Ներածական նկատառումներ
Ստորեւ յօդուածը Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան պաշտօնաթերթ «Յառաջ»-ի 1920-Նոյեմբեր 20-ի (էջ 2) խմբագրականն է։ Թերթը կը հրատարակուէր Երեւան: Խմբագրականը գրուած է բոլշեւիկեան Ռուսաստանի եւ քեմալական Թուրքիոյ միջեւ ինկած Հայաստանի Հանրապետութեան պատերազմի եւ քաղաքական ճգնաժամի ենթապատկերին:
Այս խմբագրականի հեղինակը՝ Սիմոն Վրացեանը, շուտով պիտի դառնար Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան վերջին վարչապետը եւ 1920 թուականի Դեկտեմբերի 2-ին իշխանութիւնը յանձնէր բոլշեւիկներուն՝ նշանաւորելով Հայաստանի անկախութեան աւարտը: Այդ ժամանակ ան Դաշնակցութեան պիւրոյի՝ կուսակցութեան բարձրագոյն գործադիր մարմնի անդամ էր: Քանի մը ամիս անց Վրացեանը նախագահեց Հանրային փրկութեան կոմիտէն, որ 1921 թուականի Փետրուարի 18-ին բոլշեւիկեան ռեժիմի տապալումէն ետք Երեւան ապստամբական իշխանութիւն իրականացուցած էր։
Երկու ամիս անց, Ապրիլին խորհրդային կարգերու վերադարձէն ետք, Սիմոն Վրացեանը շարունակեց, նախ Իրան, ապա Արեւմուտքի մէջ, պաշտպանել արեւմտեան կողմնորոշումը եւ ձեռք մեկնել Թուրքիոյ՝ քաղաքականութեան նկատմամբ պրագմատիկ մօտեցման ի շահ Հայաստանի ինքնիշխանութեան վերականգնման։ Ան այս կողմնորոշումը կիսեց այնպիսի առաջնորդներու հետ, ինչպիսիք են Ռուբէն Տէր-Մինասեանը, Ռուբէն Դարբինեանը, Համօ Օհանճանեանը, Արշակ Ճամալեանը, Միքայէլ Վարանդեանը եւ շատ ուրիշներ։
Հարիւրվեց տարի անց՝ 2026 թուականին, Հայաստանը կ՚ապրի գոյաբանական ճգնաժամ, որու որոշ բնութագրեր կը յիշեցնեն Առաջին Համաշխարհային պատերազմէն վերջուայ ժամանակաշրջանը՝ մէկ հիմնական տարբերութեամբ. մինչդեռ 1920 թուականին Հայաստանի եւ Թուրքիոյ միջեւ սահմաններու հարցը դեռեւս չէր լուծուած, այսօր երկու հանրապետութիւններն ալ կասկածի տակ չեն դներ գոյութիւն ունեցող սահմանները։
Պարտադիր չէ համաձայնուիլ այս խմբագրականին ներկայացուած իւրաքանչիւր նախադասութեան հետ՝ գնահատելու համար յօդուածի հիմնական փաստարկի արժէքն ու արդիականութիւնը։
Այս խմբագրականը կարդալը մեզ կը յիշեցնէ, թէ որքան կարեւոր է ճիշդ դասեր քաղել պատմութենէն եւ այդ ժամանակաշրջանի մեծ հայ գործիչներու յայտարարութիւններէն: Եւ այս գործի ամենաիրոնիական կողմն այն է, որ Հայաստանի Դաշնակցութեան պաշտօնական կեդրոնը կը կրէ Սիմոն Վրացեանի անունը:
Ի հարկէ, այս խմբագրականը միակը չէ, որ կը հաստատէ այնտեղ բերուած փաստարկը: Օրինակ՝ Վրացեանի կողմէ 1922 թուականին ԱՄՆ-ի Դաշնակցութեան համագումարին ներկայացուած զեկոյցին Վրացեան կը պնդէր, որ «ծովից ծով Հայաստանի պահանջը, առնուազն, տղայամտութիւն էր»: (Հայրենիք ամսագիր, 1922 համար 1):
Այս խմբագրականը մեզ կը յիշեցնէ, թէ որքան կարեւոր է դասեր քաղել պատմութենէն եւ այդ ժամանակաշրջանի մեծ հայ գործիչներու յայտարարութիւններէն:
Այս նկատողութիւնները քանի մը կարելիութիւն կը թելադրեն.
• Հայաստանի Դաշնակցութիւնը ընտրեց այս անունը հաւանութիւն տալով նախկին վարչապետի եւ Դաշնակցութեան Պիւրոյի անդամի բոլոր գրուածքներուն։ (1933 թուականէն ետք կուսակցութեան որդեգրած քաղաքականութեան մէջ փոփոխութիւնները քիչ կապ ունէին Հայաստանի իրական պայմաններու հետ. անոնք, աւելի շուտ, աքսորեալ եւ սփիւռքացած կուսակցութեան մը քաղաքական դեգերումներն էին, որ կը փորձէր որոշակի նշանակութիւն գտնել սփիւռքի եւ փոփոխուող միջազգային միջավայրին):
• Կամ, Դաշնակցութեան կուսակցութեան այսօրուայ ղեկավարութիւնը տեղեակ չէ այս խմբագրականին պաշտպանուած քաղաքականութեան եւ անտեղեակ է, կամ կը նախընտրէ անտեսել իր սեփական պատմութիւնը: Եւ սա լուրջ մեղադրանք է այն ղեկավարութեան դէմ, որ կը ներկայանայ որպէս մէկ ու մէկ երրորդ դարէն աւելի հին կազմակերպութեան օրինական եւ հաւատարիմ ժառանգորդ:
• Կայ նաեւ երրորդ տարբերակ. կուսակցութեան ներկայի ղեկավարութիւնը կրնայ հրապարակաւ յայտարարել, որ Դաշնակցութիւնը, Առաջին Հանրապետութիւնը ղեկավարելու իր փորձէն ետք, որոշակի եզրակացութիւններու հանգած է եւ ընդունած Հայաստանի ապագայի վերաբերեալ այնպիսի տեսակէտ, որու հետ ներկայիս ղեկավարութիւնը համաձայն չէ: Այսինքն՝ այն ոչ միայն խուսափողականօրէն կը յայտարարէ, որ «կուսակցութիւնը սխալներ թոյլ տուած է», այլեւ յստակ կը նշէ, թէ որոնք էին թոյլ տրուած սխալները եւ ինչու են այդ քաղաքականութիւնը այժմ կը գնահատուի որպէս սխալներ։ Հակառակ դէպքին կուսակցութիւնը չի կրնար սորվիլ պատմութենէն ընդհանրապէս եւ ի՛ր իսկ պատմութենէն, մասնաւորապէս։
Սակայն, վաղ թէ ուշ, Դաշնակցութիւնը պէտք է որոշէ, թէ ինչ կը ներկայացնէ հայկական աշխարհին՝ իրական քաղաքական ուժ, որ պատասխանատւութիւն կը կրէ իր անցեալի համար, թէ՞ աղանդաւորական կազմակերպութիւն, որ կը յենուի իր ստեղծած կերպարի վրայ եւ կը պնդէ ժառանգութիւն, որ քիչ կապ ունի իրական պատմութեան եւ, վստահաբար՝ իր սեփական պատմութեան հետ։
Կայծ Մինասեան
Ժիրայր Լիպարիտեան
Ներքեւ՝ Սիմոն Վրացեանի պատմական խմբագրականը.
Հաշտութեան խնդիրը եւ մեր արեւմտամետութիւնը
Հայաստանը մեծ պետութիւններէն իրաւապէս ճանչցուած պետութիւն մըն է եւ այդ ճանաչումն է մեր ժողովուրդի գերագոյն միջազգային նուաճումը։
Հայ ժողովուրդը, որ իր զաւակներու միլիոնաւոր զոհերով ձեռք բերած է իր անկախութիւնը, կրնայ հաշտուիլ իր պատմական տերիտորիայի մեծամեծ կրճատումներու հետ, կրնայ հրաժարուիլ շատ եւ շատ բարիքներէն, բայց բան մը կայ, որու հետ ան երբեք պէտք չէ հաշտուի, որմէ երբեք ան պէտք չէ հրաժարուի։ Եւ այդ պանը - Հայաստանի՝ իբրեւ անկախ պետութեան ոչնչացումն է։
Թող ըլլայ Հայաստան փոքր, նոյնիսկ շատ փոքր, բայց անկախ պետութիւն։
Փոքրութիւնը երբեք արգէլք չէ ապագայ զարգացման։ Փոքր էր Յունաստանը, երբ ստեղծուեցաւ եւ շատ թոյլ, բայց այժմ արդէն այնքան մեծ է, որ երկիւղ կը ներշնչէ նոյնիսկ Իտալիայի պէս զօրեղ պետութեան մը ։ Փոքր էր Սերբիան, բայց այժմ արդէն պատկառելի պետութիւն մըն է։ Փոքր էր Ռումանիան, բայց այժմ եռապատկել, քառապատկել է իր տերիտոիան եւ ուժը։
Ամենակարեւորը պետական անկախութեան պահպանումն է, որ ամենամեծ գրաւականն է ժողովուրդի ապագայ զարգացման։
Մեր պետութեան գոյութիւնը մեծ պետութիւններու տեսակէտով, այնչափ իմաստ եւ արժէք ունի, որչափ ան կը բաժանէ Տաճկաստանը Ռուսաստանէն։ Այն օր, երբ Հայաստանը կորսնցուց իր անկախութիւնը եւ դարձաւ փաստօրէն խաղալիք Ռուսաստանի ձեռքին, կը վերանայ այլեւս այն միակ ուժեղ հիմքը, որ ստիպած էր եւ կը ստիպէր Եւրոպական մեծ պետութիւններուն ընդունիլ Հայաստանի իբրեւ պետութեան գոյութիւնը։
Եթէ Հայաստանը կը կամենայ ապրիլ՝ իբրեւ պետութիւն, ամէն կերպ ան պիտի խուսափէ ըլլալ իր մեծ հիւսիսային հարեւանի՝ Ռուսաստանի խաղալիքը։
Միւս կողմէ՝ մեր դարերով թշնամին, Տաճկաստանը, կրնայ ի վերջոյ հաշտուիլ մեր պետական գոյութեան հետ միայն այն ժամանակ, երբ մենք անգամ մը ընդմիշտ կը հրաժարուինք ռուսական օրիենտացիայէն։
Ճիշդ է, Մուստաֆա Քեմալի Տաճկաստանը, որ այսօր կը պատերազմի մեզ հետ, հանդէս կու գայ՝ իբրեւ բոլշեւիկեան Ռուսաստանի դաշնակիցը։ Բայց քաղաքական մեծ իմաստութիւն պէտք չէ ըմբռնելու համար, թէ թուրք-ռուսական բարեկամութիւնը մի ժամանակաւոր զինակցութիւն է օբյեկտիվ, յարատեւ շահերով միայնգամայն հակամարտ երկու ուժերու միջեւ։
Ոչ ոքի համար գաղտնիք չէ, որ թուրքերու եւ ռուսերու ներկայ բարեկամութիւնը արհեստական կապ մըն է, որ կարող է կտրուիլ ամէն վայրկեան եւ անխուսափելիօրէն պիտի կտրուի, երբ մէկ կամ միւս կողմը հասած կ՚ըլլայ իր գլխաւոր նպատակին։
Ռուսաստանը Տաճկաստանի պատմական թշնամին է, եւ այս թշնամութիւնը չի փոխել երբեք իշխողներու սուբյեկտիւ ցանկութիւններէն, այլ եղած է երկու պետութիւններու ու ժողովուրդներու գոյութեան եւ զարգացման օբյեկտիւ պայմաններու անխուսափելի արդիւնք։
Ահա թէ ինչու ոչ բոլշեւիկները, ոչ ալ քեմալականները կրնան փոխել իրենց պետականութեան հիմնական ուղղութիւնը, ճիշդ այնպէս, ինչպէս Անգլիան վերջին եւրոպական պատերազմի ժամանակ եղաւ Ռուսաստանի զինակիցը, որովհետեւ այդ կը պահանջէր Անգլիայի ժամանակաւոր շահը: Բայց այդ զինակցութիւնը բնաւ չխանգարեց, որ Անգլիան մնայ Ռուսաստանի ամենամեծ եւ ամենավտանգաւոր թշնամին։
Ռուսերու հետ ըլլալով չէ, որ հայ ժողովուրդը կրնայ ապահովել իր եւ իր պետութեան գոյութիւնը։ Որովհետեւ ռուսերու ներկայութիւնը Անդրկովկաս, միջազգային ներկայ պայմաններու մէջ, յարատեւ չի կրնար ըլլալ եւ ան վաղ թէ ուշ պիտի վերանայ, անխուսափելիօրէն, հէնց որ լուծուի ռուսական խնդիրը։
Ռուսաստանը ինքն ալ, իր բոլշեւիկ իշխողներու բերանով, բազմիցս յայտնած է, որ պատրաստ է յարգել, ճանչնալ Անգլիայի շահերը Անդրկովկասի մէջ։
Հայ ժողովուրդը եւ Հայաստանը չեն կրնար կապել իրենց բաղդը պետութեան մը հետ, որ իր իսկ խոստովանութեամբ պիտի հեռանայ Անդրկովկասի սահմաններէն, եթէ Անգլիան եւ Եւրոպական միւս մեծ պետութիւնները կամենան հաշտուիլ անոր գոյութեան հետ։
Իր փրկութեան համար Հայաստանը ունի միայն մի ճանապարհ՝ գտնել անմիջական կերպով ընդհանուր լեզու մը իր հարեւան՝ Թուրքիոյ հետ։
Եթէ հայ ժողովուրդը կը կամենայ ապրիլ եւ ապահովել իր պետական եւ ֆիզիկական գոյութիւնը, յարատեւօրէն, ան պէտք է ունենայ ոչ թէ ռուսական, այլ թուրքական՝ օրիենտացիա։
Եւ եթէ հայ ժողովուրդը վերջին համաեւրոպական պատերազմի ժամանակ չունենար ռուսական օրիենտացիա, այլ ըլլար թուրքերու հետ, առանց վերապահութեան, ամենայն հաւանականութեամբ, ան խուսափած կ՚ըլլար կոտորածներէն եւ անոր դրութիւնը վրացիներէն ալ լաւ կ՚ըլլար։
Մի անգամ ընդ միշտ մենք պիտի ըմբռնենք, որ օտարի վրայ յենուելով չէ որ մենք կրնանք իրապէս խաղաղութիւն ձեռք բերել մեր ժողովուրդի համար, այլ միմիայն մեր սեփական ուժերուն ապաւինելով պիտի որոշենք մեր բաշդը մեր ուժեղ հարեւաններու՝ Թուրքիոյ հետ։
Ամէն մի օտար միջամտութիւն, մանաւանդ ռուսերու միջամտութիւնը, կրնայ միայն վնասակար ըլլալ հայ եւ թուրք ժողովուրդներու յարատեւ խաղաղացման համար։
Որովհետեւ օտարը, նախ պիտի խտացնէ այն փոխադարձ անվստահութեան մթնոլորտը, որ գոյութիւն ունի երկու դարաւոր հարեւաններու միջեւ, ու անկարելի դարձնէ մի հաստատուն համաձայնութիւն։ Եւ երկրորդ, օտարը պիտի աշխատէ մեզ գործիք դարձնել իր սեփական շահերու եւ նպատակներու համար, որոնց տեսակէտով հայ-թրքական յարատեւ ու անկեղծ հաշտութիւնը իրապէս ցանկալի ալ չէ։
Մինչդեռ հայ ժողովուրդը, ինչպէս եւ թուրք ժողովուրդը, կարօտ է յարատեւ հաշտութեան։
Բաւական է, ինչքան խաբուեցինք օտարներէն։
Դնենք մեր յոյսը միայն մեր ուժի վրայ եւ խօսինք մեր թշնամիի հետ երես առ երես՝ առանց « բարերար » միջնորդներու։ Եւ այն, ինչ որ ձեռք կը բերենք այդ ճանապարհով, յամենայն դէպս, կ՚ըլլայ աւելի վստահելի, աւելի հաստատուն եւ աւելի յուսատու բան մը, քան այն, ինչ որ մենք կրնանք ստանալ միջնորդներու ջանքերով։
