Մակարավանքի ուխտագնացութիւնը անհանդուրժողութեան զոհ

ՄԵԹԷ ՀԱԹԱՅ

Հայոց Կիպ­րո­սի մէջ գո­յու­թիւնը շատ հին ան­ցեալ մը ու­նի։ Հա­յեր Կիպ­րո­սի մէջ բնա­կած են նոյ­նիսկ Բիւ­զանդա­կան շրջա­նին։ Սա­կայն այ­սօր կղզիաբ­նակ հա­յոց մե­ծամաս­նութիւ­նը Մեծ Եղեռ­նէն մա­զապուրծ փրկո­ւած եւ անգլիական վար­չա­կար­գի են­թա­կայ Կիպ­րոս հաս­տա­տուած ըն­տա­նիք­նե­րու շա­ռաւիղ­ներն են։ Ի դա­րու առա­ջին քա­ռոր­դին կղզին իրենց հա­մար աշ­խարհագ­րա­կան հա­տուած մը ըլ­լա­լէ աւե­լի՝ գո­յու­թիւնը պա­հելու վեր­ջին կան­գա­ռը եղած էր։

Հե­տաքրքրա­կան է, այդ տա­րեթի­ւերուն կղզի եկող հա­յերու մե­ծամաս­նութիւ­նը թրքա­խօս էին։ Ալ աւե­լի հե­տաքրքրա­կան է, որ անոնք բնա­կու­թիւն հաս­տա­տեցին թրքա­կան թա­ղերու կամ գիւ­ղե­րու մէջ։ Հո­գեբա­նական ցնցումնե­րը եր­բեմն մար­դիկ իրար­մէ կը հե­ռաց­նեն, եր­բեմն ալ ընդհա­կառա­կը կը պա­տահի։ Ահա այդպի­սին էր կիպ­րա­ցի թուրքե­րուն եւ հա­յերուն յա­րաբե­րու­թիւնը։ Մէկ կող­մէ կո­տորած­նե­րէն փրկո­ւած մար­դիկ, իսկ միւս կողմ անգլիական տի­րապե­տու­թեան տակ սփիւռքի վե­րածո­ւած եւ նոր պայ­մաննե­րուն յար­մա­րելու ձգտող փոք­րիկ հա­մայնք մը։ Այս հան­դի­պու­մը կղզիի մշա­կու­թա­յին կեան­քին մէջ թէեւ ան­ձայն, բայ խոր հետ­քեր թո­ղուց։

Կիպ­րո­սի թուրքե­րու երկրոր­դա­կան վար­ժա­րանի փո­ղերա­խումբը կազ­մող եւ այդ երա­խանե­րուն բազ­մա­ձայն երաժշտու­թեան ճա­շակը նե­րառո­ղը Պե­տելեանն էր։

Կի­ներու ալ բեմ ելած առա­ջին թրքե­րէն բե­մադ­րութիւննե­րը կա­տարո­ղը հա­յոց թա­տերա­խումբն էր։ Կղզիի թրքե­րէն առա­ջին թեր­թի հրա­տարա­կիչը եւ խմբա­գիրն ալ Սա­րաֆեանն էր։ Սա­րաֆեան նաեւ թուրք ազ­գա­յին գրա­կանու­թեան ռահ­վի­րանե­րէն Նա­մըք Քե­մալի բա­րեկամն է։

Եթէ ու­զէք բնաւ չանդրա­դառ­նամ խո­հանո­ցի մշա­կոյ­թին։ Այ­սօր մե­րը կը հա­մարենք լահ­մա­ճոն, տէօնե­րը, պաս­տուրման, աղա­ցած մի­սով պատ­րաստո­ւած քէ­պապը եւ տա­կաւին բա­զում ճա­շատե­սակ­ներ, բո­լորին հիմ­քին մէջ հա­յոց հետ­քե­րուն կը հան­դի­պինք։

Նոյ­նը կա­րելի է թո­ւել ար­հեստնե­րու հա­մար եւս։ Լու­սանկար­չութիւ­նը, դեր­ձա­կու­թիւնը, ոս­կերչու­թիւնը, ատաղ­ձա­գոր­ծութիւ­նը եւ տա­կաւին բա­զում ար­հեստներ հայ վար­պետնե­րու ձե­ռամբ փո­խան­ցուեցան կիպ­րա­ցի թուրք աշ­կերտնե­րուն։ Հե­տեւա­բար այս պա­տու­մը լոկ փոք­րա­մաս­նութեան մը մա­սին չէ, ան նաեւ մաս­նիկն է կիպ­րա­ցի թուրք հա­սարա­կու­թեան ար­դիակա­նաց­ման ջան­քե­րուն։

Թէ ին­չո՞ւ անդրա­դար­ձայ այս նիւ­թին։

Այս տա­րի աւե­րակի վե­րածո­ւած Սուրբ Մա­կար Վան­քի ուխտագ­նա­ցու­թեան հա­մար նախ ար­տօ­նու­թիւն տրո­ւելու եւ ապա վեր­ջին պա­հուն այդ ար­տօ­նու­թիւնը չե­ղար­կե­լու մա­սին լրատ­ւութիւ­նը դրդեց որ գրեմ այս նիւ­թով։

Գի­տէինք որ վան­քը կա­յուն պա­հելու հա­մար հայ հա­սարա­կու­թիւնն ալ դրա­մահա­ւաք կա­տարած եւ վե­րանո­րոգու­թեան մաս­նակցած էր։ Մարդ ակա­մայ կը տա­րուի մտա­ծելու, յա­ճախ «Կը գրկենք բո­լորին» ըսող խօ­սոյ­թը կղզիի պատ­մա­կան ժո­ղովուրդնե­րէն մէ­կուն կրօ­նական եւ մարդկա­յին ուխտագ­նա­ցու­թեան հա­մար ին­չո՞ւ հա­մար այսքան վե­րապահ,այսքան ան­հանդուրժո­ղական կը գտնո­ւին։ Մա­նաւանդ երբ Հան­րա­պետու­թեան Նա­խագա­հը Թու­ֆան Էր­հիւրմանն է մարդ բնա­կանա­բար աւե­լի տար­բեր մեր­ձե­ցում մը կը սպա­սէ։

Միայն արա­րողու­թիւննե­րու ըն­թացքին բազ­մամշա­կու­թա­յին յատ­կութիւննե­րը փա­ռաբա­նելը այդքան ալ մեծ նշա­նակու­թիւն մը պի­տի չու­նե­նայ եթէ պէտք եղած պա­հուն այդ բազ­մամշա­կու­թա­յին կա­ռոյ­ցը ցո­լաց­նող գոր­ծունէու­թիւննե­րէն խու­սա­փինք։ Երբ մէկ կող­մէն ակա­նատես կ՚ըլ­լանք Հա­յաս­տան-Թուրքիա մեր­ձեցման գոր­ծընթա­ցի մը ի՞նչ շահ կ՚ակնկա­լուի նման ար­գելքով։ Այս մա­սին ի՞նչ կը մտա­ծէ Կիպ­րո­սի Թրքա­կան Հան­րա­պետու­թեան Նա­խագա­հը։ Ի՞նչ կը մտա­ծեն քա­ղաքա­կան կու­սակցու­թիւննե­րը։ Եւ այե­լի կա­րեւոր հար­ցադրու­մը՝ այս կղզին ան­ցեալի վա­խերով պի­տի շա­րու­նա­կէ՞, թէ ոչ հա­մատեղ կե­ցու­թեան փորձ ու­նե­ցող ժո­ղովուրդնե­րու յի­շողու­թեան յար­գանք պի­տի ցու­ցա­բերէ։ Երբ մենք յար­գանք կը սպա­սենք, ինչպէ՞ս կրնանք բա­ցատ­րել ու­րի­շի հան­դէպ այս անի­մաստ դժկա­մու­թիւնը։