1964-ին էր։ Փերայի պատմական «Սարայ» կինօթատրոնի մէջ համայնքային միջոցառում մը կայ։ Հանդիսավարը նախքան յայտագրի կիրարկումը, գլխովը ցոյց կու տայ դահլիճի կողքի օթեակներէն առաջինը եւ կը յայտարարէ թէ այս պահուն մեզ հետ է ամերիկահայ անուանի գրող Ուլիեամ Սարոյեան։ Իսկոյն ծափահարութիւններու հեղեղ մը կը ծագի, որ վայրկեաններ շարունակ կը տեւէ։ Վերջապէս Սարոյեան ձեռքի շարժումով մը կը լռեցնէ ոգեւորուած հանդիսատեսը եւ կ՚արտայայտէ կարճ ու կտրուկ սրտի խօսքը՝ «Չեմ գիտեր թէ ես, ես ե՞մ»։ Այս լսելով զանգուածը ալ աւելի ջերմեռանդ կ՚ողջունէ մեծ գրողը։
«Մի՛ կարծէք թէ ես ես եմ, ես մը եւս կայ իմ ներքուստ»։ Յայտնի այս նախադասութիւնը կը պատկանի ԺԳ. դարու բանաստեղծ Եունուս Էմրէի։
Այս խորհուրդները կը շրջէին մտքիս մէջ, երբ 27 Սեպտեմբերի երեկոյեան հաւաքուած ենք Քուրթուլուշի ծանօթ գրախանութ-սրճարանի՝ «Նոստալժի»ի մէջ, լսելու համար Մերթ Քայայի նոր հրատարակուած գիրքի՝ «Ես նախկին եսը չեմ»ի մասին, որ լոյս տեսած է «Իսթոս» հրատարակչատան մատենաշարէն։
Հեղինակը իր պատումին սկսաւ ներկայացնելով ընտանեկան արմատները, որոնք սկսելով Ամասիոյ Վեզիրքէօփրիւ գաւառի գիւղերէն մէկուն, անցած էր Բաղէշէն, հասած Զմիւռնիա եւ վերջապէս ուսանողական տարիներէն սկսեալ Անգարա։
Ան աւարտած է Միջին Արեւելքի Թեխնիքական Համալսարանի Ընկերագիտութեան բաժինը, ապա Գերմանիոյ մէջ ակադեմական աշխատութիւններ շարունակելէ ետք դոկտորականը պաշտպանած է իր աւարտած համալսարանին մէջ։ Այժմ կը դասաւանդէ նոյն համալսարանէ ներս։
«Հազիւ տասը տարեկան էի, երբ իմացայ մեր ընտանիքի գաղտնիքը։ Այդ տարի մեծ մօրաքոյրս այցելած էր Յունաստան եւ վերադարձին ընտանիքի բոլոր կանայք մէկտեղած էր տան ամենաընդարձակ սենեակը։ Մեզի դուրս դրած էին այդ սենեակէն, ըսելով որ -Դուք գացէք խաղացէք-։ Միջոց մը ետք սենեակէն դուրս յորդեցան մեր մայրերու հեծկլտուքները։ Իսկոյն փութացինք սենեակ եւ տեսանք այդ լացուկոծի պատճառը։ Էկրանի վրայ տարեց մարդ մը, խոտոր առոգանութեամբ թրքերէնով իր կարօտը կ՚արտայայտէր սենեակի կանանց։ Սկսան մեր՝ մանուկներուս անվերջանալի հարցումները։ -Ո՞վ էր այդ տարեց մարդը։ Ուրկէ՞ գիտեր մեր անունները։ Տնեցիներ անմիջապէս հնարեցին սուտ մը, որու համաձայն ան մեր հարազատ մեծ մեծ հայրն էր, որ յոյն զինուորներ Զմիւռնիայէն փախուստի պահուն ինք ալ իրենց հետ փախցուցած էին։ Քանի յառաջացաւ տարիքս, գուշակեցի այդ պատմութեան կեղծիքները։ Իրականութեան մէջ ընտանիքի մեր հատուածն էր որ պոկուած էր մնացեալներէն եւ մեծ մեծ հայրս Պաթմանի մէջ քիւրտի մը ապաստանելով կրցած էր իր գոյութիւնը շարունակել ի գին կրօնափոխ ըլլալու։
Ընտանեկան պատմութիւնը ճշդեց նաեւ իմ ակադեմական ուղին։ Սկսայ ուսումնասիրել 1923 թուի 30 Յունուարին Յունաստանի եւ Թուրքիոյ պետութիւններու միջեւ ստորագրուած բնակչութիւններու փոխանակման համաձայնագրի հետեւանքները։ Այդ համաձայնագրով Թուրքիա հպատակ աւելի քան 1,2 միլիոն ուղղափառ յոյներ բռնի կը տեղափոխուէին Յունաստան, իսկ աւելի քան 450 հազար յունահպատակ մահմետականներ ալ կը հարկադրուէին Թուրքիա գաղթելու։ Պաշտօնական պատմագրութիւնը եղելութիւնը կը բացատրէր այսքանով միայն եւ դոյզն իսկ չէր անդրադառնար մնացողաց։ Բայց կարճ պրպտում մը իսկ կ՚ապացուցէր թէ բնաւ քիչ չեն կրօնափոխութեան միջոցաւ իրենց երկիրը մնացող յունաց թիւը։ Ուստի մեր ընտանիքի նախահայր հանդիսացող Հաճը Իլեասն ալ ուրիշ մէկը չէր, եթէ ոչ Էլեաս Ալեքսանդրափուլոն։ Իրողութիւն մը որ իբրեւ ընտանեկան գաղտնիք երկար տարիներ թաքնուած էր ընտանիքի անդամներէն»։
Այս համառօտ բացատրութենէ ետք Մերթ Քայա անցաւ գիրքի մէջ տեղադրուած 18 կրօնափոխ յոյներու հարցազրոյցներուն։ Ան նշեց թէ Թուրքիոյ զանազան քաղաքներէն գտած է շատ աւելի մեծ թիւով մահմետականացած յոյներ, որոնք իրենց ընտանիքի պատմութիւնը փոխանցելով հանդերձ խուսափած են այդ պատումներու գիրքի մը միջոցաւ հրապարակումէն։
Հեղինակը յաճախ ակնարկութիւններ ըրաւ հայոց ցեղասպանութեան, բացատրելու համար ազգային պետութիւն հիմնելու համար նախ ազգ մը ձեւաւորելու անհրաժեշտութիւնը։ «Քրիստոնեայ տարրերը վերացնելով կարելի եղաւ հասարակութեան պարտադրել թուրք եւ սուննի մահմետական ազգի մը բաղադրիչը դառնալու պայմանը։ Քրիստոնեաներու յարատեւութեան պարագային այս արդիւնքը անկարելի պիտի ըլլար։ Հայերը պետութիւն չունէին, հետեւաբար անոնց դէմ գործադրուեցաւ շատ աւելի դաժան միջոցներ։ Իսկ Յունաստան եւ Թուրքիա անպատեհութիւն չտեսան իրենց ազգային պետութիւններու սահմաններէն ներս օտար համարուածներու արտաքսումը։ Գալով ինծի, ես հաւատացեալ մէկը չեմ, բայց ի յարգանս իմ նախնեաց, սիրով իւրացուցած եմ Մերթ Քայայի կողքին Մարքօ Ալեքսանդրափուլօ կոչումն ալ»։
Շուրջ 1,5 ժամ տեւողութեամբ բանախօսութիւնը ցնցիչ էր լսարանին համար, որոնք աւարտին ունէին բազում հարցումներ։ Այդ հարցումներու մէջ կ՚արժէ առանձնացնել այն մէկը, որ կը վերաբերէր Թուրքիոյ Յոյն Ուղղափառ Եկեղեցւոյ մերձեցման։ Մերթ Քայա կսկիծով պատմեց թէ Պոլսոյ յոյն եկեղեցին եւս որդեգրած է մերժողական կեցուածք, յատկապէս մկրտութեան դիմումներու դիմաց։ Ան յիշատակեց թէ յատկապէս Տրապիզոնի մէջ լաչակաւոր կանայք գիշերուայ խաւարին կը թակեն եկեղեցւոյ դուռը, իրենց երախային մկրտութիւնը խնդրելով։ «Ափսոս որ կը մերժուին այդ դիմումները, պարզապէս տեղական իշխանութիւններու հետ յարաբերութիւնները չվատթարացնելու մտահոգութեամբ» պատասխանեց ատենախօսը։
Իսկապէս ալ կ՚արժէ հարց տալ, իւրաքանչիւր անհատ որքանո՞վ վստահ է թէ ինք, ինքն է պարզապէս, թէ ոչ խորքին մէջ ուրիշ ես մը եւս կայ, որ կը սպասէ յայտնաբերման։
