1962-էն Սամանտաղ. Իոաննա Քուչուրատիի հետ կէս դարէն աւելի տեւած բարեկամութիւն

ՊՕՂՈՍ ՍԻԼԱՀԼԸ

Իոաննա Քու­չուրա­տիի մա­հուան լու­րը առ­նե­լուս՝ խոր վիշտ զգա­ցի։ Յան­կարծ տա­րիներ առա­ջուան օրե­րուն, երի­տասար­դութեանս օրե­րուն վե­րադար­ձայ։ Իս­թանպու­լի Հա­մալ­սա­րանին մէջ սկսած մեր ծա­նօթու­թիւնը, տա­րիներ վերջ Սա­ման­տա­ղի մէջ նո­րէն իրա­րու հան­դի­պիլ­նիս, եւ ժա­մանա­կի անցքին հա­կառակ եր­բեք չպակ­սած մեր բա­րեկա­մու­թիւնը աչ­քե­րուս առ­ջե­ւէն ան­ցան։

Իոան­նա Քու­չուրա­տիի հետ առա­ջին ան­գամ 1962 թո­ւակա­նին ծա­նօթա­ցայ։ Այդ տա­րինե­րուն Իս­թանպու­լի Հա­մալ­սա­րանի Փի­լիսո­փայու­թեան բաժ­նին մէջ ու­սա­նող էի։ Իոան­նան երի­տասարդ օգ­նա­կան էր։ Փի­լիսո­փայու­թեան հան­դէպ ու­նե­ցած մեր ընդհա­նուր հե­տաքրքրու­թեամբ սկսած ծա­նօթու­թեան վրա­յէն եր­կար տա­րիներ ան­ցան։ Կեան­քի ըն­թացքին մէջ ճամ­բա­ները բաժ­նո­ւած ըլ­լա­լով հան­դերձ, այդ օրե­րէն մնա­ցած գե­ղեցիկ յի­շատակ­նե­րը միշտ կեն­դա­նի մնա­ցին յի­շողու­թեանս մէջ։

2009 թո­ւակա­նին երբ Սա­ման­տա­ղի մէջ փի­լիսո­փայա­կան մի­ջոցա­ռում մը կազ­մա­կեր­պե­լու որո­շեցինք, միտքս եկած առա­ջին անուննե­րէն մէ­կը Իոան­նա Քու­չուրա­տին եղաւ։ Նու­րան Տի­րէքի, Կէօզէն Էօզի եւ միւս բա­րեկամ­նե­րուս հետ Սա­ման­տա­ղի Փի­լիսո­փայու­թեան Օրե­րը կը ծրագ­րէինք։ Մեր նպա­տակն էր փի­լիսո­փայու­թիւնը հա­մալ­սա­րան­նե­րէն դուրս հա­նել եւ հա­սարա­կու­թեան, մա­նաւանդ երի­տասարդնե­րուն հետ հան­դի­պեց­նել։ Այս պատ­ճա­ռով մի­ջոցա­ռու­մին ակա­դեմա­կան­նե­րուն կող­քին՝ երկրոր­դա­կան վար­ժա­րան­նե­րու փի­լիսո­փայու­թեան ակումբնե­րէն աշա­կերտներ ալ մաս­նակցե­լը ու­զե­ցինք։

Նման հան­դի­պու­մի մը մէջ Իոան­նա Քու­չուրա­տիին մեր մէջ ըլ­լա­լը շատ կը փա­փաքէի։

Մի­ջոցա­ռու­մէն մօ­տաւո­րապէս հինգ ամիս առաջ իր­մէ ժա­մադ­րութիւն առի եւ Մալ­թե­փէ Հա­մալ­սա­րան գա­ցի։ Գրե­թէ կէս դար ան­ցած էր։ Զիս մեծ ան­կեղծու­թեամբ դի­մաւո­րելը ինձ շատ ու­րա­խացուց։ Հին օրե­րուն մա­սին խօ­սեցանք, յի­շատակ­նե­րը նո­րոգե­ցինք։ Ապա Սա­ման­տա­ղի մէջ կազ­մա­կեր­պե­լ ծրագրած փի­լիսո­փայու­թեան օրե­րը պատ­մե­ցի եւ զինք հրա­ւիրե­ցի։ Մեր առա­ջար­կը ու­րա­խու­թեամբ ըն­դունեց։

Այդ օրը ին­ծի հա­մար ար­ժէ­քաւոր փի­լիսո­փայի մը մեր մի­ջոցա­ռու­մին հրա­ւիրու­մէն ան­դին, երի­տասար­դութեանս տա­րինե­րէն բա­րեկա­մի մը հետ նո­րէն հան­դի­պելու իմաստ ալ ու­նէր։

Պատ­րաստու­թիւննե­րը շա­րու­նա­կուած ատեն, մի­ջոցա­ռու­մէն քա­նի մը օր առաջ Իոան­նա­յէն հե­ռաձայ­նով զանգ մը առի։ Ըսաւ որ Փա­րիզի մէջ տե­ղի ու­նե­նալիք ՈՒ­ՆԵՍՔՕ-ի ժո­ղովին նա­խագահ նշա­նակո­ւած ըլ­լա­լուն պատ­ճա­ռով բա­ցու­մին չի կրնար հաս­նիլ, բայց յա­ջորդ օրո­ւան ժո­ղովին կրնայ մաս­նակցիլ։ Իր ծանր ծրա­գիրին հա­կառակ խոս­տումը պա­հելով Սա­ման­տաղ գա­լը մեզ շատ ու­րա­խացուց։

2009 Հոկ­տեմբեր 2-ի երե­կոյեան, Շրջա­կայ Մի­ջավայ­րի Պահ­պանման Միու­թեան նա­խագահ Մի­շէլ Աթի­քի եւ իր բա­րեկամ­նե­րուն օժան­դա­կու­թեամբ, Զէյ­թունի­յէ թա­ղամա­սի Սուրբ Թեկ­լա եկե­ղեց­ւոյ պար­տէ­զին մէջ դի­մաւոր­ման ընթրիք մը կազ­մա­կեր­պե­ցինք։ Մի­շէլ Աթիք պատ­րաստու­թիւննե­րը ստանձնած էր եւ տե­ղական ճա­շատե­սակ­նե­րով գե­ղեցիկ մթնո­լորտ մը ստեղ­ծած։

Իոան­նան Հա­թայի օդա­կայա­նէն առի եւ ընթրի­քին վայ­րը տա­րի։ Ժո­ղովուրդին բազ­մութիւ­նը տես­նե­լով նախ զար­մա­ցաւ, ապա դէմ­քին վրայ մեծ ու­րա­խու­թիւն երեւ­ցաւ։ Եր­ջանկու­թիւնը աչ­քե­րէն կրնա­յի կար­դալ։ Եր­կար ճամ­բորդու­թեան յոգ­նութիւ­նը մոռ­ցած կը թո­ւէր։ «Լաւ է որ եկած եմ» ըսե­լով իր ու­րա­խու­թիւնը յայտնեց եւ շնոր­հա­կալու­թիւն յայտնեց։

Այդ պա­հը մին­չեւ այ­սօր իր ամ­բողջ կեն­դա­նու­թեամբ կը յի­շեմ։

Գի­շերը Սա­ման­տա­ղի մէջ ան­ցուց։ Յա­ջորդ առ­տու կա­նուխ արթնցած էր, ծո­վը, աւա­զու­տը եւ ծո­վափին վրայ քայ­լող մար­դի­կը դի­տած էր։ Նա­խաճա­շէն ետք Սա­ման­տա­ղի Փի­լիսո­փայու­թեան Օրե­րուն տե­ղի ու­նե­ցող սրա­հը գա­ցինք։ Սրա­հը լե­ցուն էր։

Իոան­նա Քու­չուրա­տի մեր հա­մաժո­ղովին «Բնու­թիւն եւ մարդ» խո­րագ­րով իր ելոյ­թով մաս­նակցե­ցաւ։ Երբ խօ­սիլ սկսաւ, սրա­հին մէջ խոր լռու­թիւն տի­րեց։ Բո­լորը մեծ ու­շադրու­թեամբ զինք կը լսէին։ Ելոյ­թը աւար­տե­լուն՝ ծա­փահա­րու­թիւննե­րը վայրկեան­ներ շա­րու­նա­կուե­ցան։ Ան­կէ ետք հար­ցումնե­րը իրար յա­ջոր­դե­ցին։ Իոան­նա մաս­նա­կից­նե­րուն, մա­նաւանդ երի­տասարդնե­րուն հե­տաքրքրու­թե­նէն շատ գոհ էր։ Հար­ցումնե­րուն պա­տաս­խա­նելու ըն­թացքին ոգե­ւորու­թիւնը աւե­լի կ՚աճէր։

Փի­լիսո­փայու­թիւնը միայն ակա­դեմա­կան շրջա­նակ­նե­րու նիւթ չըլ­լա­լը, բո­լորին կեան­քին կրնալ դպչի­լը, այդ օրը եւս ան­գամ մը տե­սանք։ Մա­նաւանդ երի­տասարդնե­րուն այսպի­սի կա­րեւոր մտա­ծողի մը հետ ուղղա­կի կապ հաս­տա­տել կրնա­լը, հար­ցումներ տա­լը եւ իրենց մտա­ծումնե­րը բաժ­նե­լը մե­զի հա­մար շատ ար­ժէ­քաւոր էր։

Ելոյթնե­րէն ետք միասին Վա­քըֆ­լը թա­ղամա­սը գա­ցինք։ Իոան­նան հոն ապ­րող մար­դոց հետ զրու­ցեց։ Տար­բեր մշա­կոյթնե­րու եւ հա­ւատքնե­րու միասին ապ­րի­լը զինք հիացու­ցած էր։ Շրջա­նին բազ­մամշա­կու­թա­յին կա­ռու­ցո­ւած­քը զինք խո­րապէս ազ­դած էր։

Ապա Խը­տըր­պէ­յի մէջ գտնո­ւող Մու­սա­յի Ծա­ռը տես­նե­լու գա­ցինք։ Շրջա­նին պատ­մութիւ­նը, ան­ցեալին պա­տահած­նե­րը եւ բնա­կավայ­րե­րուն պատ­մութիւննե­րը խօ­սեցանք։ Պա­թըայա­զի մէջ, բնու­թեան հետ միահիւ­սո­ւած ճա­շարա­նի մը մէջ բա­րեկամ­նե­րուս հետ տե­ղական ճա­շատե­սակ­ներ կե­րանք։ Գե­ղեցիկ զրոյցնե­րով ան­ցած օրո­ւան վեր­ջա­ւորու­թեան Իոան­նան օդա­կայան ճամ­բե­ցինք։

Կը զգա­յի որ Սա­ման­տա­ղէն գե­ղեցիկ յի­շատակ­նե­րով կը բաժ­նո­ւէր։ Չսխա­լած ըլ­լալս քա­նի մը ամիս վերջ նո­րէն տե­սայ։

Մի­ջոցա­ռու­մէ­նիս երեք-չորս ամիս վերջ, Եէտի­թեփէ Հա­մալ­սա­րանի մէջ կազ­մա­կեր­պո­ւած փի­լիսո­փայա­կան հա­ւաքի մը մաս­նակցե­ցայ։ Իմա­ցայ որ Իոան­նան Սա­ման­տա­ղի փի­լիսո­փայու­թեան օրե­րը միւս ակա­դեմա­կան­նե­րուն մեծ ոգե­ւորու­թեամբ, եր­կար-եր­կար պատ­մած է։ Ասի­կա զիս շատ ու­րա­խացուց։ Ու­րեմն Սա­ման­տա­ղի մէջ ապ­րած մեր այդ գե­ղեցիկ օրե­րը իր յի­շողու­թեան մէջ ալ ան­մո­ռանա­լի տեղ մը գրա­ւած էին։

Մեր բա­րեկա­մու­թիւնը յա­ջորդ տա­րինե­րուն ալ շա­րու­նա­կուե­ցաւ։ Մալ­թե­փէ Հա­մալ­սա­րանին մէջ կա­տարո­ւած հա­ւաք­նե­րուն հան­դի­պեցանք, զրու­ցե­ցինք, հին օրե­րը յի­շեցինք։ Իւ­րա­քան­չիւր հան­դի­պու­մի ըն­թացքին նոյն ջեր­մութիւ­նը եւ ան­կեղծու­թիւնը զգա­ցի։ Տա­րիներ ան­ցած էին, պայ­մաննե­րը փո­խուած էին, բայց մեր մի­ջեւ բա­րեկա­մու­թեան ար­ժէ­քը եր­բեք փո­խուած չէր։

Իոան­նա Քու­չուրա­տի միայն մեր երկրին տո­ւած կա­րեւոր փի­լիսո­փայ մը չէր։ Մար­դուն տո­ւած ար­ժէ­քով, մտա­ծու­մին հան­դէպ ու­նե­ցած յար­գանքով, տար­բեր մշա­կոյթնե­րու հան­դէպ ցու­ցա­բերած հե­տաքրքրու­թեամբ եւ երի­տասարդնե­րուն հետ հաս­տա­տած ան­կեղծ կա­պով նաեւ հետք թո­ղած մարդ մըն էր։ Մար­դու իրա­ւունքնե­րուն եւ մար­դուն ար­ժէ­քին շուրջ զար­գա­ցու­ցած մտա­ծումնե­րը կեան­քին հան­դէպ իր մօ­տեց­ման մէջ ալ իրենց ար­ձա­գան­գը կը գտնէին։

Այ­սօր ետ նա­յելով, 1962-ին Իս­թանպու­լի Հա­մալ­սա­րանին մէջ սկսած մեր ծա­նօթու­թեան, 2009-ին Սա­ման­տա­ղի մէջ ապ­րած ան­մո­ռանա­լի հան­դի­պու­մին եւ յա­ջորդ տա­րինե­րուն շա­րու­նա­կուած մեր զրոյցնե­րուն որ­քան թան­կա­գին ըլ­լա­լը աւե­լի լաւ կը հասկնամ։

Իոան­նան ամէն ան­գամ որ կը յի­շեմ, Սա­ման­տա­ղի մէջ զինք դի­մաւո­րող բազ­մութիւ­նը տե­սած վայրկեանին ապ­րած իր ու­րա­խու­թիւնը, փի­լիսո­փայու­թեան մա­սին խօ­սած ատեն ու­նե­ցած ոգե­ւորու­թիւնը եւ իւ­րա­քան­չիւր հան­դի­պու­մի ըն­թացքին զգաց­նել տո­ւած այդ ան­կեղծ բա­րեկա­մու­թիւնը նո­րէն կ՚ապ­րիմ։

Կան մար­դիկ, որոնք միայն իրենց եր­կե­րով չէ, այլ նաեւ մեր կեան­քին աւել­ցուցած գե­ղեց­կութիւննե­րով մեր մտքին եւ սրտին մէջ գո­յատե­ւելու կը շա­րու­նա­կեն։ Սի­րելի Իոան­նա ու­սուցչու­հիս յար­գանքով, սի­րով եւ երախ­տա­գիտու­թեամբ կ՚ողջունեմ։