Մարդ կոչուելու հրամայականին մասին

«Պատ­մութեան մէջ այ­սօր» խո­րագի­րով շարք մը կը հրա­տարա­կուէր «Ճումհու­րի­յէթ» թեր­թի էջե­րուն վրայ, որուն հե­ղինա­կը հե­տաքրքա­կան լու­րեր կը փո­խան­ցէր ան­ցեալէն, ճիշդ ալ օրա­ցոյ­ցի այդ օրը պա­տահած, բայց եր­բեմն տաս­նա­մեակ­նե­րու, եր­բեմն ալ նոյ­նիսկ դա­րերու վա­ղեմու­թեամբ։

Այդ սիւ­նա­կը յի­շեցի, երբ առա­ւօտեայ լրա­հոսի մէջ անդրա­դարձ կա­տարուեցաւ Կազ­զա քա­ղաքի դէմ Իս­րա­յէլեան վայ­րագ վրի­ժառու­թեան Գ. Տե­րելի­ցին։ Ու­րեմն երեք տա­րինե­րու ըն­թացքին կա­յացող աւե­րը դեռ կը շա­րու­նա­կուի բազ­մաբնոյթ եղա­նակ­նե­րով։ Մի­լիոնա­ւոր ժո­ղովուրդ զրկո­ւած է բնա­կարան մը ու­նե­նալու ամե­նահիմ­նա­կան իրա­ւունքէն։ Քա­ղաքի մէջ չէ մնա­ցած գոր­ծող հի­ւան­դա­նոց, ինչպէս որ չէ մնա­ցած գոր­ծող դպրոց։

Սննդամ­թերքի կամ դե­ղորայ­քի մո­ւտքը բա­ցար­ձա­կապէս ար­գի­լուած է Իսրա­յէլի կա­ռավա­րու­թեան կող­մէ։

Հա­զիւ քա­նի մը օրեր առաջ էր, երբ բնա­կավայ­րի մը փլա­տակէն դուրս բե­րուե­ցան մա­հացող­նե­րու դիակ­նե­րու մնա­ցոր­դա­ցը, որոնք հա­ւաքա­կան յու­ղարկա­ւորու­թիւնով հո­ղին յանձնո­ւեցան։ Բնա­կիչ­ներ կը յայտնեն թէ փլա­տակ­նե­րու նման կոյ­տե­րու տակ տա­կաւին կան բազ­մա­հազար զո­հեր, որոնց հաս­նիլ կա­րելի չէ եղած հա­մապա­տաս­խան սար­քե­րու բա­ցակա­յու­թեան հե­տեւան­քով։

Ու­սուցչաց Հա­մաշ­խարտա­յին Օրուայ առ­թիւ հրա­պարա­կուե­ցաւ այս երեք տա­րինե­րու ըն­թացքին ռմբա­կոծումնե­րու հե­տեւան­քով մա­հացած ու­սուցիչ­նե­րու թի­ւը՝800։

Այդ 800-ը քա­նի՞ աշա­կեր­տի կը հա­մապա­տաս­խա­նէ այ­դեօք։ Սպա­նուած իւ­րա­քան­չիւր բժիշկ քա­նի՞ հի­ւան­դի, իւ­րա­քան­չիւր լրագ­րող քա­նի՞ ըն­թերցո­ղի։

Երկրա­գունդի վրայ արիւ­նող կէտ մըն է Կազ­զան։ Աշ­խարհի մնա­ցեալը ո՞ր մի­ջոց­նե­րուն կը դի­մէ արիւ­նա­հոսու­թիւնը կան­խե­լու հա­մար։

Բո­լորս գի­տենք այս հար­ցումի պա­տաս­խա­նը, որ հա­ւասար է հսկայ, շեշ­տո­ւած զէ­րոյի մը։ Արե­ւելա­հայե­րէնով ոչինչ։ Մեղ­քը որո՞ւն վզին, եթէ ոչ մեզ, բո­լորիս։

Մենք՝ որ տա­րուած ենք ամէն մէկս մեր առօ­րեայ հո­գերով, այս սահմռկե­ցու­ցիչ պա­տահար­նե­րը դի­տեցինք, կամ տա­կաւին կը դի­տենք մեծ ան­փութու­թեամբ, կար­ծե­լով թէ այդ բո­լորը շատ հե­ռու են մեզ­մէ եւ չենք յայտնո­ւելու նման կա­ցու­թեան մէջ։

Մեր տու­նե­րը չեն վնա­սուիր, մեր նա­ւար­կած նա­ւը ծո­վուն յա­տակը չի սու­զո­ւիր, մեր թռչած ինքնա­թիռի օդա­չու­նե­րը զի­րար չեն դա­շու­նա­հարեր, մեր երե­խեքը հան­գիաս տուն կը վե­րադառ­նան իրենց յա­ճախած դպրո­ցէն եւ տա­կաւին ան­հո­գու­թեան բա­զում են­դադրու­թիւններ։

Չ՞եք կար­ծեր որ Կազ­զա­յի կամ Քո­պանիի խա­ղաղ բնա­կիչ­ներն ալ, էր ժա­մանակ ձեզ նման ան­հոգ էին աշ­խարհի տա­ռապանքնե­րուն դի­մաց։

«Ես ի՞նչ կրնամ ընել որ»։ Ահա այս է էական հար­ցադրու­մը, քա­նի որ ամէն ինչ կա­խեալ է մեր ըրած­նե­րէն կամ չը­րած­նե­րէն։

Շատ բան կա­խեալ է մեզ­մէ իւ­րա­քան­չիւրի վար­քէն։ Եթէ անի­րաւո­ւած ենք, բո­լորէն աւե­լի գերզգա­յուն պի­տի ըլ­լանք ու­րի­շին մատ­նո­ւած անի­րաւու­թեան դէմ։ Եթէ ցե­ղաս­պա­նուած՝ մեր ձայ­նը բո­լորէն հզօր պի­տի հնչէ ցե­ղաս­պա­նու­թեան բո­լոր երե­ւոյթնե­րու հան­դէպ։

Կայ ու­րիշ եղա­նակ մը եւս։ Հա­ւատալ թէ աշ­խարհի վրայ միայն անի­րաւո­ւածը ինքն է կամ միայն ցե­ղաս­պա­նուա­ծը։ Նման հա­մոզու­մով տե­սած բո­լոր չա­րիք­նե­րը ար­դա­րաց­նե­լու կամ մեղ­մացնե­լու հա­մար գտնես «բայց» պատ­րո­ւակով սկսող նա­խադա­սու­թիւններ։

Նա­խապէս մէ­կէ աւե­լի ան­գամներ յի­շած ենք Պա­րոյր Սե­ւակի բա­նաս­տեղծու­թիւնը։ «Մարդ կայ աշ­խարհն է շա­լակած տա­նում, մարդ կայ ելեր է շա­լակն աշ­խարհի»։