Ամէն բան սկսաւ 1970-ականներու կէսերուն, Հայաստանի Կոմսոմոլի ղեկավար Ստեփան Պօղոսեանի հեռատես գաղափարով։ Խորհրդային հանրապետութիւններու մէջ երիտասարդներուն ծանօթանալու եւ գաղափարներ փոխանակելու նպատակով «Երիտասարդական պալատներ» կը բարձրանային։ Ընդունուած կաղապարներուն դէմ մարտահրաւէր բնոյթ ունեցող ծրագիրը յանձնուեցաւ Արթուր Թարխանեանին, Սպարտակ Խաչիկեանին եւ Հրաչ Պօղոսեանին։ Ճարտարապետները ընտրեցին քաղաքաշինարար Ալեքսանդր Թամանեանի Երեւանի գլխաւոր յատակագիծին հիւսիսային սահմանին վրայ գտնուող Քանաքեռի բլուրը։ Քաղաքին վրայ ամփիթատրոնի անկիւնով վերէն նայող այս գերիշխող բլուրին վրայ շինարարութեան համար անհրաժեշտ միջոցները ուղղակի Մոսկուայէն յատկացուեցան։
Շինարարութիւնը կամաց-կամաց յառաջացաւ, եւ իր դռները բացած 1979 թուականին ամբողջ ԽՍՀՄ-ի մէջ խօսակցութեան նիւթ դառնալով։ Ժողովուրդը, գլանաձեւ աշտարակին ապագայապաշտական գիծերուն նայելով, զայն սիրալիր կերպով կոչեց «Կուկուրուզնիկ» (Եգիպտացորենի հասկ)։ Խորհրդային մոտեռնիզմի աշխարհի ամենաինքնատիպ գլուխ գործոցներէն մէկը նկատուող այս կառոյցը իր ճարտարապետներուն բերաւ ԽՍՀՄ-ի ամէնէն հեղինակաւոր մրցանակներէն Լենինեան Կոմսոմոլի համամիութենական մրցանակը, միաժամանակ տեղ գտաւ Նիւ Եորքի մէջ հրատարակուած ընտիր ճարտարապետական գիրքերու մէջ։
Պալատը բազմաշահագործական կեդրոն մըն էր, ուր երիտասարդները կրնային հանդիպիլ, գիտաժողովներ ու փառատօներ կազմակերպել, մարզանքով զբաղիլ եւ իր մէջ գտնուող հիւրանոցին մէջ իջեւանիլ։ Անոր ներսի կեանքը, այդ օրերու խիստ խորհրդային սահմաններէն անդին, ազատ օազիսի մը կը նմանէր։ 18-րդ յարկին վրայ գտնուող, ժամուան մէջ իր առանցքին շուրջ ամբողջական պտոյտ կատարող սրճարանը քաղաքը 360 աստիճանով դիտել ուզողներուն հերթ սպասած գրաւչութեան կեդրոն մըն էր։ Օլիմպիական լողաւազանով եւ 1980-ականներուն հայկական ռոք շարժումին սիրտը բաբախած «Այաս» ռոք ակումբով՝ համալիրը կը հնչէր երիտասարդութեան ծիծաղներով։ Աւելին, ապագայապաշտական պարասրահը ամբողջ Խորհրդային Միութեան մէջ պաշտօնապէս արձանագրուած առաջին օրինական տիսքոթեքով՝ տեղացի ու օտար երիտասարդներուն կողմէ մինչեւ առաւօտ ազատօրէն պարած վայր մըն էր։
Շէնքին ներսը իսկական կենդանի թանգարան մըն էր։ Պարին մէջ քանդակագործ Մկրտիչ Մազմանեանի «Ադամ եւ Եւա» արձանը, սպասասրահին մէջ Թոմ Գէորգեանի «Գարուն» արձանը կը գտնուէր։ Համալիրը զարդարուած էր Արմինէ Գալենցի՝ հայկական հոգին կտաւին փոխադրող որմնանկարներով, Նէլի Ասատրեանի նուրբ մշակումով պատի գորգերով, Մարթին Զաքարեանի լոյսի խաղեր սփռող վիտրաժ պատուհաններով եւ Զօրիկ Ստեփանեանի փորագրած փայտեայ Հայաստանի քարտէսով։ Ցաւօք, շէնքին քանդումով այս անգին արուեստի գործերուն ճակատագիրն ալ խաւարին մատնուեցաւ։
Գեղագիտութեան գագաթէն
դէպի աղէտի խաւարը
Երիտասարդական պալատէ ներս կեանքը նրբութեան իսկական համանուագ մըն էր։ Լայն նախասրահին մէջ թերթ ու գիրք կարդացող, արդի արուեստի ցուցահանդէսներ դիտող, ճաշարաններէն Երեւանին թռչնի հայեացքով նայող երիտասարդներուն սեփական տունն էր Կուկուրուզնիկը։ Վարի յարկի ամուսնութեան սրահին մէջ երիտասարդ զոյգերը, ազգային զարդանախշերով կամարակապ առաստաղին եւ հսկայ մետաղեայ ջահին տակ, իրենց կեանքերը կը միացնէին։ Ամէն բան պարզ, չափաւոր եւ խաղաղ էր։
Սակայն երբ օրացոյցները 1988 թուականի Դեկտեմբեր 7-ը ցոյց տուին, այս հարթ խաղաղութիւնը սարսափելի աղմուկով մը խզուեցաւ։ Սպիտակի երկրաշարժը Հայաստանը վայրկեաններու մէջ հաւասարեցուց գետնին։ Տասնեակ հազարաւոր մարդիկ կեանքերնին կորսնցուցին, հարիւր հազարաւորներ ձմրան ցուրտին տանիք չունեցան։ Ահա այդ պահուն Երեւանի այս ամէնէն շքեղ շէնքը իր դռները բացաւ գոյատեւելու պայքարին։ Ուրախ երգերով հնչող միջանցքները յանկարծ տունը կորսնցուցած ընտանիքներու ճիչերով արձագանգող հսկայ մարդասիրական օգնութեան կեդրոնի ու ապաստարանի վերածուեցան։ Իրենց հետ կարենալ առնելու քանի մը իրերով հոս ապաստանած երկրաշարժէն տուժածներուն համար Կուկուրուզնիկը այլեւս շքեղութիւն մը չէր, այլ սառելէ փրկուելու վերջին բերդը։ Պալատը, ամէնէն մութ օրը իր ժողովուրդին վէրքերը կապող համր հերոս մը եղաւ։
Վայրագ կապիտալ,
կասկածելի տեղեկագիրներ եւ
էքսկաւատորներու
դաւաճանութիւնը
Խորհրդային Միութեան փլուզումէն ետք եկած դժուար եւ տագնապալի տարիներուն Երիտասարդական պալատը, իր բաժին ինկած անխնամութիւնը ապրելով, լքուեցաւ իր բախտին։ Սակայն իսկական հարուածը մաշումէն պիտի չգար, այլ կապիտալի ագահութենէն։ Երբ օրացոյցները 2004 թուականը ցոյց տուին, շէնքը կասկածելի սեփականաշնորհումով վաճառուեցաւ «Աւանգարդ Մոթորս» ընկերութեան տէր գործարար Յ. Աւետիսեանին։ Նոր տէրը եւ Երեւանի քաղաքապետարանը՝ «անապահով ըլլալու եւ արդի շքեղութեան չափանիշներուն չհամապատասխանելու» պատճառաբանութեամբ, արագօրէն քանդման գործընթաց կազմակերպեցին։
Ճարտարապետներ, մասնագէտներ եւ ժողովուրդը այս որոշումին դէմ ըմբոստացան։ Ճարտարապետ Արթուր Թարխանեանի աղջիկը՝ Անահիտ Թարխանեան, աղաղակեց թէ ընկերութիւնը խոստացած ներդրումները չէր կատարած, եւ թէ շէնքը կեղծ ու ճարտարագիտական չափանիշներուն չհամապատասխանող տեղեկագիրներով, լիովին անօրինական կերպով կ՚ուզուէր քանդել։ Սակայն շահադիտութենէն կուրցած մտայնութիւնը ականջները փակեց։ Նոյնիսկ գործարար Աւետիսեան, ժառանգութիւնը նսեմացնելով, այս պաշտպանութիւնը ըրաւ. «Եթէ 600 տարի առաջ կառուցուած պատմական շէնք մը ըլլար, պիտի պահպանէի, բայց հոս պարզապէս 70-ականներուն կառուցուած շէնքի մը մասին է խօսքը»։ Այս մակերեսային հայեացքը յաղթեց, եւ 2006 թուականին էքսկաւատորները բարձրացան այդ բլուրը։ Երիտասարդական պալատը անողոքաբար քանդեցին։ «Անոր տեղ աշխարհահռչակ ճապոնացի ճարտարապետի մը նախագիծը պիտի իրականացուի» խոստումները ձախողութեամբ աւարտեցան։ Քանաքեռի բլուրը քսան տարի է, քաղաքին սրտին մէջ, շահադիտութեան ագահութեան բաց վէրքի մը նման՝ պարապ ու ամայի հողատարածք մնաց։
Անգործութեան մատնելու
քաղաքականութիւնը
Կուկուրուզնիկին կոպտօրէն քանդումը տեղական դաւաճանութիւն մը չէր. անիկա անկախութենէն ետք Հայաստանի՝ իր հսկայ ներուժին, ճարտարապետական եւ գիտական ժառանգութեան հանդէպ ձեռնարկած այդ մեծ «անգործութեան մատնելու եւ ոչնչացնելու» քաղաքականութեան խորհրդանիշն էր։ Այսօր մարզերուն նայելով՝ կը տեսնուի թէ ինչպէս ժամանակին հազարաւոր մարդոց հացի դուռ եղած տասնեակ նախկին խորհրդային գործարաններ ժանգոտելու թողուած են։
Միայն արդիւնաբերութիւնը չէ. Արագածի լանջերուն վրայ 1986-ին բացուած եւ 70 միքրոն ճշգրտութեամբ 3600 վահանակները ձեռքով հղկուած աշխարհահռչակ Օրգովի Ռատիօ-օպտիկական հեռադիտակը (ՌՕՏ-54) նոյնիսկ զոհ գնաց պիւճէի պակասին։ 2012-ին դադրեցուած եւ այսօր երաժշտական տեսահոլովակներու նկարահանման անգործ վայրի վերածուած այս տիեզերական հսկան փճացնող մտայնութիւնը նոյնն էր, ինչ որ Կուկուրուզնիկը քանդողը։
Այս անհեռատեսութեան գինը դարձեալ ամէնէն անպաշտպան մարդիկ վճարեցին։ 2020 թուականի 44-օրեայ պատերազմին Արցախէն Երեւան հոսած տասնեակ հազարաւոր փախստականներ, սառեցնող ցուրտին, ապաստանի մեծ տագնապի մը հանդիպեցան։ Ահա այդ պահուն աչքերը դարձան քաղաքին սրտին մէջի այդ պարապ, ամայի բլուրին։ Եթէ Երիտասարդական պալատը 2006-ին կոպտօրէն քանդուած չըլլար, հարիւրաւոր սենեակներով եւ տաք սրահներով, ինչպէս որ 1988-ին երկրաշարժէն տուժած իր եղբայրներուն համար ըրած էր, հազարաւոր անօգնական փախստականներու գիրկը պիտի բանար եւ այս մեծ համակարգման տագնապը մէկ կեդրոնէն պիտի դիմագրաւէր։ Գործարանները անգործութեան մատնող, գիտական կեդրոնները անգործ ձգող եւ այս պալատը քանդող մտայնութիւնը իրականութեան մէջ միայն պեթոնը չէր ոչնչացուցած, այլ Հայաստանի մեծագոյն համերաշխութեան բերդերը։ Այսօր այդ պարապ բլուրին նայող իւրաքանչիւր քաղաքացի կը տեսնէ ոչ միայն զոհաբերուած խորհրդանշական շէնքի մը, այլ նաեւ տագնապի պահերուն հազարաւոր մարդիկ մէկ յարկի տակ համախմբել կարող ահաւոր հաստատութենական ապաստանարանի եւ հաւաքական համերաշխութեան կեդրոնի մը բացակայութիւնը։
