեկավարն էր, իսկ ֆրանսացիները անոր կը վստահէին դիւանագիտական առաքելութիւններ։
Լրտեսութի՞ւն ընելու եկած էք
Եղիա Մուշեղեան Կարնեցին եւրոպական առաքելութեան անդամներուն հետ յաճախ հանդիպումներ կ’ունենար։ Օր մը օտար դիւանագէտ մը,- հաւանաբար ֆրանսացի,- զրոյցի մը ընթացքին հարց կու տայ Կարնեցիին, թէ ինչո՚ւ հայ հոգեւորականները օտար երկիրներու մէջ առաքելութիւն չեն կատարեր, ինչպէս կ’ընեն եւրոպացիները Հայաստանի եւ բազմաթիւ այլ երկիրներու մէջ. «Ընդէ՞ր ձեր կրօնաւորքն ոչ շրջին քարոզել ընդ ամենայն աշխարհ, որպէս որ զմերն»։ Օտարականը ի՚նքը կը պատասխանէ իր հարցումը, մեղադրելով որ մերոնք պղերգ են. «…Վասն զի են պղերգ եւ անհոգ»։ Կարենցին կը պաշտպանէ հայկական եկեղեցին այդ անգէտ մարդու անիրաւ մեղադրանքի դէմ. Մերոնք, կը բացատրէ Կարնեցին, այնքան ծանր բեռ ունին իրենց ուսերուն վրայ, քանզի ազգս անօրէններու մէջ կ’ապրի եւ որպէս բարի հովիւ կը փորձեն իրենց հօտը ապահով պահել. «Մերքն ոչ են ծոյլ, բայց պարտական են վասն յիւրոցն, քանզի մեր ազգն է ի մէջ անօրինաց, հազիւ թէ կարեն հովւել մերոցն»։ Կը շարունակէ Կարնեցին. ձերոնք ինչո՞ւ եկեր են Հայաստան. լրտեսութի՞ւն ընելու, գա՞նձ հաւաքելու։ Եթէ միայն հաւատքի համար ըլլար, ձերոնք պիտի շրջէին կռապաշտներու մէջ, բայց ո՚չ թէ հայոց. «…Մի՞թէ ձերքն, որ շրջին ընդ ամենայն տեղիս, ոչ թէ միայն վասն հաւատոյ է, այլ ժողովելւոյ զգանձս եւ լրտեսելոյ։ Եթէ միայն վասն հաւատոյ լինէր, գնային ի մէջ կռապաշտից եւ ոչ ի մէջ հայոց»։
Այսօր պղերգացանք
Պղերգ բառը այնքան ջանադիր չէր որ ունենար բիւր ածականներ։ Հազիւ մէկ ձեռքի մատներու չափ բառ շինեց պղերգը. ՊՂԵՐԳԱԲԱՐ եւ ՊՂԵՐԳԱԳՈՅՆ, 6րդ դար, ՊՂԵՐԳԱԲԵՐԻԼ, 12-րդ դար, ՊՂԵՐԳԱՆՔ, թուականը անյայտ, եւ ՊՂԵՐԳԱՆԱԼ, 6րդ դար, այսինքն ծուլանալ, ալարիլ, անփոյթ ըլլալ։ Ահա այս ընտիր բայի գործածութեան երկու օրինակ. «Ի բարի գործոց պղերգացայք», «Մի պղերգասցուք գոհանալ զտեառնէ»։
Պղերգ կատուն
Աշխարհաբար գրականութեան մէջ հազուգիւտ է «պղերգ» բառի գործածութիւնը։ Շիրվանզադէն «Չար ոգի» գիրքի մէջ մեզի բացատրեց, թէ պղերգ ամուսին մը ինչե՚ր կ’ընէ իր կինը վշտացնելու համար. «Պղերգ մարդը, կարծես, կնոջ վիշտը աւելի կատարեալ անելու համար մի սովորութիւն եւս ունէր։ Օրուայ մեծ մասը յօրանջելով պտտում էր ուրիշների խանութները, պատահած տեղը ընդունելով սրանից նրանից մի բաժակ օղի։ Այդ էլ բաւական չէր։ Նա բոլոր մեռելներին ուղեկցում էր մինչեւ գերեզմանատուն, երբ «մեռելահաց» ուտելու յոյս ունէր»։ Յովհաննէս Շիրազը ամբողջ աշխարհը մեղադրեց «պղերգ» ըլլալու յանցանքով. «Միայն մայրն է մնացել սուրբ Արարատ / Ողջ աշխարհում այս պղերգ»։ Իսկ հայրենիքի մէջ նոր սերունդի բանաստեղծ Նարինէ Աւագեանը օր մը յիշեց Լենինականցի իր մեծ մայրը, անոր «տաք, հացոտ բուրմունքը», հին տունը, տան խաղաղ բակը եւ այդ բակի հաւատարիմ շունը. «Լինէր մեր բակը, մեր տունը լինէր, / Ինձ հետ մեծացած հսկայ տանձենին, / Եւ հաւատարիմ այն շունը լինէր…, / Լինէր մեր բակը, մեր տունը լինէր, / Պղերգ գոյութեամբ մեր շունը լինէր»։
Կեսուրի գանգատը. Հարսս պղերգ է
Պղերգ բառը չունի իր երգը։ Այսօր, յարգելի ընթերցող, ըլլանք բարեխիղճ, եւ մեր «ծոյլ» բառի համար եկէ՚ք, մե՚նք ստեղծենք քանի մը սիրուն, թարմ երգի անուն, «պղերգ» բառին շնորհելով նոր կեանք մը։ (Մի գուցէ երաժիշտ մը նկատէ այդ անունները եւ ոգեւորուած՝ ստեղծէ քաղցր մեղեդիներ)։ Այժմ ձեզի հրաժեշտ կու տամ քանի մը ծիծաղաշարժ եւ կենսուրախ առաջարկով. «Պղերգ կատուն», «Պղերգ Արան», մանկական երգեր, դաստիարակիչ պատգամով, «Պղերգ հարսը», ժողովրդական կատակերգ, հարս ու կեսուրի երկխօսութեամբ, «Պղերգ ճպուռը», պղերգ ճպուռի եւ աշխատասէր մրջիւնի առակը երգի վերածուած… Մինչեւ յաջորդ յօդուածս, յարգելի ընթերցող, վայելեցէք թերթի մը մէջ պատմութիւններ ընթերցելու այս պղերգ ժամերը։
