Դուք ծնած էք մի վայր, մեծցած էք մէկ այլ մշակութային միջավայր եւ ստեղծագործած էք համաշխարհային արուեստի տարածքին։ Երբ յետադարձ հայեացք կը նետէք ձեր ճանապարհին, ի՞նչն է այն անտեսանելի թելը, որ կը կապէ այդ բոլոր աշխարհները։
Ես կը փորձեմ հասկնալ՝ ով եմ ես։ Միշտ ունենալու եմ այն գիտակցումը, որ եթէ ծնողներս որոշէին մնալ Եգիպտոս՝ ես ուրիշ մարդ կ՚ըլլայի։ Եթէ տատիկս ու պապիկս մնային Թուրքիա՝ ես ուրիշ մարդ կ՚ըլլայի։ Այնքան շատ գործօններ կան, որոնք կը որոշեն, թէ ով ենք մենք եւ այս հիմնարար առեղծուածն ինկած է իմ անձնական ճանապարհի հիմքին։ Ես երբեք ինքնութեան հարցը ինքնըստինքեան տրուած բան չեմ համարեր։ Այդ հրաշք է եւ բեռ, որ պայմանաւորուած է գործօններով, որոնց վրայ երբեմն որեւէ վերահսկողութիւն չունինք։ «Իսկական» ինքնութեան այս որոնումն ինկած է այն ամէնի հիմքին, ինչ որ ես կ՚ընեմ։
Եթէ արուեստը յիշողութեան ձեւ է, ապա ի՞նչ կը կարծէք՝ ապագայ սերունդները ձեր ֆիլմերուն ի՞նչ կը փնտռեն մեր ժամանակաշրջանի մասին հասկնալու համար։
Ես փորձած եմ մեր ժամանակի խնդիրները ու տեխնոլոգիաները ներառել իմ պատմութիւնները պատմելու մէջ։ Երբեմն աշխատանքը իր ժամանակի արտացոլումն է, իսկ երբեմն ուղղուած է դէպի ապագայ։ Իմ որոշ ֆիլմերը գրեթէ կանխատեսող թուացած են՝ իրենց մէջ օգտագործուած այնպիսի տեխնոլոգիաներով, որոնք անոնց ստեղծման ժամանակ միայն կը պատկերացուէին։ Մի բանով ես հաստատ համոզուած եմ՝ ես այն սերունդէն եմ, որու ժամանակ մարդկային էակները կարողացան արձանագրել իրենց կեանքի իւրաքանչիւր պահը եւ այս տեղեկատւութիւնը կիսած ու պահպանած այնպիսի եղանակներով, որոնք նախորդ սերունդի համար սիւրռեալիստական կ՚ըլլային։ Երբ 1986 թուին կը նկարահանէի «Ընտանեկան դիտում»-ը (Family viewing) տնային տեսագրութիւնը դեռ նոր կը սկսուէր։ «Հարազատներ»-ի (Next of kin) ընտանեկան թերապիայի նիստերու համար օգտագործուած տեսատեխնոլոգիան այսօր արդէն հինցած է, բայց 1984 թուին այն արմատապէս նորարարական էր։ «Խօսուն դերեր»-ում (Speaking parts) թուային դամբարանը 1988թ. ֆանտազիա էր, ճիշդ այնպէս, ինչպէս «Երկրպագութիւն»ի մէջ (Adoration) ինտերնետային զրուցարանները՝ 2007թ.։ Ես շատ իւրայատուկ կերպով ապրած եմ անալոկայինէն թուային տեխնոլոգիայի անցումը՝ անոր բոլոր հետեւանքներով հանդերձ։ 2001թ., երբ կը նկարահանէինք «Արարատ»-ը, Րաֆֆիի կերպարը տեսախցիկով կ՚արձանագրուէր իր ապրումները եւ չէր կարողանար իր՝ Թուրքիոյ կատարած ճանապարհորդութիւնը կիսել մօր հետ։ Մի քանի տարի անց ան պարզապէս թուային յղում կ՚ուղարկէր։ Արդեօք այդ անոր աւելի քի՞չ մեկուսացած կը դարձնէր։ Ինչպէ՞ս այդ կ՚ազդէր անոր որոշումներու վրայ։ Իմ բոլոր կերպարները ան ժամանակի արդիւնքն են, որու մէջ անոնք կ՚ապրին եւ ան տեխնոլոգիաներու, որոնց միջոցով անոնք կը հաղորդակցին միմեանց հետ։
Դուք աշխատած էք տարբեր մշակոյթներու եւ աւանդոյթներու հետ՝ կինոյէն մինչեւ օփերա եւ թատրոն։ Արուեստի տարբեր ձեւերը ձեզ համար տարբեր լեզունե՞ր են, թէ նոյն մարդկային պատմութիւնը փոխանցելու տարբեր եղանակներ։
Այս բոլոր ձեւերը ունին իրենց սեփական կանոնները ու հանդիսատեսի ակնկալիքները։ Չմոռնանք նաեւ այն աշխատանքները, որոնք ես ըրած եմ արուեստի տարածական ստեղծագործութիւններու ոլորտին։ Երբեմն, ինչպէս անցեալ տարի Պեռլինի «Կորկի» թատրոնի մէջ ներկայացուցած «Նուիրատուութիւն» պիէսի դէպքին, զգացողութիւն կ՚առաջանայ, որ բեմին տեղի ունեցողը գրեթէ արուեստի ինստալեացիայի նման է, ինչպէս նաեւ Սեմուէլ Պեքեթի «Էհ Ջօ»-ի իմ բեմադրութեան դէպքին Լոնտոն եւ Նիւ Եորքի մէջ։ Թէեւ այս բոլոր աշխատանքները կապուած են ինքնութեան հիմնարար հարցի հետ, արմատապէս տարբեր էներգիաներ կ՚առաջացնեն՝ կախուած անկէ, թէ որտեղ կը ներկայացուի պատմութիւնը։ Օփերային թատրոնը, թատրոնը, կինօթատրոնը եւ արուեստի պատկերասրահը հանդիսատեսի հետ տարբեր յարաբերութիւններ ունին։ Մշակոյթի այս տարբեր տները կը պարունակեն եւ կը փոխանցեն պատմողական ճանապարհորդութիւններու արմատապէս տարբեր տեսակներ եւ՛ արուեստագէտի, եւ՛ անոր հանդիսատես-մասնակցի փոխազդեցութեան տարբեր մակարդակներ։
Այսօր կինօ արտադրութիւնը մեծ փոփոխութիւններու միջով կ՚անցնի՝ թուային հարթակներ, արհեստական բանականութիւն։ Ձեր կարծիքով՝ տեխնոլոգիաները կը փոխե՞ն կինոյի էութիւնը, թէ՞ ի վերջոյ կինօն միշտ կը մնայ մարդու պատմութիւնը պատմելու արուեստ։
Միակ բանը, որ ի վերջոյ կը որոշէ՝ ստեղծագործութիւնը կինօ է, այն է, որ ան կը ցուցադրուի մի տարածքին, որտեղ ան 90 րոպէէն մինչեւ 2 ժամ՝ այն ժամանակահատուածի մէջ, որ սովորաբար կը պահանջէ կինոյի համար նախատեսուած ֆիլմը, կը դիտուի առանց ընդհատման։ Այն պահին, երբ ան կը դիտուի կինօթատրոնէն դուրս՝ այս շարունակական, անընդհատ ցուցադրման պայմանը չպահպանելով, ան կը դառնայ մէկ այլ բան։ Պարտադիր չէ՝ աւելի լաւ կամ աւելի վատ, բայց մէկ այլ բան։ Համակարգչով դիտուող ֆիլմը դեռեւս ֆիլմ է, բայց եթէ այդ համակարգիչը ան չի ցուցադրեր մեծ էկրանին, մի սենեակի մէջ, որտեղ որեւէ ընդհատում չկայ, ապա այդ կինօ չէ։ Այսպէսով, կինոյի մեր փորձառութիւնը արդէն փոխուած է այն պահէն, երբ տասնամեակներ առաջ յայտնուեցաւ հեռուստատեսութիւնը։ Կինօն մարդու պատմութիւնները պատմելու միայն մէկ եղանակ է։ Միւս ձեւերն են օփերան, վէպերն ու պատմուածքները, պիէսները եւ արուեստի տարածական ստեղծագործութիւնները։ Այն, ինչ կը փոխուի՝ ինչպէս նշեցի իմ առաջին պատասխաններու մէջ, ան է, թէ ինչպէս են այս տարբեր ձեւերն ու տեխնոլոգիաները կը փոխեն մեր՝ միմեանց հետ յարաբերութիւններու ձեւը։
Դուք երկար ճանապարհ անցած էք՝ անկախ կինոյէն մինչեւ համաշխարհային ճանաչողութիւն։ Այսօր երիտասարդ կինօռեժիսորները յաճախ կը փորձեն արագ հասնիլ ճանաչման։ Ի՞նչ խորհուրդ կու տայիք անոնց՝ իրենց սեփական ձայնը գտնելու համար։
Սա շատ կարեւոր կէտ է։ Երիտասարդ կինօռեժիսորները կ՚ակնկալեն անմիջական ճանաչում եւ տեսականօրէն հէնց այդ է ան, ինչ կրնան ապահովել նոր տեխնոլոգիաները։ Ան գաղափարը, որ ես կրնայի ֆիլմ նկարահանել իմ բջջային հեռախօսով եւ անմիջապէս առցանց հասանելի դարձնել ան միջազգային տարածման համար, աներեւակայելի կ՚ըլլար այն ժամանակ, երբ ես կը սկսէի իմ կարիերան։ Այնքան շատ մարդիկ ու կառոյցներ կային, որոնց պէտք էր ապացուցել իմ արժէքը։ Կային արուեստի խորհուրդի ժիւրիի անդամներ, քննադատներ, փառատօներու ծրագրաւորողներ, հեղինակային կինոյի տարածողներ եւ այնքան շատ մարդիկ, որոնք կը որոշէին, թէ ով կրնար տեսնել իմ աշխատանքը։ Այժմ բոլորը կրնան տեսնել աշխատանքը՝ առանց խոչընդոտներու, ինչը կը նշանակէ, որ անմիջական փառքի՝ որպէս արուեստագէտի գոյատեւման միջոցի համար ճնշումը շատ աւելի մեծ է։ Ես շատ լաւ կը գիտակցեմ, որ իմ շատ դանդաղ եւ աստիճանական ճանապարհը այսօր անհնար կ՚ըլլար։ Կը ցանկանայի խորհուրդ տալ դանդաղիլ եւ հետեւիլ այն ճանապարհին, որով ես աստիճանաբար զարգացայ՝ ութսունականներուն մի ֆիլմէն անցնելով միւսին, բայց այս արդէն շատ հին պատմութիւն է։
Սփիւռքի նոր սերունդներու համար հայկական ինքնութիւնը յաճախ այլ կերպ կ՚ընկալուի, քան նախորդ սերունդներուն համար։ Ձեր կարծիքով՝ ի՞նչ պէտք է պահպանել անցեալէն եւ ի՞նչը պէտք է թոյլ տալ փոխուի։
Անցեալէն պէտք է պահպանել այն, ինչ օրգանապէս անհրաժեշտ է անցեալէն։ Հարցը այն է, թէ ինչպէս կը որոշենք, թէ ինչն է օրգանական։ Ինչպէ՞ս է արհեստական բանականութիւնը փոխելու այն ընկալումը, թէ ինչպէս օրգանապէս կը պահպանենք մշակութային ինքնութիւնը։ Ես այն մարդը չեմ, ով պէտք է որոշէ, թէ ինչ պէտք է պահպանել անցեալէն, քանի որ իմ մեծնալու փորձառութիւնը մի քաղաքի մէջ էր, որտեղ մենք միակ հայկական ընտանիքն էինք։ Ես միշտ գիտէի, որ հայ եմ, բայց առանց հայկական ինքնութեան երեք հիմնասիւներու՝ եկեղեցւոյ, համայնքի եւ չափազանց հարուստ լեզուի, ես հազիւ թէ այն մարդը կ՚ըլլամ, որ կրնայ տալ այս հարցի պատասխանը։ Եւ յետոյ կայ արեւելահայերէնի ու արեւմտահայերէնի հարցը եւ այդ դէպքին հարցը աւելի կը բարդանայ։
Այսօր Հայաստանը կ՚ապրի ինքնութեան, յիշողութեան եւ ապագայի մասին նոր հարցադրումներու ժամանակաշրջան։ Որպէս աշխարհ ապրող հայ արուեստագէտ, ի՞նչ կը կարծէք՝ ո՞րն է այն արժէքը, որ Հայաստան պէտք է պահէ իր պատմական անցեալէն եւ ի՞նչ է այն նոր շունչը, որ պէտք է ընդունի ճիշդ ապագայ ստեղծելու համար։
Մեր որդին ամառը անցուցած է Հայաստան եւ միակ բանը, որ ան անընդհատ կ՚ըսէ մեզ, այն է որ սա այն նոյն երկիրը չէ, որ մենք կը ճանչնայինք վերջին տարիներուն քաղաքական ցնցումներէն եւ այն սարսափելի պատերազմէն ու կորուստներէն առաջ, որոնք մենք կրած ենք։ Ես համոզուած եմ, որ այն կառավարութիւնները, որոնք մենք ունեցած ենք գրեթէ 30 տարի, կայուն չէին, ինձ կ՚ոգեւորէ այն փաստը, որ այժմ մենք ունինք աւելի ազատօրէն ընտրուած կառավարութիւն, որ կը որոշուի ժողովուրդի մեծամասնութիւնով։ Ի հարկէ, եղած են որոշ ցնցող որոշումներ, ինչպէս սփիւռքի բոլոր միւս մարդիկ, ես մտահոգուած եմ, թէ ինչ կը սպասուի ապագային։ Այժմ եկեղեցւոյ եւ պետութեան միջեւ սարսափելի լարուածութիւն կայ եւ սա տագնապալի է։ Ես որեւէ լուծում չունիմ։ Ես պարզապէս արուեստագէտ եմ։ Ուրախ եմ, որ մեր որդին այնտեղ է եւ կը վայելէ Հայաստանը այս ամառ ունեցած իր փորձառութիւնը։ Կը սպասենք, մինչեւ ան վերադառնայ եւ աւելի մանրամասն կը զրուցենք։
Ամէն արուեստագէտ ունի իր «ներքին հայրենիքը»՝ տարածք մը, որ միշտ կը վերադառնայ անոր ստեղծագործութեան մէջ։ Ո՞րն է ձեր ներքին հայրենիքը՝ յիշողութիւնը, երեւակայութիւնը, երաժշտութիւնը, թէ մարդկային յարաբերութիւնները։
Իմ «ներքին հայրենիքը» այս բոլորի միաձուլումն է։ Շատ խորքային է «ներքին» եւ «արտաքին» հայրենիքներու միջեւ այս խաղը։ Երկուսի միջեւ կապերը մշտապէս երկխօսութեան մէջ են յիշողութեան, երեւակայութեան, արուեստի ու երաժշտութեան եւ մարդկային յարաբերութիւններու միջոցով։ Սա այնքան խորհրդաւոր եւ կենսական պահպանման վայր է, յատկապէս երբ մարդը ապրած է սփիւռքեան կենսափորձով։
Եթէ օր մը մարդկութիւնը կորսնցնէ իր բոլոր պատկերները ու ֆիլմերը, բայց պահպանէ միայն մէկ պատմութիւն ֆիլմի տեսքով, ո՞ր ֆիլմը կ՚ուզէիք, որ պահպանուի։
Սա գուցէ անակնկալ ըլլայ, բայց պէտք է խոստովանիմ, որ ան կ՚ըլլար «Յիսուս Քրիստոս՝ գերաստղ»։ Այն այնքան զուարճալի է եւ միեւնոյն ժամանակ կը պատմէ բոլոր ժամանակներու մեծագոյն պատմութիւնը՝ հրաշալի երաժշտութեան ուղեկցութեամբ։ Մինչեւ այսօր անգիր կը յիշեմ իւրաքանչիւր բառ եւ իւրաքանչիւր երգ։ Այդ իմ «ամայի կղզու» ֆիլմն է։ Ինձ դուր կու գայ նաեւ տեսախցիկի շարժումը, պարերը, տեսարանները, երգիչները եւ... կրնայի անվերջ շարունակել։ Կը յուսամ՝ սա այնքան ալ հիասթափեցնող պատասխան չէ։
Եթէ օր մը ձեզ հարցնեն՝ «ո՞վ է Ատոմ Էկոյեանը որպէս արուեստագէտ», կը պատասխանէի՞ք, որ դուք պատմութիւններ ստեղծող մարդ էք, յիշողութիւններ պահպանող մարդ, թէ ճանապարհորդ սեփական ներաշխարհի մէջ։
Այս հարցը անկեղծօրէն կը խոնարհեցնէ ինձ։ Կը թողնեմ, որ ուրիշները պատասխանեն։
Կա՞յ ֆիլմ մը, որ դեռ չէք նկարահանած, բայց կը զգաք, որ ինչ-որ ձեւով միշտ կ՚ուղեկցի ձեզ։ Ի՞նչ պատմութիւն կը կրէ ան։
Կը ցանկանայի, որ աւելի շատ մարդիկ կարողանային տեսնել այն պիէսը, որ ես անցեալ տարի Պեռլինի մէջ բեմադրեցի Արսինէի հետ։ «Նուիրատուութիւն»-ը։ (DONATION) հայկական ինքնութեան հարցի վերաբերեալ իմ գրած ամենաանձնական գործերէն մէկն է։ Ան կինոյի եւ թատրոնի միաձուլում է։ Մենք ձայնագրութիւն կատարած ենք եւ գուցէ մի օր կարողանանք այն տարածել։
Որպէս վերջաբան՝ ի՞նչ ուղերձ կը յղէք «Ակօս»-ի ընթերցողին։
Իսթանպուլի մէջ ունեցած իմ ամենահարուստ փորձառութիւններէն քանի մը հատը եղած են այն ժամանակ, երբ տարիներ առաջ այցելեցի «Ակօս»-ի հին գրասենեակը, իսկ յետոյ տեսայ, թէ ինչպէս է այդ տարածքը վերափոխուած Հրանդ Տինքի ոգին պատուող հրաշալի թանգարանի։ Անցեալ ամառ, երբ այնտեղ էի՝ ինձ համար կազմակերպեցին շրջայց։ Պատիւ ունեցած եմ հանդիպիլ Հրանդին Քաննի մէջ, երբ 2002թուին ան եկած էր «Արարատ»-ի պրեմիերին եւ այդ ժամանակ մենք նոյնիսկ հարցազրոյց ունեցանք։ «Ակօս»-ը այդքան կենսական եւ կարեւոր հանդէս է եւ եթէ մենք կը քննարկենք յիշողութեան ու մշակոյթի պահպանման դերը, ապա պէտք է արձանագրենք, որ «Ակօս»-ը բացարձակապէս անփոխարինելի է։
Հետաքրքիր է՝ ինչպէ՞ս կը վերաբերուէր այս հարցազրոյցին իմ՝ Արաբկիրէն սերող պապիկը։ Տատս որբ էր եւ մենք չգիտէինք, թէ որտեղէն էր ան։ Ան կարդալ չգիտէր։
Արաբկիրը, որ չէ հեռացած
Յարգելի Ատոմ, ձեր հարցը կարդալով՝ յիշեցի այս տարուայ գարնան կատարած այցս Արաբկիր։ Այնտեղ դեռ հայի շունչը կայ կը թուի՝ այնտեղ երբեւէ ծնուած իւրաքանչիւր հայի պատկերը դաջուած է Արաբկիրի քարերու, փողոցներու ու լռութեան մէջ։ Ձեր արաբկիրցի պապիկը գուցէ օր մը, երբ հեռացաւ Արաբկիրէն, իր հետ տանելով այդ քաղաքի մի փոքրիկ մասը, բայց այն տարիներ անց վերադարձաւ ձեզ՝ արուեստի, յիշողութեան եւ այս հարցազրոյցի միջոցաւ։
