Փիթեր Օնճեան. հնչիւններու ճարտարապետը

Խմբավարական արուեստը յաճախ կ՚ընկալուի որպէս տեսանելի եւ անտեսանելի շերտերու բարդ համադրութիւն. շարժում, հնչիւն, լռութիւն եւ ենթագիտակցական հաղորդակցութիւն երաժիշտներու միջեւ։ Այս բարդ համակարգին Փիթեր Օնճեանը վաղուց կը հաստատէ իրեն որպէս այն եզակի արուեստագէտներէն մէկը, որու համար երաժշտութիւնը ոչ թէ պարզապէս կատարման նիւթ է, այլ՝ մտածողութեան եւ գոյութեան ձեւ։ Օնճեանի երաժշտական ուղին կը սկսի ոչ թէ խմբավարական վահանակէն, այլ ջութակի լարերէն։ Ան երկար տարիներ հանդէս կու գայ որպէս բարձրակարգ ջութակահար՝ ըլլալով Tokyo String Quartet-ի անդամ։ Այս փորձը վճռորոշ նշանակութիւն ունի անոր հետագայ խմբավարական մտածողութեան ձեւաւորման համար։ 1998-2002թթ. ան կը հանդիսանայ Amsterdam Sinfonietta-ի գեղարուեստական ղեկավարը։ Իր դիրիժորական ողջ կարիերայի ընթացքին որպէս հրաւիրեալ խմբավար կը ղեկավարէ Ամերիկայի առաջատար նուագախմբերը՝ Ֆիլատելֆիայի, Պոսթոնի, Շիքակոյի, Փիթսպուրկի, Ատլանտայի, Սան Ֆրանցիսկոյի եւ այլ նուագախումբեր։ 2004թ, Օնճեանը կը նշանակուի Toronto Symphony Orchestra-ի գեղարուեստական ղեկավար եւ գլխաւոր դիրիժոր։ Անոր ղեկավարութեան տարիները կը նշանաւորուին նուագախումբի հնչիւնային որակի խորքային վերափոխումով եւ համարձակ ծրագրային քաղաքականութիւնով։ 14 տարի ղեկավարելով Toronto Symphony Orchestra-ն՝ Օնճեան կը հարստացնէ նաեւ շարք մը նշանակալի ձայնագրութիւններու իրականացումը։ Ձայնագրութիւններու թուին է Վօան Վիլեամսի նուագախմբային ստեղծագործութիւններէն կազմուած ձայնասկաւառակը, որ կ՚առաջադրուի Grammy-ի եւ կ՚արժանանայ Juno Award մրցանակի։ Ներկայիս ան կը հանդիսանայ այս նուագախումբի պատուաւոր խմբավարը։ 2005-2008 թթ. ան կը հանդիսանայ Detroit Symphony Orchestra-ի հրաւիրեալ գլխաւոր խմբավարը եւ գեղարուեստական խորհրդատուն, ինչպէս նաեւ Նիւ Եորքի Caramoor միջազգային երաժշտական փառատօնի գեղարուեստական ղեկավարը (1997-2007 թթ.)։ Օնճեանի արուեստի առանցքային գաղափարը կը ձեւակերպէ մէկ նախադասութիւնով՝ խմբավարը նախ կը լսէ, ապա միայն կ՚առաջնորդէ։ Անոր շարժումները երբեք ցուցադրական չեն. անոնք աւելի շատ կը յիշեցնեն ճարտարապետի ճշգրիտ հաշուարկուած գծագրեր, որոնց միջոցով կը կառուցուի հնչիւնային տարածք։ 2012-2018 թթ. ան կը հանդիսանայ Royal Scottish National Orchestra-ի գեղարուեստական ղեկավարը եւ այս նուագախումբի հետ կ՚իրականացնէ շարք մը միջազգային հիւրախաղեր՝ Հիւսիսային Ամերիկայի, Չինաստանի եւ այլուր։ Հիւրախաղեր տեղի կ՚ունենան նաեւ եւրոպական հեղինակաւոր փառատօներու շրջանակներուն՝ Bregenz Festival, Dresden Festival, ինչպէս նաեւ Ինսբրուկի, Բերգամոյի, Լիւբլեանայի փառատօներուն։ Անոր վերջին ելոյթը Royal Scottish National Orchestra-ի հետ տեղի կ՚ունենայ 2018 թուականին՝ BBC Proms համերգաշարի շրջանակներուն։ Բացի իր գլխաւոր պաշտօններէն՝ Օնճեանը մշտապէս կը համագործակցի աշխարհի առաջատար նուագախումբերու հետ՝ հանդէս գալով որպէս հրաւիրեալ դիրիժոր Եւրոպայի, Ամերիկայի եւ Ասիայի մէջ։ Անոր ղեկավարութիւնով Colorado Symphony նուագախումբը հանդէս կու գայ Նիւ Եորքի Carnegie Hall-ի մէջ։ Ուշագրաւ է, որ անոր գործունէութիւնը չի սահմանափակուիր միայն համերգային բեմով. ան նաեւ ակտիվ կը ներգրաւուի կրթական ծրագրերուն՝ փոխանցելով իր փորձը երիտասարդ երաժիշտներուն։ Այս առումով Օնճեանը հանդէս կու գայ ոչ միայն որպէս կատարող, այլեւ որպէս մշակութային միջնորդ, ով կը նպաստէ երաժշտական աւանդոյթներու շարունակականութեան։ 1981թ. ան կը հանդիսանայ Yale University School of Music-ի հրաւիրեալ փրոֆէօսորը։ Ան կ՚արժանանայ Սան Ֆրանցիսկոյի երաժշտանոցի եւ Թորոնթոյի Royal Conservatory-ի պատուաւոր դոկտորի կոչումներուն։

Աշխարհահռչակ խմբավար Փիթեր Օնճեանի հետ իմ հարցազրոյցը ստորեւ՝

Բարի գալուստ Հայաստան։ Ինչպէ՞ս զգացողութիւններ ունիք։

Ես առանց կատակի ըսեմ, որ ինձ մօտ շատ հախուռն մտքեր են անոր վերաբերեալ, ինչ որ դուք կ՚ըսէք, որովհետեւ ես ինձ կը զգամ հայ եւ ունիմ լիքը զգացողութիւն։ Շատ կ՚ուզէի հայերէն խօսիլ, բայց չեմ խօսիր։ Կը նեղուիմ այդ փաստէն, որ հայերէն չեմ խօսիր։ 1916թ. երբ հայրս ծնած էր՝ այն ժամանակ հայ ըլլալը մի փոքր ուրիշ էր, ուրիշ ձեւով կ՚ընթանար կեանքը։ Եթէ ան այստեղ ծնած ըլլար՝ հիմա սա իմ տունը կ՚ըլլար։

Մայէստրօ, իսկ երաժշտական այդ ֆանտաստիկ ունակութիւնները կենով կու գա՞յ, թէ աշխատասիրութեան, ճակատագրի արդիւնքն է։

Անկասկած Աստուծոյ տուած շնորհը պիտի ըլլայ երաժշտութեամբ զբաղուելու համար, բայց նաեւ շատ կարեւոր է աշխատասիրութիւնը այդ շնորհը զարգացնելու համար։

Առաջին ջութակէն մինչեւ դիրիժոր. ձեռքի վնասուածքը դժբախտաբար էր թէ՞՝ բարեբախտաբար։

Այս պարագային կրնամ ըսել՝ բարեբախտաբար։

Դուք մեծ ուշադրութիւն կը դարձնէք հայկական երաժշտութեան տարածման եւ յաճախ կը ներկայացնէք հայկական ստեղծագործութիւնները միջազգային բեմերուն։ Ինչպէ՞ս դեր կրնայ ունենալ փոքր երկիրը համաշխարհային մշակոյթի քարտէզին մէջ։

Այս շատ մեծ հարց է՝ ե՛ւ բարդ հարց է, ե՛ւ լաւ հարց է։ Երկու կողմ կայ այս հարցին. ստեղծագործական կողմը, որ կապուած է թեւ՛ կոմպոզիտորներու եւ թեւ՛ մենակատարներու անուններու հետ՝ Սերկէյ Խաչատրեան, Սերկէյ Պապայեան, Քալաֆեան քոյրեր։

Ամէն անգամ երբ անոնք բոլորը բեմ կը բարձրանան եւ կը ներկայացնեն իրենց արուեստը՝ անկախ անոնցմէ այդ հայկական երաժշտութիւն կ՚ըլլայ թէ օտարերկրեայ կոմպոզիտորներու ստեղծագործութիւններ, իրենք անոնցմով արդէն ներդրում կ՚ունենան հայ ազգի ճանաչման գործին։ Եւ բոլոր այն մենակատարները կամ խմբավարները, ովքեր ունին «եան» վերջաւորութիւնը իրենց ազգանուան վերջը՝ նոյնպէս հայկական ճանաչումը կը մտցնեն, Հայաստանի ճանաչումը կը մտցնեն համաշխարհային արուեստի մէջ։ Ես ուղակի շատ ուրախ եմ, որ այսքան հայեր կան։

Հայաստանը ձեզի համար երաժշտական կամ մշակութային ինչպէ՞ս զգացողութիւններ կ՚արթնցնէ։ 100-ամեայ ազգային ֆիլարմոնիի հետ ելոյթ ունենալը եւ ի՞նչ կը մաղթէք մէկ դարուայ մեր նուագախումբին։

Լաւ, երիտասարդ տեսք ունին՝ հարիւր տարեկան ըլլալով։ Ի հարկէ շատ տպաւորիչ փաստ է եւ ուրախ եմ, որ այստեղ եմ եւ պէտք է ղեկավարեմ հարիւրամեայ նուագախումբը։ Ես կը ցաւիմ, որ երաժշտութիւնը, որ պիտի կատարեմ հիմնականին շատ ողբերգական բովանդակութիւն ունի։ Բայց կարելի է ըսել, որ պատմութիւնը իր մէջ կ՚ընդգրկէ նաեւ ողբերգութիւն։ Ես շատ ուրախ եմ, որ հարիւր ամեակը կը նշէ նուագախումբը, բայց այն ժառանգութիւնը, որ ունի այս ազգը, ես նոյնիսկ աւելին կ՚ըսէի, որովհետեւ անոր երաժշտական ժառանգութիւնը շատ աւելի մեծ է։ Եւ այս պարզապէս հաճոյախօսութիւն չէ։ Եւ աւելի քան համոզուած եմ, որ հարիւր տարի առաջ ալ երաժիշտները շատ լաւ նուագած են։

Համաշխարհային բեմին երբ կը ղեկավարէք ցանկացած նուագախումբ, դուք կ՚առաջնորդէք երաժշտութիւնը, թէ՞ երաժշտութիւնը կ՚առաջնորդէ ձեզ։

Որպէս կանոն առաջինը երաժշտութիւնն է։ Նաեւ շատ կարեւոր է, որ այն ամէնը, ինչ ես կ՚ուզեմ փոխանցել հանդիսատեսին՝ հէնց երաժշտութիւնը կը տրամադրէ, կ՚ըսէ եւ կը թելադրէ։ Եւ կ՚ուզեմ նշել, որ ամէն մի նոտա ինչ որ մի բան կը փոխանցէ, որ մեծ նշանակութիւն ունի։

Եթէ չըլլայիք խմբավար, ո՞վ կ՚ըլլայիք։ Երաժշտութենէն զատ ի՞նչը կը ներշնչէ ձեզի։

Երբ երիտասարդ էի՝ կ՚ուզէի դառնալ ֆուտպոլիստ։ Եթէ կ՚ուզէի ըլլալ, ապա կը ցանկանայի քաղաքական ասպարէզին մէջ ըլլալ, բայց միայն ազնիւ նկրտումներով, որովհետեւ քաղաքականութիւնը ամենատհաճ մասնագիտութիւնն է, եթէ կարելի է այդպէս ըսել։ Ես կոպիտ բառ ըսի, սակայն ոչ ոք ճիշդը եւ ազնւութիւնը չի փոխանցեր։ Այսօր այնքան կան այդպիսի քաղաքական գործիչներ, որ ուղակի անազնիւ են։ Իսկ ի՞նչն է երաժիշտներու նպատակը. արթնցնել մարդկանց մէջ զգայունակութիւնը, լաւագոյն յատկութիւնները։ Եւ եթէ անոնք կայ՝ ապա անոնք արթնցնելու յոյս եւս կայ։ Ասոր համար կ՚ըսեմ, որ քաղաքականութիւնը զուրկ է ազնիւ տեսակէտէն։ Բոլոր քաղաքագէտները կ՚արթնցնեն մարդկանց բարկութիւնը, որ կու գայ իրենց իշխանութենէն։

Պատկերացնենք այսպիսի իրավիճակ մը, որ Արամ Խաչատրեանի հետ հանդիպած էք եւ Արամ Խաչատրեանը ձեզ կ՚ըսէ. «Սիրելի Փիթեր, Հայաստանի մասին ստեղծագործութիւն գրած եմ, խնդեմ լսէ եւ ինձ օգնէ վերնագրի հարցով»։ Ի՞նչ կը վերնագրէք ան։ ի՞նչ կը կարծէք՝ ինչպէս երաժշտութիւն մը կ՚ըլլար։

Սկզբին երաժշտութիւնը կը լսէի, յետոյ նոր կ՚ըսէի, թէ ինչպէս կարելի է անուանել։ Սա լաւ առիթ կ՚ըլլար, որպէսզի նման երաժշտութիւն գրուէր եւ անուանուէր։ Ես կը կարծմ՝ Արցախի վերաբերեալ կրնար ինչ որ բան գրել։ Հաւանաբար գործ մը կ՚ըլլար, որ նուիրուած կ՚ըլլար Հայաստանի մշակոյթի պատմութեան։ Որպէս կոմպոզիտոր՝ մենք կրնանք օգտագործել ազգային երաժշտութիւնը, նաեւ տարբեր միջոցներով ստեղծագործութիւն գրել։ Այս ամէնուն հետ մէկտեղ կրնաք քայքայել, վերացնել այն։

Եւ վերջին մեր աւանդական հարցը՝ ի՞նչ կը մաղթէք «Ակօս»-ի ընթերցողին նաեւ որպէս արմատներով պոլսեցի։

Ես երբեք չեմ եղած Իսթանպուլ։ Ես յոյս ունիմ որ օր մը Իսթանպուլ կը յայտնուիմ եւ ի հարկէ շատ կ՚ուզէի երթալ։ Շատ նուրբ հարց է եւ բարդ հարց է։ Ես ուղղակի կը հիանամ անոնցմով։

Եզրայանգում

Այսպիսով, Փիթեր Օնճեանի գործունէութիւնը կը համադրէ արեւմտեան դասական երաժշտութեան կատարողական աւանդոյթները եւ հայկական ծագման մշակութային յիշողութեան անուղղակի ազդեցութիւնները՝ ձեւաւորելով ինքնատիպ արուեստագիտական մտածողութիւն։ Եւ ան կը շարունակէ մնալ համաշխարհային երաժշտական կեանքի այն առանցքային դէմքերէն մէկը, որու գործունէութիւնը կը սահմանէ ոչ միայն կատարողական չափանիշներ, այլեւ՝ երաժշտութեան ընկալման նոր հորիզոններ։