Գաղթ. ժամանակի ճեղքումներու մէջ ինքզինք ընտրելու կարողութիւնը

Բար­ռե­սիա Քո­լէք­թի­վի «Բար­ռե­սիաբար» սիւ­նա­կի աշուն-ձմեռ եղա­նակը պի­տի կեդ­րո­նանայ գաղ­թին, գաղ­թե­լու ան­կա­րողա­կանու­թեան եւ գաղ­թածնե­րու ապ­րումնե­րուն վրայ։ Լեռ­նա Պա­պիկեանի գրու­թեամբ սկսած այս յօ­դուա­ծաշար­քը կեան­քի պի­տի կո­չուի, նա­խորդ տա­րինե­րուն նման, մեր բո­լորին փոր­ձա­ռու­թիւննե­րով։ Լեռ­նա­յին յօ­դուա­ծը մեզ ոչ միայն յի­շեցուց, որ վեր­ջին հինգ սե­րունդնե­րու ըն­թացքին գաղ­թը բնաւ չէ բա­ցակա­յած հա­յերու կեան­քէն, այլ նաեւ ստի­պեց հասկնալ՝ որ բո­լորս ալ ու­նինք գաղ­թած հա­րազատ­ներ, կ՚ապ­րինք գաղ­թի գա­ղափա­րով ու գոր­ծադրու­թեամբ եւ շատ չենք մտա­ծեր, թէ ի՛նչ կը նշա­նակէ այս իրա­կանու­թիւնը մեր առօ­րեայ կեան­քին մէջ։ Թէեւ մեր Քո­լէք­թի­վին մէջ կան չգաղ­թածներ, սա­կայն կրնանք ըսել, որ բո­լորս ալ ու­նինք գաղ­թո­ղի փոր­ձա­ռու­թիւնը ապ­րած ազ­գա­կան­ներ, իսկ գաղ­թե­լու հա­ւանա­կու­թիւնը միշտ ալ ներ­կայ է։

Գաղ­թա­կանի անձնա­կան փոր­ձա­ռու­թե­նէս սոր­ված եմ, որ գաղ­թը, առա­ջին հեր­թին, ջան­քի խնդիր է, որ ան­ձը կը դնէ ծնած-մեծ­ցած երկրին եւ գաղ­թած երկրին տար­բեր ժա­մանա­կային փոր­ձա­ռու­թիւննե­րուն մի­ջեւ։ Ժա­մանա­կի կա­րեւո­րու­թիւնը կը գնա­հատո­ւի, մաս­նա­ւորա­պէս, գաղ­թո­ղին ծնած-մեծ­ցած եր­կի­րը վե­րադառ­նա­լու կա­րողու­թեամբ։ Այլ խօս­քով, եթէ գաղ­թողնե­րը կրնան որո­շել, թէ որ­քան ժա­մանակ պի­տի ապ­րին որ­պէս գաղ­թող, ապա այդ մէ­կը բա­ցառիկ մե­նաշ­նորհ է։ Այս առու­մով ար­դար պի­տի չըլ­լար նոյն ակ­նո­ցով դի­տել աշ­խա­տաւոր­նե­րու դէ­պի 20-րդ դա­րու ճար­տա­րարուես­տի եր­կիրներ կազ­մա­կեր­պո­ւած կեր­պով գաղ­թը եւ աղէ­տէ փախ­չողնե­րուն ու իրենց կեան­քը ալե­կոծ ծո­վուն յանձնող­նե­րուն գաղ­թը։

Գաղ­թին այլ ազ­դակնե­րէն է ժա­մանա­կահա­տուա­ծին ան­վերջ ըլ­լա­լը, որուն ար­դիւնքը անո­րոշ է։ Այս հա­տուա­ծին մէջ ինչ պա­տահի­լը կա­խեալ է ան­հա­տին ինքնիր կա­րողու­թեան գի­տակ­ցութե­նէն, որ­քա­նո՛վ ինքնիր ան­ձը ընտրե­լէն եւ որ­քա­նո՛վ իր առած ար­կա­ծաբե­րումնե­րուն իս­կա­պէս տո­կալէն։

Հա­յերուն հա­մար գաղ­թը նախ եւ առաջ պատ­մա­կան յի­շողու­թեան ջու­րի երես ել­լելն է, որ ան­մի­ջակա­նօրէն կա­պուած է աղէ­տի հետ։ Ողջ մնա­ցող ու հե­ռացող­նե­րը, հե­ռանալ կա­րողա­ցող­նե­րը, անոնք են, որոնք գի­տակ­ցա­բար կամ ան­գի­տակ­ցա­բար ամէ­նէն ար­մա­տական կեր­պով կամք գոր­ծադրե­ցին իրենք զի­րենք աղէ­տէն հե­ռու պա­հելու։ Այ­սուհան­դերձ, ֆի­զիքա­պէս վայ­րէ մը հե­ռանա­լը ան­պայմա­նօրէն չի նշա­նակեր ժա­մանա­կաւո­րապէս հե­ռանալ վայ­րէն։ Ըստ էու­թեան, յա­ճախ աղէ­տի ժա­մանա­կը կը գե­րազան­ցէ բո­լոր վայ­րե­րը եւ կը շա­րու­նա­կէ ապ­րիլ գաղ­թի եր­կիրնե­րուն մէջ։

Թէ­կուզ գաղ­թածնե­րը ֆի­զիքա­պէս ելած են իրենց եր­կիրնե­րէն, անոնք կը շա­րու­նա­կեն կա­պուած մնալ իրենց եր­կիրնե­րուն՝ մնա­յուն հա­ղոր­դակցու­թեամբ եւ օրուան բո­լոր պա­հերուն լու­րե­րուն հե­տեւե­լով. կար­ծես ելեկտրա­կան վանդակ մը ըլ­լա­յին՝ իրենք զի­րենք գաղ­թին հե­տեւան­քով յա­ռաջա­ցած ճեղ­քե­րուն միացու­ցած։ Իրենց ֆի­զիքա­կան մի­ջավայ­րը փո­խուած է, բայց ժա­մանա­կային տե­ղաշար­ժը՝ ոչ. գաղ­թածնե­րը օդէն կա­խուած կը մնան, ամ­պի մը նման։

Ըն­տա­նիք­ներ, մաս­նա­ւորա­պէս, յա­ճախ կ՚ար­տա­յայ­տո­ւին, թէ կը գաղ­թեն իրենց երե­խանե­րու ապա­գային հա­մար, այ­նուամե­նայ­նիւ, գաղ­թող ըն­տա­նիքի իւ­րա­քան­չիւր ան­դա­մի կեան­քը փո­փոխու­թեան կ՚են­թա­կուի։ Գաղ­թը, խոր­քին մէջ, ըն­տա­նիքի դի­մագ­րա­ւած ամէ­նէն մեծ մար­տահրա­ւէր­նե­րէն մէկն է, քա­նի որ տա­րածա­կան եւ ժա­մանա­կային պատ­շա­ճեցու­մը նոյն ձե­ւով չի գոր­ծեր ըն­տա­նիքի իւ­րա­քան­չիւր ան­դա­մի վրայ։ Ըն­տա­նիքի ժա­մանա­կաւոր ճեղ­քե­րը, ըն­տա­նիքի երէց­նե­րուն օդին մէջ կա­խուած մնա­լը եւ երի­տասարդ սե­րունդնե­րուն յար­մա­րեցու­մը իրենց գաղ­թած երկրին գլխի­վայր կը շրջէ ըն­տա­նիքին ժա­մանա­կաւոր շար­ժա­բանու­թիւնը՝ ուղղա­կիօրէն ազ­դե­ցու­թիւն բա­նեց­նե­լով սե­րունդնե­րու մի­ջեւ կա­պերուն վրայ։ Այս առու­մով, երբ գաղ­թը չ՚ըն­կա­լուիր որ­պէս կա­մաւոր որո­շում՝ իր բո­լոր ար­կա­ծաբե­րու­թեամբ, եւ երբ չկան ըն­դունո­ւած որո­շու­մին հե­տեւանքնե­րը կրող ըն­տա­նիքի երէց­ներ, գաղ­թը կը դառ­նայ ան­կիւնա­դար­ձա­յին դէպք, որուն ժա­մանա­կային ճեղ­քին ազ­դե­ցու­թիւնը կը տե­ւէ սե­րունդներ շա­րու­նակ՝ բազ­մա­շերտ եւ դժո­ւար ըմբռնե­լի հե­տեւանքնե­րով։

Մէկ կող­մէն, գաղ­թողնե­րը տիւ ու գի­շեր աշ­խա­տելով կը փոր­ձեն տեղ մը գտնել գաղ­թած երկրին ամէ­նօրեայ կեան­քին մէջ՝ յա­ճախ որ­պէս աժան աշ­խա­տող ձեռ­քեր, միւս կող­մէ կը դառ­նան ամէ­նէն ան­տե­սանե­լի աշ­խա­տու­ժի ան­դուլ բա­նուոր­նե­րը՝ շա­րու­նա­կել մնա­լով ըն­տա­նիք, պա­հելով կա­պը ազ­գա­կան­նե­րու, ըն­կերնե­րու եւ ետին ձգած շրջա­պատին հետ, ըն­տա­նեկան ոս­տայնին մէջ պա­հելով ան­մի­ջական շրջա­պատէն օտա­րացած ազ­գա­կան­նե­րուն եւ կեր­տե­լով ու շա­րու­նա­կելով իրենց կա­պը երիասարդ սե­րունդնե­րուն հետ։ Չա­փազան­ցած չենք ըլ­լար, երբ ըսենք, որ հա­յերը հսկա­յական զգա­ցական ու տնտե­սական ներդրումներ եւ եր­կար ժա­մանա­կի վրայ ջան­քեր թա­փած են մաս­նա­կից դառ­նա­լու ծնունդնե­րու, մա­հերու, հար­սա­նիք­նե­րու, եր­ջանկու­թեան եւ տխրու­թեան՝ յաղ­թա­հարե­լով աշ­խարհագ­րութիւն, պա­տերազմներ եւ ժա­մանա­կային տար­բե­րու­թիւններ առ­նուազն հինգ սե­րունդներ շա­րու­նակ։

Գաղ­թի ան­տե­սանե­լի ազ­դակնե­րէն մէ­կը այն է, որ եթէ նոյ­նիսկ աւե­լի լաւ պայ­մաննե­րու գաղ­թած ըլ­լայ ան­հա­տը, ամէն պա­րագա­յի կեան­քը պի­տի սկսի զե­րոյէն՝ ըն­կե­րային թէ՛ մաս­նա­գիտա­կան ծի­րերուն մէջ։ Պար­տա­ւորու­թեամբ, ուսման, աշ­խա­տան­քի կա՛մ ամուսնու­թեան պատ­ճա­ռով գաղ­թած ըլ­լան անոնք, բո­լորն ալ պէտք է սոր­վին նոր երկրին ըն­կե­րամ­շա­կու­թա­յին օրէնքնե­րը։ Տո­ւեալ վայ­րի մը մէջ վա­րուե­լակեր­պի բո­լորո­վին նոր գի­տելիք­ներ ձեռք ձգե­լը տա­րինե­րու կը կա­րօտի։ Երբ այ­լեւս իմաստ չու­նին տա­րինե­րու վրայ հաս­տա­տուած ծա­նօթու­թիւննե­րը, բա­րեկա­մու­թիւննե­րը, խնդիր­նե­րու լուծման եղա­նակ­նե­րը եւ ար­ժէք մը չու­նին կու­տա­կուած գի­տու­թիւնն ու փոր­ձա­ռու­թիւնը, այս ըն­կե­րային եւ կա­ռու­ցա­յին մեկ­նա­կէտին վրայ ճիգ թա­փուած տա­րինե­րը ձե­ւով մը ինքնին գաղ­թին հա­մար դրո­ւած քննու­թիւն մըն են։ Կը քննեն եթէ ան­հա­տը ինքզինք ընտրած է գաղ­թին մի­ջոցով կամ՝ ար­կա­ծաբե­րումնե­րը իբ­րեւ թէ կա­մաւոր որո­շու­մին եր­բե­ւէ ամ­բողջո­վին հասկցած եւ ըն­դունած է։ Յատ­կութիւններն ու ըն­կե­րային եւ մաս­նա­գիտա­կան փոր­ձա­ռու­թիւննե­րը, որոնք մար­դը իր հետ կը բե­րէ իր գաղ­թած եր­կի­րը, կ՚իմաս­տա­ւորո­ւին միայն, երբ անոնք կրնան տե­ղաւո­րուիլ տո­ւեալ երկրի հա­մածի­րին մէջ,— այ­սինքն միայն որո­շակի ժա­մանակ մը ետք։ Այլ խօս­քով, մեր հետ բե­րած ձիր­քե­րը այլ երկրի մէջ տե­սանե­լի դառ­նա­լու հա­մար նախ պէտք է հաս­տա­տել մեր գո­յու­թիւնը եւ տե­սանե­լի դառ­նանք այդ այլ երկրին ժա­մանա­կին եւ վայ­րին մէջ։ Հոս եւս, ժա­մանակն է գաղ­թին հիմ­նա­դիր տար­րը։ Եր­բեմն այս գոր­ծընթա­ցը սե­րունդներ կրնայ տե­ւել։

Հե­րի Յա­րու­թիւնեան իր գլուխ գոր­ծոց «Չխօ­սուա­ծը որ­պէս ժա­ռան­գութիւն» (2019) հա­տորին մէջ, որ շու­տով «Արաս» հրա­տարակ­չա­տան կող­մէ թրքե­րէնով լոյս պի­տի տես­նէ, կը քննէ իր ըն­տա­նիքին պատ­մութիւ­նը եւ գե­ղեց­կօ­րէն կը նկա­րագ­րէ իր վե­րապ­րած ծնող­քին Միացեալ Նա­հանգներ գաղ­թը, ինչպէս նաեւ իր, որ­պէս երե­խայ, բազ­մա­ժամա­նակա­յին ըն­տա­նիքի մէջ ապ­րած ըլ­լա­լը։ Յա­րու­թիւնեան այս ժա­մանա­կը կ՚անո­ւանէ «ներ­կայ-ան­ցեալ» ժա­մանակ։

Մեր յա­ռաջի­կայ յօ­դուած­նե­րուն ճամ­բով, որ­պէս քո­լէք­թիվ, մենք եւս պի­տի խօ­սինք մեր ըն­տա­նիքին ու մեր անձնա­կան գաղ­թե­լու եւ գաղ­թել չկա­րողա­նալու փոր­ձա­ռու­թիւննե­րուն մա­սին։ Այսպի­սով, մենք միաս­նա­բար պի­տի մտա­ծենք թէ ի՛նչ կը նշա­նակէ մե­զի հա­մար մեր կեան­քին մէջ յա­ռաջա­ցած ժա­մանա­կային եւ տա­րածա­կան ճեղ­քե­րը։

Թարգմա­նեց՝ Արազ Գո­ճայեան