Ո՞վ է հայը

Հայաս­տան եր­կի­րը իր 108 տա­րուայ պե­տակա­նու­թեան փոր­ձին մէջ եր­կու ան­գամներ դի­մեց աշ­խարհաս­փիւռ հա­յու­թիւնը իր հո­վանիին տակ մէկ­տե­ղել։ Առա­ջինը Բ. Հա­մաշ­խարհա­յին պա­տերազ­մի աւար­տին կեան­քի կո­չուած ներ­գաղթի ծրա­գիրն էր։ Խորհրդա­յին Հա­յաս­տա­նէն հնչող կան­չը ար­ձա­գանգ գտաւ բա­զում հա­յերու մօտ։

Եւ­րո­պայի եւ Մի­ջին Արե­ւել­քի զա­նազան եր­կիրնե­րէն մեկ­նող գաղ­թա­կան­նե­րու կա­րաւան­ներ մեծ երազ­նե­րով հա­սան Հա­յաս­տան։

Նոյն իրո­ղու­թիւնը տի­րեց թուրքիաբ­նակ հա­յերու մօտ ալ։ Ան­ձամբ իմ թէ մօ­րենա­կան եւ թէ հայ­րա­կան կող­մէ եր­կու պա­պերս ալ փու­թա­ցած էին Խորհրդա­յին հիւ­պա­տոսա­րան, ներ­գաղթի ցան­կե­րուն իրենց ըն­տա­նիք­նե­րու անուններն ալ գրան­ցե­լու հա­մար։

Թրքա­կան դի­ւանա­գիտա­կան մի­ջամ­տութեամբ չի­րակա­նացաւ տաճ­կա­հայե­րուս ներ­գաղթը։ Մենք մնա­ցինք ու հա­յեցի կեան­քը շա­րու­նա­կեցինք մեր երկրի մէջ։

Մենք մնա­ցինք, ապա գա­ցող­նե­րը՞։ Անոնցմէ շա­տեր հիաս­թա­փու­թիւն եւ յու­սալքու­թիւն ապ­րե­ցան, քա­նի որ Խորհրդա­յին աշ­խարհը տա­կաւին պի­տի յաղ­թա­հարէր յետ­պա­տերազ­մեան շրջա­նի բա­զում դժո­ւարու­թիւննե­րը։ Եկո­ւոր­նե­րու նա­մակագ­րութիւններն իսկ լրտե­սու­թեան փաստ հա­մարո­ւեցան։ Սկսե­լով մտա­ւորա­կանաց խա­ւէն, բազ­մա­թիւ պայ­ծառ մտքեր այդ հա­լածան­քի ար­շա­ւէն ստա­ցան իրենց վի­ճակած բա­ժինը։

73 տա­րինե­րու հո­լովոյ­թով հայ ժո­ղովուրդը հիմ­նեց եր­րորդ հան­րա­պետու­թիւնը։ Անոր յայտնու­թիւնը յոյ­սի նոր նշոյլ մըն էր հայ­րե­նազուրկ սփիւռքա­հայու­թեան հա­մար։ Անցնող աւե­լի քան 30 տա­րինե­րուն, ան­ցեալի հետ ան­հա­մեմա­տելի թի­ւով հա­յեր աշ­խարհի բո­լոր ծա­գերէն փու­թա­ցին Հա­յաս­տան։ Զբօ­սաշրջա­կան բնոյ­թով այդ այ­ցե­լու­թիւննե­րը ոմանց հա­մար խրա­խու­սիչ եղան տուն դար­ձի որոշ­ման։

Իսկ երբ Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պետու­թիւնը ըն­դունեց ու կեան­քի կո­չեց երկքաղ­քա­ցիու­թեան մա­սին օրէն­քը, նոր յու­զումի ալիք մը եւս հա­սաւ սփիւռքա­հայե­րուն։ Պե­տու­թիւնը պա­տիւ ու շնորհ կ՚ըն­ծա­յէր հայ ժո­ղովուրդին, մաս­նի­կը դառ­նա­լու հա­մար հայ­րե­նի երկրին։

Այս մէ­կը հիմ­նա­կանն է, էակա­նը։ Ան­դին կայ խնդրին այ­լա­սերե­լու երե­սակը։ Բո­լորս գի­տենք թէ բնաւ քիչ չէ հա­յու ինքնու­թեան հետ կա­պերը խզած հա­յոց թի­ւը։ Անոնք Հա­յաս­տա­նի հան­դէպ ալ որ­դեգրած էին նոյն ժխտա­կան, մեր­ժո­ղական հետզհե­տէ ար­հա­մար­հա­կան դիրք։

Դա­ւիթա­շէնի Օվի­րի գրա­սենեակին զար­մա­նալով կը հան­դի­պիմ իրենց, որ եկած էին քա­ղաքա­ցիու­թեան դի­մում կա­տարե­լու, պարզ ԵՄ-ի տա­րած­քին աւե­լի ազատ շրջա­գայե­լու կամ Շեն­կե­նի վի­զան աւե­լի դիւ­րին ստա­նալու մար­մա­ջով։

Օտար եր­կիրնե­րու բնա­կիչ հա­յերուն քա­ղաքա­ցիու­թիւն շնոր­հե­լու որո­շու­մը իր հետ կը բե­րէ շատ էական հար­ցում մը՝ ո՞վ է հա­յը։

Մե­զի հա­մար այս հար­ցումի պա­տաս­խա­նը շատ յստակ է՝ յստակ ու պարզ։ Ան որ ինքզին­քը «Հայ» ըլ­լա­լով կը ներ­կա­յաց­նէ, ան է հա­յը։

Մենք ճանչցած ենք մար­դիկ, որոնք ծնած են հայ ծնո­ղէ, հայ ըն­տա­նիքի մէջ, բայց բա­ցար­ձակ կեր­պով կ՚ու­րա­նան իրենց ազ­գութիւ­նը։ Ու­րեմն անի­մաստ է այդ տեսակին պա­րադ­րել խոս­տո­վանու­թիւն։

Այս առու­մով թէ մայ­րը եւ թէ հայ­րը հայ եղած, Գորշ Գայ­լեր շար­ժումի հիմ­նա­դիր Ալ­փասլան Թիւրքեշ հայ չէ եր­բեք։ Իսկ խառն ամուսնու­թեան պտուղ ամերիկացի երգչու­հի Շե­րը, բա­ցայայ­տօ­րէն հայ, քա­նի որ ան զինք այդպէս կը բնու­թագրէ։

Հա­յախօս համ­շէնցին, հոգ չէ թէ իս­լա­մադա­ւան ըլ­լայ, հայ է։ Ու­րեմն հայ ինքնու­թիւնը կա­րելի չէ բնու­թագրել ոչ հա­ւատ­քով, ոչ ալ մայ­րե­նիին տի­րապե­տելու կա­րողու­թիւնով։ Ար­դէն կը մնայ ան­հա­տի ինքզինք նկա­րագ­րե­լու կամ­քը միայն։

Վեր­ջերս կը խօ­սուի քա­ղաքա­ցիու­թիւն շնոր­հե­լու պա­հանջնե­րը խստաց­նե­լու մա­սին։ Տե­ղին է այդ մեր­ձե­ցու­մը, պայ­մա­նաւ որ հիմ­նո­ւի ար­դար չա­փանիշ­նե­րու հի­ման վրայ, զերծ մնա­լով կա­մայա­կան վա­նողութիւնէ։