Օրերը իր հետ կը բերեն աննախադէպ երեւոյթներ, որոնց մասին նոյնիսկ կրնանք զարմանքի մատնուիլ։ Մենք, որ պայմաններու բերմամբ արդէն ընտելացած պէտք է ըլլանք նման երեւոյթներուն։ Այս անգամ մեզ զարմացնողը թուրքիաբնակ ատրպէյճանցիի մը հեղինակած ուսումնասիրութիւնն է, որ նիւթ կ՚ունենայ հայ գրականութիւնը ամբողջական հայեացքով։ Իրականութեան մէջ եթէ նկատի ունենանք թուրքիաբնակ հասարակութեան ընկերային առանձնայատկութիւնները երեւոյթը այդքան ալ զարմանալի պիտի չթուի, քանի որ Թուրքիոյ հասարակութիւնը երկար տարիներ պետութեան յատուկ քաղաքականութեան հետեւանքով անտեսուած գանձի մը հետ շփուելու մեծ յուզումը կ՚ապրի։
Նկատի ունենանք որ Թուրքիոյ հասարակութիւնը դեռ նոր ծանօթացաւ Կոմիտաս Վարդապետի եւ անոր թողած հսկայ ժառանգի հետ։ Ֆեմինիստներ դեռ նոր լսեցին երկրի առաջին ֆեմինիստ գործիչներու մասին, որոնք առհասարակ հայեր էին։ Համայնավարներ հազիւ վերջերս լսեցին Փարամազի եւ իր 20 նահատակ ընկերներու անունը, որոնք դարձեալ այս երկրի մէջ համամարդկային այդ մեծ պայքարի ռահվիրաներն էին։ Թուրքիացի թատերասէրին համար նոր յայտնութիւն մը, նոր գիւտ մըն էր Յակոբ Պարոնեան անունը, որ սկսաւ բեմադրուիլ թրքերէն թարգմանութիւններով։
Կարելի է երկարել այս օրինակներու շարքը, բայց այսքանը բաւարար է պատկերացում մը տալու համար մեր ժամանակներու մտաւորականաց շրջանակի հետաքրքրութիւններուն մասին։ Արդարեւ Մուզաֆֆէր Օրուչօղլուի «Դէմքեր Հայ Գրականութենէն» անուն ուսումնասիրութիւնն ալ պէտք է դիտել այս պարունակին մէջ։ Հեղինակը ինք ծննդով կարսեցի է, բայց ընտանիքը ներգաղթած Ռուս-Օսմանեան պատերազմի փոթորկոտ տարիներուն, Լորուայ Սողուխպուլախ գիւղէն, որ այժմ հայացուցած անունով կը յիշուի իբրեւ Պաղաղբիւր։
Գիրքի մէջ տեղ գտած են Անգիր Դպրութեան պատումները, որոնք մեզի հասած են շնորհիւ պատմահայր Մովսէս Խորհենացիի։ Ապա ուսումնասիրուած է գիրերու գիւտը, իր ռազմավարական նշանակութիւններով հանդերձ։ Հեղինակը այս հատուածի մէջ լրացուցիչ տեղեկութիւններ կու տայ մասնահատուած Հայաստանի ենթարկուած ծանր պայմաններուն։ Կը պատմէ թէ հոգեւոր գրականութեան դաստիարակութիւնը ենթարկուած էր ճնշումներու, քանի որ Բիւզանդական Կայսրութիւնը արգիլած էր ասորերէնի գործածութիւնը, իսկ Պարսկաստանը, յունարէնի։
Գիրերու գիւտի շնորհիւ մեկնարկեց թարգմանչական աշխատութիւնը, որ խիստօրէն նպաստեց մայրենիի պահպանման։ Ի տարբերութիւն հայ պաշտօնական պատումներէ, Մուզաֆֆէր Օրուչօղլու կը խօսի մեհենագիր արձանագրութիւններու մասին, որոնք հայոց պատմութեան վկայութիւնները կը տանին գիրերու գիւտէն աւելի քանի հազար տարի վաղեմութեան, ասորերէն լեզուով գրուած սեփագիր եւ մեհենագիր վկայութիւններու։
Գիրքը ապա կ՚անդրադառնայ միջնադարեան գրականութեան կարեւորագոյն դէմքերու՝ Գրիգոր Նարեկացիի, Նահապետ Քուչակի եւ Սայաթ Նովայի գրական ու փիլիսոփայական աւանդին։
Արդի հայ գրականութիւնը ընթերցողին կը ներկայանայ արեւելահայ եւ արեւմտահայ տարբերակներով։ Հեղինակը այս հատուածին մէջ լուսարձակի տակ առած է վեցական դէմք, արեւելահայերէնի մէջ Խաչատուր Աբովեան, Միքայէլ Նալպանտեան, Ռաֆֆի, Յովհաննէս Թումարնեան, Եղիշէ Չարենց եւ Վահան Տէրեան։ Իսկ արեւմտահայերէնի համար ան կը ծանօթացնէ վեց կին հեղինակներ՝ Էլվիս Կեսարացեան, Սրբուհի Տիւսաբ, Զապէլ Ասատուր, Հայկանուշ Մարկ, Մարի Պէյլերեան եւ Զապէլ Եսայեան։
Եթէ խնդիրը յոռետես մեկնութիւնով դիտենք նոյնիսկ այս անուններու շարահիւսութիւնով կրնանք բազմաթիւ բացթողումներու ակնարկել։ Բայց այս պահուն պարտինք խնդրին եզակիութիւնը տեսնելու եւ ապա նման բացթողումներու ակնարկելու։
Ողջունելի է Մուզաֆֆէր Օրուչօղլուի ջանքը, քանի ինչպէս վերեւ ալ նշած էինք, տասնամեակներ շարունակ դիտումնաւոր կերպով անտեսուած հարստութիւնը կը փորձէ հնագէտի մը վայել յուզումներով տեսանելի դարձնել։
