Իսկապէս Հայաստանի եւ Թուրքիոյ միջեւ ակտիվ կառուցողական երկխօսութիւն սկսած վերջին տարիներին։ Կարելի է ըսել որ քաղաքական մակարին Հայաստան եւ Թուրքիան չունին խնդիրներ եւ չկայ որեւէ խոչընդոտ, որպէսզի յարաբերութիւնները ամբողջովին կարգաւորուին, բացուի սահմանը։ Հաստատուին դիւանագիտական յարաբերութիւններ։ Մեր ակնկալիքն այն էր, որ մօտ ապագային առնուազն անցած աշուն կամ մինչեւ այս տարուայ սկիզբ այդ տեղի կ՚ունենայ։ Բայց արդէն Ապրիլ ամիսն է եւ ցաւօք սրտի մենք չենք տեսներ համապատասխան քայլեր Թուրքիայի կողմէ։

Բայց յոյս ունինք, որ շուտով կ՚ըլլայ։ Որովհետեւ իսկապէս ոչ մի խնդիր չկայ, որ մեր յարաբերութիւնները չկարգաւորուին։ Այդ նաեւ կ՚ըսեն Թուրքիայի ներկայացուցիչները, մեր ներկայացուցիչներուն, մեր կառավարութեան հետ հանդիպումներու ընթացքին։ Այս պահուն ցաւօք որեւէ նոր բան չկայ։ Կան պայմանաւորուածութիւններ պիտի կեանքի կոչուին, բայց չկայ ճշգրիտ քայլեր։

Իսկ Հայաստան-Թուրքիա յարաբերութիւններու կարգաւորման գործընթացին մէջ բացասական հարցեր կա՞ն։

Հայաստանը կառավարութիւնը կը փորձէ դրական օրակարգերու վրայ կեդրոնանալ։ Մենք այս պահուն կը կեդրոնանանք նուազագոյն հարցը կարգաւորելու վրայ։ Հաստատել դիւանագիտական յարաբերութիւններ Թուրքիայի հետ եւ Թուրքիան պէտք է բանայ սահմանը, որովհետեւ արդէն Հայաստանի կողմէ այդ սահմանը բաց է։ Հայաստանի կողմէ անցակէտը պատրաստ է։ Վերանորոգուած է եւ այն կրնայ ծառայել։ Նաեւ Հայաստան ու Թուրքիան կ՚աշխատին մի քանի այլ օրակարգերու վրայ, վերջին շրջանին, որոնք կարեւոր են։ Օրինակ Անիի պատմական կամուրջի վերանորոգման աշխատանքները՝ այստեղ թեքնիքական խումբերը կ՚աշխատին միմեանց հետ։

Նաեւ Թուրքական ավիաուղիները թռիչքներ սկսեց Հայաստան եւս կարեւոր հարց էր։ Ես գիտեմ կայ նաեւ քննարկումներ, ուսանողներու փոխանակման ծրագրերու համար։ Այսինքն մենք կը փորձենք դրական հարցերու վրայ կեդրոնանալ։ Այս մասին ես չեմ կրնար մատնանշել, հարց մը, որ բացասական է մեր յարաբերութիւններուն։

Մենք Առաքելական եկեղեցւոյ պատկանող Պոլսահայերս երկքաղաքացիութեան համար դիմումներ կը կատարենք Պատրիարքարանի աջակցութեամբ։ Իսկ Կաթողիկէ, բողոքական եկեղեցւոյ պատկանող հայերը կամ մահմետականացած հայերը ինչպէ՞ս դիմում պիտի կատարեն։

Ամէն ինչը կը կարգաւորուի Հայաստանի օրէնքներով, օրէնսդրութեամբ։ Ես գիտեմ որ Առաքելական եկեղեցւոյ պատկանող հայերը ունին, որոշակի առաւելութիւն, բայց մնացածի պարագային ինչ փաստաթուղթեր պէտք է տեղեակ չեմ։ Այս հարցին պէտք է պատասխանէ Հայաստանի Ներքին Գործերու Նախարարութիւնը։

Ինչպէս գիտենք ԹՐԻՓՓ նախագիծը՝ նոր կամուրջ մըն է Արեւելքէն Արեւմուտք եւ ֆինանսական մեծ հնարաւորութիւն պիտի տայ Հայաստանի համար։ Ընթացքը ինչպէ՞ս կը յառաջանայ։

Յունուար ամսին արդէն հրապարակուեցաւ այդ փաստաթուղթը, որ հիմնականին կը նկարագրէր ինչպիսի կարգաւորումներ պէտք է ունենայ այս նախագիծը Հայաստանի եւ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգների կառավարութիւններու միջեւ։

Յաջորդ փուլին Հայաստանը եւ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգները պէտք է ստորագրեն միջպետական պայմանագիր։ Որու կ՚ըլլայ իրաւական հենքը այս նախագիծին, որուն հիման վրայ արդէն հնարաւոր կ՚ըլլայ ներդրողներ ներգրաւել եւ նաեւ սկսիլ շինարարութեան պրոցեսը։

Այս փուլին տեղի կ՚ունենայ ֆիզիպիլիթիս* հատուածը, այսինքն կ՚ուսումնասիրեն թէ որտե՞ղ, ինչպէ՞ս հնարաւոր է կառուցել երկաթուղին, օթօ մայրուղին եւ որտեղով պիտի է անցկացուին կազամուղները, մայրուղիները եւ այլն։

Շատ ակտիվ կ՚աշխատին Հայաստան եւ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգները այս հարցին շուրջ։ Ի հակէ այստեղ իրաւական հարցերը քիչ մը բարդ* են եւ պէտք է համբերութեամբ զինուել։ Մենք յոյս ունին որ առնուազն մինչեւ այս տարուան վերջ այս հարցերը կը կարգաւորուին եւ միւս տարուանէ արդէն հնարաւոր կ՚ըլլայ բուն շինարարական աշխատանքները տեսնել Հայաստան։

Ինչպէս գիտենք Թուրքիոյ եւ Հայաստանի Իրանեան սահմանները բաց են։ Իրանէն Հայաստան գաղթող իրանահայեր կա՞ն։ Անոնց մասին տեղեկութիւն կրնա՞նք ստանալ։

Իրան մէջ պատերազմ սկսելէ ի վեր Հայաստանի սահմանը բաց եղաւ անընդհատ թէ մեր եւ թէ Իրանի քաղաքացիներու համար։ Նաեւ ընդհանրապէս բոլորին համար։ Հայաստանի կառավարութիւնը նաեւ 60 երկրի քաղաքացիներուն օգնած է Իրանէն տեղափոխուել Հայաստանով դէպի իրենց երկիրներ։ Որեւէ արտառոց, շարժ չկայ սահմանը։ Այսինքն սահմանի մարդկանց անցման թիւը նոյնքան է, մինչեւ պատերազմի սկիզբը։ Այսինքն մենք որեւէ փախստականներու հոսք չենք նկատած Իրանէն դէպի Հայաստան։ Այնպէս է ինչպէս միշտ եղած է։

Իրան եւ Հայաստանի յարաբերութիւնները Ամերիկայի կողմէ ինչպէ՞ս կը տեսնուի։ Ամերիկան ձեզ հարցեր կը յառաջացնէ։

Իրականին Հայաստանի ու Իրանի յարաբերութիւնները թէ՛ Ամերիկայի համար եւ թէ Հայաստանի-Ամերիկայի յարաբերութիւնները Իրանի համար հարցին կայ ըմբռնում։ Այսինքն հասկացողութիւնով կը մօտենան երկու կողմերն ալ։ Հաշուի առնելով մեր աշխարհագրական դիրքը։ Մենք շատ կը կարեւորենք այդ յարաբերութիւնները։

Այսինքն Իրանի հետ մենք ունինք շատ լաւ բարեկամական ջերմ յարաբերութիւններ եւ նաեւ տնտեսական առեւտրային կապեր։ Կ՚ուզենք միշտ պահպանել այդ կապերը։

Ամերիկային Միացեալ Նահանգները երբեւէ այդ խնդիր չի տեսեր։

Նաեւ հակառակը մենք ունինք Ամերիկայի հետ ռազմավարական խոր յարաբերութիւններ եւ Իրանի մեր գործընկերները եւս խնդիրներ չեն ստեղծեր այդ հարցով։

Այսօր Հայաստան ինչպէ՞ս կրնայ նպաստել տարածաշրջանի խաղաղութեան։

Մենք միշտ պատրաստ են ըլլալ երկխօսութեան հարթակ, մեր հարեւաններու եւ բարեկամ երկիրներու համար։ Ասոր մասին միշտ կ՚ըսենք։ Բայց արդէն այդ երկիրները պիտի որոշեն արդեօք կ՚ուզեն Հայաստանը դառնայ հարթակ իրենց քննարկումներու համար։

Մեր քաղաքականութիւնն է որ, մեր բոլոր հարեւաններու հետ ունենանք նորման յարաբերութիւններ եւ բաց սահմաններ։ Զարգացնենք յարաբերութիւնները եւ հէնց դրանով կը նպաստենք տարածաշրջանի խաղաղութեան։

Դուք ԵԱՀԿ-ի գործող նախագահի կողմէ նշանակուած էք Հունգարիոյ խորհրդարանական ընտրութիւններուն միջազգային դիտորդական առաքելութեան ղեկավար։ Հունգարիոյ ընտրութիւնները տպաւորիչ էին յատկապէս մասնակցութեան ռեկորդային ցուցանիշներով։

Եթէ այսօր Հայաստան ընտրութիւնները կայանան մասնակցութիւնը ինչքա՞ն կ՚ըլլայ։

Դժուար է կանխատեսել։ Սովորաբար Հայաստանի մէջ ընտրութիւններու մասնակցութիւնը 50 տոկոսի շուրջ է։ Այստեղ կայ օբյեկտիվ պատճառ։ Հայաստանին քաղաքացիութիւն ունին շատ մարդիկ, որոնք Հայաստան չեն բնակուիր։ Յաճախ այդ մարդիկ հնարաւորութիւն չեն ունենար որ քան Հայաստան եւ մասնակցին ընտրութիւններուն։ Անոր համար մասնակցութեան ցուցանիշը աւելի պակաս կ՚ըլլայ, քան այլ երկիրներուն։ Բայց կը ցանկանայինք։ Այսինքն մեր սփիւռքի շատ քաղաքացիներ ունինք, ունին անձնագիր կամ Հայաստան բնակող մարդիկ յաճախ աշխատանքի բերումով այլ երկիրներուն են այդ կը ազդէ ցուցանիշներու վրայ։ Իսկ միւս մասին մենք կը խրախուսենք մեր քաղաքացիներուն, որ ակդիվ մասնակցին Յունիսի 7 ընտրութիւններուն։ Որովհետեւ իրենք կը որոշեն, իրենց ճակատագիրը, իրենց ապագան թէ ո՞վ պիտի որոշում ներկայացնէ։

Բայց քիչ մը կը կասկածեմ որ, 80 տոկոսով մասնակցութիւն կ՚ըլլայ, ինչպէս Հունգարիոյ մէջ։

Իսկ մենք պոլսահայերս երկքաղաքացի ըլլալնուս պարագային ընտրութիւններուն պիտի կրա՞նք քուէարկել։

Այո։ Հնարաւոր է քուէարկել։ Հայաստան բնակող անձինք իրենց բնակարանի հասցէով արդէն գիտեն թէ որտեղ պիտի քուէարկեն։ Իսկ ովքեր Հայաստանի մէջ հասցէ չունին կրնան երթալ համապատասխան քաղաքացիութեան հարցերով գրասենեակ եւ այնտեղ իրենց ժամանակաւոր ցուցակին մէջ ներառել եւ այդպէսով կրնան երթալ քուէարկել։ Բայց Հայաստանի մէջ միայն։ Հայաստանէ դուրս հնարաւոր չէ քուէարկել։

Վեցօրեայ այս շաբաթուայ համագումարներուն ի՞նչ խնդիրներ արծարծուեցան։

Սա աշխարհի գրեթէ բոլոր բարլամենդներու ժողով է։ Այսինքն աշխարհի 150-է աւելի երկիրներէն մարդիկ կան հոս։ Հիմնականի թեման խաղաղութիւնն է։ Եւ թէ ինչպէս բարլամենթները նպաստել աշխարհի խաղաղութեան։ Կրնաք երեւակայել որ հիմնական դեմաները, քննարկումները կը վերաբերին Իրանի մէջ տեղի ունեցած իրադարձութիւններու մասին։ Կազզայի, Մերձաւոր Արեւելքի եւ Լիբանանի մէջ տեղի ունեցած իրադարձութիւններուն մասին։

Նաեւ իւրաքանչիւր երկիր իր կարծիքը յայտնեց աշխարհի խաղաղութեան վերականգման վերաբերեալ։

Երկու դէպքեր, մէկը՝ Ուրֆայի Սիվերեք գաւառի մէջ 14 Ապրիլ երեքշաբթի, իսկ երկրորդը Մարաշի մէջ 15 Ապրիլ չորեքշաբթի օր սահմռկեցուցիչ տեսարանը պարզեցին ամբողջ երկրի օրակարգին։

Առաջին դէպքին մէջ ուսանողը որսի հրացանով մտաւ դպրոց, աջ ու ձախ կրակեց, կարգ մը աշակերտները պատանդ վերցուց 16 աշակերտի վիրաւորուելուն պատճառ դարձաւ եւ ապա անձնասպան եղաւ դէպքի վայրը։

Յաջորդ յարձակումը աւելի ծանր հետեւանքներ ունեցաւ, քանի որ այս անգամ 8 աշակերտ եւ մէկ ուսուցիչ զոհուեցան ու 13 անձեր ալ վիրաւորուեցան, որոնց մէկ մասի կեանքը վտանգուած է։ Յարձակող պատանին ինք եւս մահացած է։

Առաջին հարցաքննութիւններու աւարտին յայտնի դարձաւ որ յարձակումը իրականացնող պատանիի հայրը Անվտանգութեան նախկին ծառայող մը եղած է եւ յարձակումը կատարուած է իրեն պատկանող հինգ ատրճանակներով։

Յիշողութիւններու մէջ դեռ շատ թարմ է Մարտ ամսու սկզբին Իսթանպուլի մէջ պատահած դէպքը, ուր 17 ամեայ աշակերտը դաշունահարած էր իր ուսուցիչը եւ մահուան պատճառ դարձած։

Ուսուցիչներու Էղիթիմ Սեն Արհմիութիւնը Ուրֆայի յարձակումէն ետք յաջորդ օրուայ համար գործադուլի կոչ ըրաւ եւ ուսուցիչները հրաւիրեց Կրթութեան Նախարարութեան մուտքին, բողոքելու համար դպրոցներէ ներս տիրող անկարգութիւնները։ Արհմիութեան մամլոյ յայտարարութեան մէջ կը նշուի թէ անհրաժեշտութիւն դարձած է դպրոցներու ապահովութիւնը, որուն համար առաջին կարգի պարտական է Կրթութեան նախարարը։

Երբ պետական դպրոցներ դպրոցի շէնքի ամենաէական մաքրութիւնը եւ խնամքը ապահովելու միջոցներէ զուրկ են, շատ ալ արձագանգ պիտի չգտնէ ուսուցիչներու արհմիութիւններու այս բնոյթի կոչերը։

Մէկ կողմէն յանցագործ աշխարհի պահանջած մարդուժը, միւս կողմէ ամբողջ երկիրը իր ազդեցութեան տակ պահող համատարած աղքատութիւնը եւ գործազրկութիւնը բնական գետին մը կը պատրաստեն ապագայի հանդէպ յոյսերը սպառած երիտասարդներու համար։ Անոնք դիւրաւ կը շեղին օրինական վարքէ եւ կը տարուին յանցագործ աշխարհի առաջարկած շլացուցիչ հրապոյրէն։

Այս ուրախ առիթով «Ակօս»ի անձնակազմը գլխաւորութեամբ խմբագրապետ Եդուարդ Տանձիկեանի, առիթը ունեցաւ մտերիմ զրոյցի մը մասնակցելու Սրբազան Պատրիարքի եւ Արամ Արք.-ի հետ։

Թէ՛ խմբագրապետ Տանձիկեան եւ թէ ակօսականներ սրբազաններուն դիմեցին զանազան հարցումներով, ընդգծելով թէ այս զրոյցը պաշտօնական բնոյթ չունի եւ ուղղուած է միայն ու միայն միտքեր զբաղեցնող հարցումներու լուսաբանման։

Սրբազանները բարի գտնուեցան բոլոր հարցումներուն նոյն մտերմութեամբ պատասխանելու։

Մինչ այդ յիշուեցաւ երջանկայիշատակ Մեսրոպ Բ. Պատրիարքի նպաստը, յատկապէս թերթի հիմնադրութեան եւ ապա լոյս տեսնելուն յաջորդող ժամանակներու ընթացքին։

Ապա սրբազանները շրջեցան Անարատ Յղութիւն շէնքի բաժանմունքները, այցելեցին նաեւ Հրանդ Տինք հիմնարկի գրասենեակը եւ ստացան լրացուցիչ տեղեկութիւններ կատարուած եւ կանխատեսուած աշխատութիւններու մասին։

Երբ Բարռեսիա Քոլէքթիվը ընկերային ցանցերուն վրայ գրառումներ սկսաւ կատարել 2021 թուականին, արդէն տարիէ մը ի վեր Զաւէն Պիպեռեանի ստեղծագործութիւնները կը կարդար, կ՚արծարծէր եւ անոնց շուրջ առցանց սեմինարներ կը կազմակերպէր։ Հեղինակին հարիւրամեակին առիթով, մենք ընթերցած եւ վերլուծած էինք Պիպեռեանի գրականութեան հարուստ ժառանգութիւնը։ Զ. Պիպեռեան «Լկրտածը» վէպին մէջ կը ներկայացնէ երիտասարդուհի մը, որ նոյնիսկ չի կրնար իր իսկ անունին տիրապետել, որովհետեւ փոքր եղած ժամանակ խոշոր ընտանիքի մը քով կ՚ապրի որպէս տան ծառայ՝ ստրկացած իրավիճակով։ Ոչ մէկ բան գիտենք անոր ընտանեկան անցեալին մասին, եւ չկայ որեւէ նշոյլ անոր հայ ըլլալուն մասին. այսուհանդերձ, Պիպեռեան յստակօրէն կը պատմէ տասնեակ հազարաւոր հայ կիներու եւ երեխաներու պատմութիւնը։ 1959-ին գրուած «Լկրտածը» վէպին մէջ Պիպեռեան կը ներկայացնէ ընկերային իրավիճակը անոր ամէնէն բռնական ձեւին մէջ,— բան մը, որ ան շատ լաւ գիտէ։ Մինչ Էփսթինի դատի մանրամասնութիւնները կը շարունակեն բացայայտուիլ եւ վերապրողները կը սկսին խօսիլ, «Լկրտածը» վէպին կարեւորութիւնը իբրեւ գրական ստեղծագործութիւն ա՛լ աւելի ակներեւ կը դառնայ։

Ի՞նչ նմանութիւններ կան Ֆրանց Ֆանոնի եւ Զաւէն Պիպեռեանի միջեւ։ Երկուքն ալ իրենց ժամանակի հանրածանօթ մտաւորականներու շարքին կը պատկանէին,­—  եւ հաւանաբար իրենց համապատասխան ոլորտներուն ամէնէն ազդեցիկ անձերէն էին,— այսուհանդերձ երկուքն ալ ապրեցան լուսանցքայնացած, չհասկցուած, անտեսուած, մինչեւ իսկ ամբաստանուած ըլլալու ճակատագիրը։ Մէկը մահացաւ հոգսէ յառաջացած ոսկրային քաղցկեղէ, իսկ միւսը՝ երկար հիւանդագին եւ աղքատիկ կեանք մը ապրելէն։

Պիպեռեանը ձեւով մը կախարդութիւնը կտրող է. ան ուշադրութեան տակ կը դնէ ընտանիքի մը մութ եւ տան մը անհանգստացնող ըլլալը։ Ինչպէ՞ս Պիպեռեան կարողացաւ հասկնալ գաղութատիրական կարգին առաջին հերթին ընտանիքը թիրախաւորելը։ Ինչպէ՞ս կրնան Պիպեռեանի հարազատները, քոյր-եղբայրները, ծնողներն ու զաւակները ոչ թէ նեցուկի աղբիւրներ, այլ՝ թշնամանքի գործօններ ըլլալ։ Այս հարցումներուն պատասխանները թաքնուած են 19-րդ դարու հայերուն ապրած փորձառութիւններուն մէջ։ Պիպեռեանը խորապէս հասկցած էր 20-րդ դարու Օսմանեան վարչակազմի վարած քաղաքականութեան դրսեւորումները, որոնց նպատակներն էին գաւառի հայերը անջատել Պոլսոյ հայերէն, հայկական բազմանդամ ընտանիքները իրարու դէմ լարել եւ անարդիւնաբեր դարձնել տեղական ղեկավարութեան կառոյցը։ Այլ խօսքով, թէ՛ Ֆանոն թէ՛ Պիպեռեան՝ մեկնելով իրենց անմիջական պատմական դիտարկումներէն եւ մտաւորական պաշարէն, մարդկութեան առջեւ բացայայտեցին ժամանակակից աշխարհին ամէնէն մութ իրականութիւնները։ Անոնց անտեսուած ըլլալը շարունակուելուն հիմնական պատճառը այն է, որ չկայ որեւէ անհատ, որ պատրաստ է լսելու անոնց ներկայացուցած իրականութիւնը, բարեփոխելու զայն կամ պատասխանատուութիւն ստանձնելու անոնց համար։ Սպիտակներուն աչքին՝ բնիկ ժողովուրդներն ու սեւերը բնաւ գոյութիւն չեն ունեցած։     

Բարռեսիա Քոլէքթիվի մեր շաբաթական հանդիպումներէն մէկուն ընթացքին, երբ այս հարցերը կը քննարկէինք, մեր անդամներէն մին՝ փիլիսոփայութեան ուսանողուհի մը, յայտնեց, թէ գերյոգնած էր Հայտէկկէր կարդալէն եւ անոր ուսումնասիրութիւններուն հետ աշխատելէն ու անվերջ կրկնութիւններէն։ Ի պատասխան, մեր միւս ընկերները նշեցին, որ ակադեմիայի շրջանակներուն մէջ Հայտէկկէր տակաւին կը շարունակուի ընդունուած ըլլալ որպէս չափազանց նշանակալից մտաւորական մը։ Եւ ի հարկէ, բոլորիս մէջ ծագեցաւ նոյն հարցումը՝ ինչպէ՞ս կ՚ըլլայ, որ սպիտակ, այր «փիլիսոփա» մը, նացիական մտածումներով ծանրացած, կարենայ առանց երբեւէ իր ուժը կորսնցնելու շարունակել իր հսկայական ազդեցութիւնը տարածել տարբեր աշխարհագրական տարածքներու վրայ եւ սերունդներու մէջ, նոյնիսկ ակադեմական շրջանակներուն մէջ, մինչդեռ Եւրոպայի մէջ իր ըսածները դէպք առ դէպք հիմնաւորած Ֆանոնի ուսուցումը շատ դժուար է։   

Այս հարցին ես կը պատասխանեմ հետեւեալ կերպով՝ Ֆանոն դասաւանդելու դժուարութիւնը այն է, որ ան կը բացայայտէ գաղութատիրական կարգի աւերիչ ազդեցութիւնը բնիկ ժողովուրդներուն վրայ,­— եւ այս ընելով, ան ուղղակիօրէն կը հարուածէ Էփսթինն ու անոր նմանները, իսկ այս մէկը զայն կը դարձնէ դժուար առաջադրանք։ Ճիշդ այս պատճառով դրամատիրութիւնը Ֆանոնը կ՚առանձնացնէ անոր մուգութեան պատճառով, այսինքն ցեղապաշտութեան ամէնէն յայտնի կերպով։ Այս շարքին կրնաք աւելցնել Մարքսը, Ռոզա Լուքսըմպուրկը, Սիլվիա Կետերիչին։ Անոնք եւս, որպէս դրամատիրական համակարգը բացայայտող մտաւորականներ, կը ստանան ամբաստանուած ըլլալու իրենց բաժինը։

Թէեւ բոլոր այս մտաւորականները իրենց գործերով անդրադարձած են դարաւոր հարցերու եւ սքանչելապէս լուսարձակի տակ առած են որոշ հարցեր, բայց անոնցմէ ոչ մէկը «ազատակամեան» աշխարհի ակադեմիայի օրինաչափ ընթերցումներու ցանկին մաս կը կազմէ։ Մենք այս տեսանկիւնը հասկնալու եւ իւրացնելու հնարաւորութիւնը պիտի չունենայինք, եթէ դասաւանդուած չըլլայինք Հերի Յարութիւնեանի կողմէն։ Պատահական չէ, որ Յարութիւնեան, Խարբերդի արմատներով, դարուս ապրող ամէնէն կարեւոր մարքսիստ պատմաբաններէն մէկն է։

Ըսածս հետեւեալն է՝ գաղութատիրական բռնութեան մասին գրուածները, անոր կազմակերպութիւնն ու իրագործումը եւ հետեւանքները նորութիւններ չեն։ Ոչ մէկ բան ժամանակի ընթացքին կը բարելաւուի։ Ընդհակառակը, անոնք, որոնք բռնած են հարիշխանութեան ժամանակի թելերը, ուժի կիրառումով կը ստիպեն մեզի համակերպիլ անոր՝ մերժելով ջանքերն ու աշխատանքները հոս նշուած ու չնշուած անթիւ մտաւորականներու։

Էփսթինի բացայայտումները խոր ճեղք մը յառաջացուցին հայրիշխանական կարգին մէջ, որովհետեւ այս անգամ կրակը ինկաւ սպիտակներուն գլխուն։

Թարգմանեց՝ Արազ Գոճայեան

Լեփ-լեցուն դահլիճի հանդիսատեսը պարզապէս ունկնդիր չէր։ Այն, ինչ սկսած էր որպէս սիմֆոնիկ կատարման դիտում, շատ արագ վերածուեցաւ համընդհանուր մասնակցութեան։ Հնչիւններու թափն ու էներգիան այնքան վարակիչ էին, որ մարդիկ կը բարձրանային իրենց տեղերէն եւ կը սկսէին պարել՝ կենդանացնելով դահլիճը ազգային ռիթմերու տակ։ Եարխուշտայի մարտական խրոխտ քայլերն ու քոչարիի հաւաքական պարը լեցուցին տարածքը՝ ջնջելով բեմի եւ դահլիճի միջեւ եղած սահմանը։ Այս անսպասելի, բայց խորապէս օրինաչափ պահը դարձաւ երեկոյի ամենաբնորոշ դրուագներէն մէկը. սիմֆոնիկ երաժշտութիւնը, որ սովորաբար կ՚ընկալուի որպէս լռութեամբ լսուող արուեստ, այստեղ միաձուլուեց ժողովրդական կենսունակութեան հետ։ Այդ ոչ միայն երաժշտութեան, այլեւ ինքնութեան արտայայտութիւն էր՝ անմիջական, անկեղծ եւ միաւորող։ Հէնց այսպիսի պահերն են, որ «Սիմֆոնիկ ֆոլկ»-ը կը վերածեն պարզապէս նախագծէն՝ մշակութային երեւոյթի։ Երբ հանդիսատեսը այլեւս չի սահմանափակուիր ծափահարութիւններով, այլ կը դառնայ ստեղծուող մթնոլորտի անմիջական մասնակից, կարելի է վստահ ըսել՝ երաժշտութիւնը հասած է իր նպատակին։

Այս առթիւ զրուցած եմ Սերուժ Պաղտասարեանի հետ

Խօսինք ձեր մասին: Ինչպէս եղաւ, որ ընտրեցիք երաժշտական արուեստը: Շատ հետաքրքիր է կերպով աւանդական երաժտութիւնը կը ներկայացնէք նորովի, սակայն չէք խախտեր աւանդականի կարեւոր օրինաչափութիւնները:

Ըսեմ, որ մօտ 15-20 տարի առաջ սկսած եմ երաժշտական գործունէութեան: Իմ ընտանիքն ալ կը զբաղուէր երաժշտութիւնով: Եւ ինծի շատ օգնած է այդ մթնոլորտը: Հայրական կողմս Տիգրանակերտէն է, մայրական կողմս՝ Կեսարացի: Ես Պէյրութէն եմ: Այնտեղ հայկական մեծ գաղոյթ կայ: Այսօր դժբախտաբար հայերու թիւը նուազած է, բայց այդ ժամանակ շատ հզօր էր: Ունէինք եկեղեցի, ակումբ, դպրոց: Պէյրութի մէջ կրնաս արաբերէն չիմանալ եւ ապրիլ, քանի որ հայերը այնքան շատ էին: Այդ մթնոլորտը ինձ օգնած է, որ մեծնամ՝ հայկական հոգին ու շունչը ունենալով: Այդ ժամանակ սկսած եմ էլեկտրոնային երաժշտութեամբ զբաղուիլ: Երեք ալպոմ թողարկած եմ. բոլորն ալ՝ հայկական: Յետոյ՝ ժամանակի ընթացքին, ուղղութիւնս փոխեցի: Սկսայ աւելի լուրջ բաներու մասին մտածել: կ՚ուզէի օր մը մեծ խումբի հետ ներկայացնել հայկական երաժշտութիւնը մոտեռն ձեւով: Բայց շատ երկար տարիներ պահանջուեց, որ այսօրուայ քայլին հասնիմ: Ընթացքին աշխատեցայ ֆիլմի երաժտութիւններու վրայ՝ կրկին հայկական: Զգացի, որ աւելի կը սիրեմ դասական երաժշտութիւնը, սակայն մոտեռն ոճով: Եւ կամաց-կամաց սկսեցայ այդ ուղղութեամբ մտածել՝ փնտռելով եւ ուսումնասիրելով արտիստներուն: Մէկ-երկուսին գտայ, որոնք շատ մեծ ազդեցութիւն թողեցին իմ վրայ:

Հրաշալի է: Այժմ հասած էք այն հատուածին, որ Հայաստանի ամենէն մեծ համերգասրահներէն մէկուն Ազգային սիմֆոնիկ նուագախումբի հետ ներկայացուցիք «Սիմֆոնիկ ֆոլկ» համերգը: Եկէք խօսինք այդ առթիւ։

Դեռ վեց տարի առաջ մտածած եմ, որ այդ համերգը պիտի ընեմ: Արդէն սկսած էի աշխատիլ եւ ունէի մի քանի երգեր, որոնք սակայն բաւարար չէին համերգի համար: Այն երեսուն րոպէ տեւողութիւնով ծրագիր մըն էր: Մարտին Ուլիխանեանի հետ միասին սկսեցանք նոթագրել ստեղծագործութիւնները: Վեց տարի պահանջուեցաւ, որ պատրաստուիմ այս ամենուն: Ընթացքին շատ խնդիրներ պատահեցան: 2020 թուականին որոշեցինք Պէյրութէն տեղափոխուիլ Հայաստան: Երբ որ այստեղ եմ (հայրենիքի մէջ)՝ շատ աւելի հեշտ է ամէն ինչ՝ մարդկանց հետ ծանօթանալ, խօսիլ: Իսկ սիմֆոնիկի հետ սկսաւ ամէն ինչ 2025 թուականի Յուլիսէն: Ամենամեծ խնդիրներէն մէկը ֆինանսն էր, որովհետեւ շատ մեծ պիւտճէ պէտք էր: Այստեղ կ՚ուզեմ շնորհակալութիւն յայտնել Համազգային ֆորումին աջակցութեան համար: Գիտէ՞ք՝ կը պատկերացնէի, որ այս համերգը ամենավատ պարագային կը յաջողի: Այսինքն՝ ամենավատը լաւ պէտք է ըլլայ: Եւ իմ կարծածէն շատ աւելի լաւ արդիւնք ստացանք: Մարդիկ մինչ այսօր կը խօսին համերգներու մասին, ինձ երկար նամակներ կը գրեն: Բոլորը կը պահեմ որպէս յիշատակ, որովհետեւ անոնք ինծի շատ կ՚օգնեն յաջորդ քայլերուն նետուելուն: Ընդհանրապէս՝ որեւէ արտիստ՝ ըլլայ նկարիչ, թէ երաժիշտ, երբ որ գործ մը կ՚ընէ՝ զգացում մը միշտ կայ՝ կարծես գործդ բաւարար չէ, բայց այդ նամակները կրկին կը կարդաս ու կը հասկնաս, որ գործդ շատ լաւ էր, չնայած՝ պէտք է մշտապէս աւելի լաւին ձգտիլ:

Իսկ քննադատութիւններ կ՚ըլլա՞ն

Կրնաս ըսել մէկ տոկոս: Բայց գիտէք անոնք աւելի շատ ուղղորդումներ ու հարցումներ էին, քան քննադատութիւն: Ինձ համար կարեւոր է ժողովուրդի կարծիքը: Ես ինքս ալ կը հարցնեմ՝ այդ մէկը լաւ էր, այն միւսը ինչպէս էր:

Ձեր երաժշտութեան մէջ կա՞յ ազգային ինքնութեան գիտակցուած շերտ

Հիմնուած է անոր վրայ: Այսինքն՝ ինչ որ ես կ՚ընեմ՝ մարդկանց ապրեցնել: Դժուար է հաւատալ, բայց այնքան նամակներ ստացած եմ: Մարդիկ հեռացած էին հայ լինելէ եւ այդ համերգին ներկայ գտնուելով կամ նոյնիսկ վիտէոները դիտելով՝ ինձ կը գրէին՝ կը զգան, որ հայ են: Սա ինձ համար ամենակարեւոր նպատակին հասնիլ է:

Ձեր աշխատանքները գործիքաւորելու ժամանակ՝ ամենէն շատ որո՞ւ երաժշտութենէն ազդեցութիւն կրած էք։
Իմ համար ամենաշատ Մուսալերան պարեղանակներն են, որ կարծես արեանս մէջ են: Հիմա երկու հատ ունիմ՝ «Մուսա լերան դապկի»-ն ու «Չալմը դանգը»-ն է, որ ինձ համար տարբեր սրբութիւն են, քանի որ կը կապէ ինձ ներկայի ու անցեալի հետ: Այդ երաժշտութիւնները երբ կը լսեմ՝ կարծես մի պահ այդ ժամանակաշրջան կ՚երթամ ու հետ կու գամ:

Իսկ երաժշտական աշխարհի մարդիկ երբեւէ յայտնա՞ծ են իրենց կարծիքը ձեր գործունէութեան հետ կապուած։

Արա Գէորգեանին հրաւիրած էի: Եկած էր համերգին, նստած էր հօրս կողքը: Եւ հայրս կը պատմէ, որ որքան ուրախ էր Արան, որքան ոգեւորուած էր: Յետոյ էլ սոցիալական հարթակին կիսուած էր իր հետեւորդներու համար: Ես համերգէն առաջ ալ իր հետ հանդիպում ունեցայ: Ուրիշներ ալ կան:
Կա՞յ այնպիսի գործիք, որով նաեւ նուագուին ձեր ստեղծագործութիւնները եւ այդ գործիքի ձայնը կը համարէք ձեր ձայնը։

Յատուկ գործիք չկայ, բայց գործիքներու միութիւնը եթէ խառնենք էլեկտրոնային ձայնին, ապա կը ստանանք իմ բնաւորութիւնը ու ձայնը:

Իսկ որո՞ւ հետ կը ցանկանայիք համագործակցիլ։

Թոմաս Բերգերսենի: Ան այն արտիստներէն մէկն է, որուն անունը այնքան ալ յայտնի չէ աշխարհին: Բայց անոր երաժշտութիւնը ողջ աշխարհին տարածուած է: Անոնցմէ շատ մեծ ներշնչանք ստացած եմ: Ինքը այն անձերէն է, որ մղած է ինձ այս համերգը ընելու: Շատ մեծ դեր ունեցած է իմ կեանքի մէջ: Երազանքներուս մէկը իր հետ համագործակցիլ է եւ այդպէս մեր հայկական երաժշտութիւնը գործիքաւորելով՝ մէջտեղ բերել համաշխարհային գործ մը:

Մեր աւանդական հարցը: Ի՞նչ կը բարեմաղթէք «Ակօս»-ի ընթերցողին։

Ես նամակներ կը ստանամ Իսթանպուլէն: Եւ միշտ կը զգամ՝ որքան կարօտ ունին այսպիսի նախաձեռնութիւններու, հայ երգի, երաժշտութեան հանդէպ: Բայց նաեւ գիտեմ, որ դժուար պայմաններուն են կը պահպանեն հայութեան դիմագիծը, իրենց ինքնութիւնը: Շատ կը գնահատեմ այդ: Կեանքիմ մէջ չեմ եղած Պոլիս: Կ՚ուզենայի երթալ: Կը ցանկանամ համբերութիւն եւ կ՚ուզեմ միշտ մնան հայ՝ շարունակելով հայ մնալու դժուարին գործը

ՀՀ Ֆուտպոլի ֆեդերացիայի որոշումով Սերուժ Պաղտասարեանի «Եարխուշտա»-ի սիմֆոնիկ կատարմամբ այսուհետ կը հնչէ որպէս Հայաստանի ֆուտպոլի ազգային հաւաքականի պաշտօնական հիմն: Սա պարզապէս երաժշտական իրադարձութիւն չէ. այն ժամանակներու երկխօսութիւն է։ Սերուժ Պաղտասարեանը, որպէս երիտասարդ գործիքաւորող կոմպոզիտոր, այստեղ հանդէս կու գայ ոչ միայն որպէս հնչիւններու ճարտարապետ, այլ որպէս յիշողութեան փոխանցող։ Անոր գործիքաւորման մէջ Եարխուշտան կը դառնայ ոչ թէ միայն ռազմական պար, այլ ինքնութեան հաւաքական արտայայտութիւն՝ ուր անցեալը չի մնար թանգարանը, այլ կը վերածնի ներկայի յուզական տարածքին։ Սիմֆոնիկ նուագախումբի հնչողութեան մէջ այդ ուժը կը ստանայ համամարդկային լեզու՝ վեր բարձրանալով ազգայինէն դէպի համընդհանուր, իսկ ֆուտպոլի դաշտին՝ դառնալով պայքարի, արժանապատւութեան եւ միասնութեան ձայնային խորհրդանիշ։ Այստեղ երաժշտութիւնը այլեւս չ՚ուղեկցիր իրականութեան, այլ ինքը կը ձեւաւորէ զայն։

Նորին Ամենապատուութիւնը, իր շուրջ ունենալով Գերշ. Տ. Արամ Արքեպս. Աթէշեանը, միաբաններ՝ Հոգշ. Տ. Եղիշէ Վրդ. Ուչքունեանը, Հոգշ. Տ. Զատիկ Վրդ. Պապիկեանը, Հոգշ. Տ. Շնորհք Վրդ. Տօնիկեանը, Հոգշ. Տ. Յարութիւն Վրդ. Տամատեանը, Հոգշ. Տ. Յովակիմ Վրդ. Սերովբեանը եւ Հոգշ. Տ. Գասպար Աբղ. Կարապետեանը, ինչպէս նաեւ Պատրիարքական Փոխանորդ Արժ. Տ. Գրիգոր Ա. Քհնյ. Տամատեանը, քահանայ հայրեր, ժամը 15.30-ին իջաւ Յարութիւն Ամիրա Պէզճեան սրահ եւ աղօթքով բացաւ հաւաքը։

Նորին Ամենապատուութիւնը նախ շնորհաւորեց համայնքային վարիչներու Ս. Յարութեան տաղաւարը եւ տուաւ իր օրհնութիւնը, ապա անդրադարձաւ համայնքային զանազան հարցերու մասին որոնց համար հայրական թելադրութիւններ ըրաւ:

Սրբազան Պատրիարքը յատկապէս շնորհաւորեց «Ակօս»ի հիմնադրութեան 30-ամեակը եւ ապա անդրադարձաւ Հայաստանի մէջ կառավարութեան եւ Մայր Աթոռի միջեւ շարունակուող պայքարին, Իրանի դէմ գործադրուած յարձակումներուն եւ խաղաղութիւն մաղթեց համայն աշխարհին։

Ապա երբ բարձրախօսը փոխանցուեցաւ ներկաներուն, «Ակօս»ի խմբագրապետ Եդուարդ Տանձիկեան նախ շնորհակալութիւն յայտնեց Սրբազան Պատրիարքի թերթիս հիմնադրութեան 30-ամեակը շնորհաւորող խօսքերուն եւ բարի մաղթանքներուն համար։ Ապա հարց տուաւ յիշեցնելով թէ Նորին Ամենապատուութիւնը Սուրբ Երրորդութիւն Եկեղեցւոյ թաղականութեան կողմէ կազմակերպուած «Փոքրամասնութիւններու բանախօսութիւն» հաւաքոյթի ընթացքին արտասանած եւ Պատրիարքարանի ու ԷՐՎԱՊ-ի օրինականութիւնը հարցականի տակ դնող խօսքերը ու հարցուց թէ այդ առումով զարգացում մը կա՞յ թէ ոչ։

Տանձիկեան իր հարցումը աւարտեց եւս յիշեցնելով համայնքային հաստատութիւններու ելմտական հաշիւներու մասին Պատրիարքարանին անտեղեակ ըլլալու ուղղեալ դժգոհութիւնը։

Պատրիարք Սրբազանը նախ դժգոհեցաւ համայնքային հաստատութիւններու միջեւ իրար մեղադրող դիրքերը եւ նշեց թէ պարոն Տանձիկեանի հարցումը միշտ օրակարգի վրայ է։ Ան նաեւ նշեց թէ Թուրքիոյ փոքրամասնութիւններու միջեւ հայերը միշտ առաջնատարր դիրքի վրայ են։

«Ակօս»ի խմբագրապետին այս հարցադրումէն ետք Պետրոս Շիրինօղլու յայտնեց թէ ԷՐՎԱՊ-ի կազմին մէջ տնտեսական եւ կալուածներու յանձնախումբերը համագործակցութիւնով կ՚աշխատին։ Շիրինօղլու եւս ակնարկութիւններ ըրաւ համայնքային հաստատութիւններու գործունէութեան մէջ թափանցիկութեան բացակայելուն մասին։ Առանց յստակ թիրախաւորումի պնդեց որ կարգ մը թաղականութիւններ իրենց կալուածներու վարձքերուն մէկ մասը կը գանձեն պաշտօնական եղանակներով, իսկ մէկ մասն ալ անպաշտօն կերպով։

Գարակէօզեան Որբանոցի խնամակալութեան ատենապետ՝ Արթին Քիլեճի ալ Շիրինօղլուի Հիւանդանոցին կատարած ներդրումներուն ակնարկելով հարց տուաւ թէ արդեօք ի՞նչ է հայ հասարակութեան Հիւանդանոցի հանդէպ ընկալումը։

Հաւաքը վերջ գտաւ աղօթքով ու Ամենապատիւ Տիրոջ տուած օրհնութեամբ։ Ապա ներկաներ զատկական կարմիր հաւկիթ ստացան եւ աջհամբոյրով շնորհաւորեցին մեր Հոգեւոր Պետը, միաբան հայրերը եւ զիրար։

Կը յիշեմ այսօրուան պէս. Շահ Աբասը երբ յարձակեցաւ մեր աշխարհի վրայ, Ասպիսնակ գիւղի խաղաղ առաւօտը խանգարուեցաւ։ Աքլորը եօթը անգամ կանչեց։ Ժամու զանգը հնչեց եօթը անգամ։ Եօթը թամբած նժոյգներ վրնջացին անհանգիստ։ Եօթը բանակ եկաւ մեր սարը պաշարեց։ Ցնցուեցաւ Արճեշ քաղաքը։ Բզնունեաց ծովը ալեկոծուեցաւ։ Սիփան լեռը թփրտաց։ Աղջամուղջի մէջ արծաթափայլ պայտեր եկան ու հեռացան։ Յանկարծ, խիտ փոշիի մէջ յայտնուեցաւ տէրս՝ Տէր Գրիգորի տասնմէկերորդ ժառանգորդը։ Ան զիս փաթթեց սպիտակ պատեանի մէջ, առաւ իր թեւի տակ եւ շտապեց եկեղեցի։ Եկեղեցի մտեր էին նաեւ ահաբեկուած կիներ, մանուկներ եւ ծերեր։ Ես մնացի աւանդատան մէջ։ Լուռ։ Անհանգիստ։ Ամբողջ գիշեր ես լսեցի լաց, կոծ եւ աղօթք… Յաջորդ օրը տէրս վերադարձաւ։ Զինուորներ կային իր հետ։ Կը խօսէին պարսկերէն։ Դարձաւ ժողովուրդին եւ բացատրեց, թէ Շահ Աբասի հրամանն էր՝ պէտք էր տեղափոխուիլ։ Ամբոխը խռովեցաւ խոր վիշտով։ Տէրս մտաւ աւանդատուն, զիս գրկեց, համբուրեց, փաթթեց թաւշեայ ծածկոցի մէջ, ապա հացի եւ պանիրի հետ, այծի մորթէ շինուած անջրանցիկ տիկի մը մէջ դրաւ եւ իր մէջքին կապեց։ Աքսորի ճամբուն վրայ, տասնեակ հազարաւոր գաղթականներուն յորդորեց, որ բոլորը իմ զօրութեանս վստահին, գօտեպնդուին, ու ձեռք ձեռքի բռնած քաջաբար անցնին Արաքսը։ Երբ արեւը կը բարձրանար դէպի իր կատարը, գաղթականներս քալելով, իսկ ես ձիու վրայ ճամբայ ելանք դէպի Արաքս՝ Պարսկաստան մտնելու համար։

Ձեռք ձեռքի բռնած անցանք Արաքսը

Այս բոլորը պատահեցաւ 1604 թուականին, երբ Օսմանեան-պարսկական պատերազմի օրերուն Շահ Աբասը ոտնակոխեց Մեծ Հայքի տարածքները, աւերեց Ջուղայէն մինչեւ Կարս գտնուող տարածքները, բռնի տեղահանեց Արաքսի ձախափնեայ բնակավայրերու մեր բնակիչները։ Ճանապարհի վրայ տեսանք Ատրպատականը, Քիրմանշահը, Լոռեստանի անառիկ լեռները։ Օտար էին լեզուները, սարերը օտար, դաշտերը օտար։ Վաթսուն օր վերջ Տէր Գրիգորի ընտանիքը հասաւ Փերիա գաւառը։ Անոնք հաստատուեցան Շուրիշկան գիւղի մէջ։ Շուրիշկանի մէջ ես ամէն օր Որբի Սարը դիտելով ապրեցայ 370 խաղաղ տարիներ, կատարեցի բազմաթիւ հրաշքներ։ Նոր անուն մըն ալ տուին ինծի՝ «Շուրիշկանի Աւետարան»։

Վկաներ եկան, կնքեցին զիս

1738 թուականն էր։ Դարբնի, Բերգրի, Իսկանդար, Միլակերտ, Նամակերտ, Սանգիբարան եւ Բոլորան գիւղերու քահանաները, մեծամեծները եւ տանուտէրերը եկան Շուրիշկան, հաւաքուեցան մեր տան մէջ։ Բոլորանը, կ’արժէ յիշել, մեծ ու բարգաւաճ գիւղ է, ունի հազարաւոր բնակիչ, հինաւուրց եկեղեցի, փարթամ բնակարաններ։ Անոնց նախնիները իմ ծննդավայրէս՝ Արճեշէն ո՚չ շատ հեռու, Մանազկերտ քաղաքի Բլուր գիւղի բնակիչներն էին։ Միասին աքսորուեցանք։ Անոնք հիմնեցին Բոլորանը եւ մնացի Շուրիշկանի մէջ։ Ահա այդ օր, ժողովականները, զիս գուրգուրանքով հանեցին հրապարակ։ Աղօթքներով եւ երկիւղածութեամբ բացին թերթերս։ Յակոբ վարդապետը, Աստուած հոգին լուսաւորէ, մորթիս վրայ իր դաղդոջ ձեռքով արձանագրեց պատմական վկայագիր մը։ Այդ օր երեսուն ականատեսի երեսուն կնիք հաստատեց, թէ ես կը պատկանիմ բարեյիշատակ Տէր Մարտիրոսին, Տէր Մաթէոսին, Գերումին, Ծատուրին եւ Դաւիթին։ Աստուած ողորմի բոլորի հոգիներուն։

Քանի՞ ոսկի կ’արժեմ ես

1744 թուականին մեր շրջանի երեւելի անձնաւորութիւնն էր Պարոն Իսախանը։ Ան փափաքեցաւ տէր կանգնիլ ինծի։ Մեր տունը եկաւ Միքայել վարդապետը, Պօղոս վարդապետը, Ղազար վարդապետը, Գեւորգ վարդապետը եւ Աստուածատուր վարդապետը։ Եկան քսանչորս վկաներ՝ Փերիա գաւառի պատկառելի պարոնները։ Անոնք մեծ սեղանի բոլորտիքը բազմեցան եւ ժողով կազմեցին։ Սաստիկ էր վէճը։ Մեծ էր խնդիրը։ Մէկն այս ըսաւ, մէկն այն ըսաւ։ Ծագեցաւ լոյսն առտուն։ Ատեանի պետը յանկարծ գոչեց. Գիրքը բաժնենք ութի։ Եղաւ ուրախութիւն։ Բոլորի ներկայութեամբ յիսուն տարուայ պայմանագիր կնքուեցաւ եւ հաստատուեցաւ, որ իմ ներկայ տէրերս՝ Տէր Մարտիրոսը, Տէր Մաթէոսը, Գերումը, Ծատուրը եւ Դաւիթը պահեն մէկ բաժինս, իսկ Պարոն Իսախանը քառասուն պարսկական թումանի փոխարէն տիրանայ եօթը հատին։ Պարսկական քառասուն թումա՜նը, իշխանական գումար։ Այդ դրամը մեր գիւղի մէջ տուն մը չորս տարի կը կերակրէ ու կը պահէ։

Մաշկիս վրայ կնիք դրին

Տարիներ անցան։ 1744 թուականի ժողովի սեղանակիցները արժանացան Աստուծոյ արքայութեան։ 1794 թուականին Նոր Ջուղայի նոր բնակիչները նոր արձանագրութեամբ մը վկայեցին եւ հաստատեցին, որ մէկ բաժինս կը պատկանի Տէր Մինասին, իսկ միւս եօթն՝ պարոն Իսախանի ժառանգորդներուն։ Այդ օր, քսանհինգ իմաստուն վարդապետներ, քահանաներ եւ երեւելի անձինք եկան ստորագրեցին ու կնիք հաստատեցին մաշկիս վրայ։ Օրհնութեամբ յիշեցէք բոլորի հոգիները։

Համաճարակ կայ, գի՚րք, հասի՚ր

Շուրիշկանի մէջ ես երեք դար հալածեցի ախտեր։ Ով որ ունէր անբժշկելի հիւանդութիւն ինծի եկաւ երկիւղածութեամբ։ Ով որ չունէր զաւակ ինծի եկաւ խնդրանքով։ Օր մը, շոգ ամառ էր, լաւ կը յիշեմ, մեր դրացի Նամակերտ գիւղի մէջ համաճարակ կար։ Բնակիչները ծանօթ ըլլալով ինծի, եկան Շուրիշկան, խնդրեցին, որ տէրերս զիս տանին իրենց գիւղը։ Նամակերտի գիւղացիները պարկեշտ եւ բարեպաշտ մարդիկ են։ Քահանան զիս կաշի պարկի մը մէջ դրաւ։ Ճամբայ ելանք։ Մեր գիւղէն մինչեւ Նամակերտ վեց ժամ է։ Ես նստած էի իշու վրայ։ Միլակերտ գիւղի մէջ անցանք Զայանդեր գետը։ Որբի Սարի ստորոտին Դրախտակ գիւղի մէջ մեզ դիմաւորեցին մեծ պատիւներով։ Միջօրէի կիզիչ արեւը մեղմացաւ, ապա մենք երկու ժամ ետք հասանք Նամակերտ։ Շքախումբով մտանք գիւղ։ Թափորին ուղեկցեց աղօթք եւ խնդրանք։ Բազմաթիւ կանայք խոր յուզումէն կու լային կամ կը մարէին։ Նոր մայրացած կիներ իրենց մանուկներուն համբուրել կու տային զիս։ Տուներու մէջ իրենց կողերու վրայ պառկած հիւանդ մարդիկ տեսայ։ Աղօթեցին, աղաչեցին, ողորմութիւն խնդրեցին։ Ես լսեցի բոլորի ձայնը։ Համաճարակը նահանջեցաւ։ Մարդիկ իրենց բնականոն կեանքին վերադարձան։ Այնուհետեւ համբաւս աւելի տարածուեցաւ։ Պուշերէն, Պասրայէն, Հնդկաստանէն եւ այլ հեռաւոր աշխարհներէն ուխտագնացութեան եկան երեսս տեսնելու՝ իմ բժշկութեանս եւ հրաշագործութեանս ապաւինելու։ Տէրերս մորթիս վրայ գրիչով եւ խոր յուզումով արձանագրեցին այս բոլորը մէկ առ մէկ։

Արժանի չես իմ տեսոյն

Ահա երկար տարիներ ես խաղաղութեամբ կ’ապրիմ իմ ժողովրդիս հետ, այս դաշտերու վրայ, այս ձորերու մէջ, թէեւ իմ ծննդավայրէս հեռու։ Տառապած ժողովուրդս դիմացկուն է։ Պարսկական հողի վրայ ան հացը քարէն կը հանէ, ջուրը կը քամէ երկինքէն։ Աստուծոյ սիրասուն զաւակներն են անոնք՝ բարեպաշտ առաջապահները Տիրոջ նուիրական զօրքին։ Անոնք համբոյրով եւ ջերմեռանդ աղօթքով կը մօտենան ինծի։ Բայց, այս աշխարհի վրայ կայ մէկ ցեղախումբ, որ անարժան է իմ տեսոյն. լոռերը։ Անառակ թափառականներ են անոնք, որոնք մերթ ընթ մերթ կ’իջնեն իրենց լեռներէն, քարերէն եւ քարայրներէը, ու կը թալանեն մեր օրհնեալ աշխատանքը։

Ձիաւորներ եկան զիս առեւանգելու

Օր մը, արեւը դեռ չէր ծագած, սարսափեցանք դոփիւններով։ Լոռերն էին։ Տեսանք մօտեցող եւ հեռացող ամեհի ձիեր։ Պայտերը եւ սուրերը կը փայլէին լուսնի նման։ Լոռերը, վայրի զեռուն եւ գազան, մեր հացի քաղցր բոյրէն խենթացած, իմ գեղեցկութենէս շլացած, եկան չորս կողմէն յարձակեցան։ Կողոպտեցին եւ առեւանգեցին ի՚նչ որ գտան։ Իսկ, ե՞ս… Ես ձեզի յաջորդ շաբաթ կը պատմեմ, թէ ինչպէս քանի մը բարեխնամ հայորդիներ, Տէրը ողորմի անոնց հոգիներուն, զիս եօթը տարի պահեցին հողի մէջ, չոր ծառի մը տակ։ Ես ձեզի դեռ կը պատմեմ, թէ ինչպէս իմ թաղման տեղս յանկարծ բխաւ աղբիւր մը քաղցրահամ, ծառը դալարեցաւ, աշուղներ եկան, զիս գովերգեցին, իսկ օր մըն ալ, երբ արդէն 470 տարեկան էի, օդանաւ մը զիս առաւ, տարաւ հայրենի հող։

(շար.)

Վերջերս Թորոնթօ էի՝ անցեալի կեանքիս ննջասենեակին մէջ. շուրջս տիրող իրարանցումէն քիչ մը կտրուելու համար հին իրերս կը քրքրէի, ձեռքս անցաւ մեր վարժարանի այն օրերու «Զանգ» պաշտօնաթերթի թիւերէն մէկը։ Հոն, Ը. կարգի աշակերտի մը անմեղ յաւակնութեամբ, դասընկերներուս հետ խորհրդածութիւններ գրած էինք երկրորդական վարժարանի բացման մասին։ Այդ գրութեանս մէջ Թորոնթօն կոչած էի «օտար հողեր»։

Այսօր, այդ բառերը կը կարդամ բոլորովին նոր լոյսի տակ։ Թորոնթօն, ի վերջոյ, ծննդավայրս է, ուր անցուցած եմ կեանքիս առաջին քառորդ դարը, եւ զայն «օտար» կոչելը այսօր կրնայ գրեթէ անհեթեթ թուիլ։ Կը հասկնամ, սակայն, թէ ինչու այդպէս բանաձեւած էի սիրելի քաղաքս. այդ մէկը արդիւնքն էր դաստիարակութեան մը, որուն նպատակը հիմա աւելի յստակ կը տեսնեմ։ Մեզի կը սորվեցնէին կառչած մնալ մեր արմատներուն, լեզուին ու մշակոյթին՝ ստեղծելով հայկական այնպիսի ջերմ միջավայր մը, որուն պատերէն դուրս գտնուող ամէն ինչ, բնականաբար, «օտար» պիտի թուէր։

Բայց հիմա, գրեթէ քսանհինգ տարի ետք, կը հասկնամ, որ այդ հողերը իրականութեան մէջ օտար չէին։ Մեր նախնիները զանոնք դարձուցած էին հարազատ ու սեփական, որովհետեւ իրենց կամքով ու քրտինքով հոն տուն հիմնած էին։ Մենք հասակ առինք այդ երկու աշխարհներու միախառնումով՝ նոյնքան հայ, որքան գանատացի, սորվելով որ հայ ըլլալը ոչ թէ սոսկ ծագում է, այլ՝ կամքի շարունակական արարք։ Այդ հաստատութիւնները մեզի տուին ինքնութեան այն ամուր հիմքը, որուն շնորհիւ այսօր աշխարհի ո՛ր անկիւնն ալ գտնուինք, մեզ բնա՛ւ օտար չենք զգար։

Այս խորհրդածութիւններուս մէջ էի, երբ քանի մը օր ետք, արդէն դէպի տուն (Երեւան) վերադարձիս ընթացքին՝ Ֆրանկֆուրտի օդակայանի մէկ սրճարանը նստած, առցանց հրատարակեցինք «Ս. Թեհլիրեան» կոմիտէի յայտարարութիւնն ու 211 Consumers Road-ի պատմական ձեռքբերման լուրը. բախտորոշ որոշում մը, որ կը դրոշմուի համայնքին պատմագրքին մէջ որպէս ամենէն խիզախ նախաձեռնութիւններէն մին։ Նայելով այս ծրագրի ետին կանգնած մարմիններուն ու ղեկավարներուն, յուզումով կը տեսնեմ մանկութեան ընկերներս, դասընկերներս ու այն երիտասարդները, որոնց հետ կողք-կողքի ուսանած ու աշխատած եմ նոյն այդ վարժարանի, կեդրոնի յարկին տակ։ Տեսնել, թէ ինչպէս իմ սերնդակիցներս այսօր նոյն յաւակնոտ քաջութեամբ կը քալեն մեր մեծերուն հետքերով, կը հաստատէ այն իրողութիւնը, որ Թորոնթոյի հայ համայնքը կենսունակ է ու անընկճելի. որ ուրիշ տեղերու «սերնդափոխութիւնը կենսական է» լոզունքը՝ իրականութիւն դարձած է։ Անոնք չեն վախնար մեծ երազներէն, որովհետեւ անոնք հասակ առած են միջավայրի մը մէջ, ուր Dupont-ի նեղուածքէն մինչեւ Hallcrown Place-ի երբեմնի լայնութեան ամէն մէկ քարը դրուած է յանդգնութեամբ։

Պատմութիւնը ցոյց տուած է, որ թորոնթոհայ գաղութի ամենէն մեծ նուաճումները միշտ ալ ծնունդ առած են «խենթ» թուացող որոշումներէ։ Յիշողութեանս մէջ թարմ են այն օրերը, երբ 2004-ին հիմնուեցաւ Հայ երիտասարդական կեդրոնը (AYC)։ Վստահաբար այն ժամանակ ալ համայնքին մէջ կային կասկածողներ, զգուշաւոր ձայներ, որոնք կը հարցնէին՝ «Արդեօք խենթութիւն չէ՞ նման հսկայական կառոյցի մը բեռին տակ մտնելը», «Ինչպէ՞ս պիտի վճարենք այս միլիոնաւոր տոլարներու պարտքերը», կամ «Արդեօք պիտի կարենա՞նք լեցնել այս պատերը»։ Հաւանաբար անհեթեթութիւն կը թուէր այդքան մեծ պատասխանատուութիւն ստանձնելը։ Սակայն այսօր, այդ նոյն «խենթութիւնը» դարձած է մեր գաղութի ամենէն կենսական զարկերակը։ Աւելին՝ այսօր ժամանակը փաստեց, որ այդ կառոյցը արդէն նեղ կու գայ մեզի։ Եթէ մեր ղեկավարութիւնը այն տարիներուն չունենար այդ յանդուգն հեռատեսութիւնը եւ չդիմէր այդ «ռիսքային» քայլին, այսօր մենք պիտի չունենայինք այն հզօր հիմքը, որուն վրայ կը կանգնինք։
Ի վերջոյ, պատմութիւնը կը կերտուի ոչ թէ զգուշաւոր ու պահպանողական հաշիւներով, այլ՝ վճռական որոշումներով, որոնք կը նախատեսեն ոչ թէ յաջորդ տարին, այլ յաջորդ քառորդ դարը։

Այս նոր համալիրի գնումը ճիշտ այդ նոյն տրամաբանութեան շարունակութիւնն է։ Երբ դիմացդ ունիս աճող գաղութ, երբ հայ դպրոց յաճախելու փափաքող երեխաներուն թիւը տարուէ-տարի կը բազմանայ, դուն երկու ընտրանք ունիս. կա՛մ համակերպիլ սահմանափակումներուն, ստեղծել սպասման ցուցակներ ու դանդաղօրէն լճանալ, կա՛մ ալ առնել նոր, աւելի համարձակ ու կտրուկ քայլ մը։ Թորոնթոհայութիւնը դարձեալ ընտրեց երկրորդը՝ ցոյց տալով, որ մեր կամքը աւելի զօրաւոր է, քան տնտեսական մտահոգութիւնները։ 7-12-րդ կարգերու փոխադրութիւնը նոր շէնք՝ ճանապարհ կը հարթէ ոչ միայն աշակերտութեան թիւի աճին, այլեւ կրթական որակի նոր նշաձողի սահմանման։ Եւ սա յաղթանակ է։
Այս պատմական անկիւնադարձը մեզի կը յիշեցնէ, որ սփիւռքի մէջ հայ մնալը պատահականութիւն չէ, այլ հետեւողական ներդրում։

Թորոնթոհայութիւնը միշտ ալ յաջողած է, երբ առած է նման խիզախ քայլեր, երբ չէ բաւարարուած հինով ու նեղով, այլ՝ ձգտած է գերազանցութեան։ Մենք կը փաստենք աշխարհին, որ մեր «օտար հողերը» վաղուց դադրած են օտար ըլլալէ, որովհետեւ մենք հոն զետեղած ենք մեր ինքնութեան անսասան խարիսխը։ Այս նոր համալիրը պիտի ըլլայ այն փարոսը, որ պիտի լուսաւորէ գալիք սերունդներու ուղին՝ կերտելով թորոնթոհայեր, որոնք հպարտօրէն պիտի կրեն իրենց ժառանգութիւնը եւ միշտ ստեղծեն նորը։ Շնորհաւոր ըլլայ մեր համայնքի այս նոր լուսաբացը։ Թող այս յանդուգն քայլը դառնայ նորանոր նուաճումներու մեկնակէտը։

«Թորոնթոհայ»

Ձեռակերտ պատմական նմոյշը ձեռք բերուած է Լոնտոն՝ «Sam Fogg Gallery» պատկերասրահէն, մշակութային ժառանգութեան վերադարձի պետական ծրագրի շրջանակներով: Գնման եւ տեղափոխման համար պահեստային ֆոնտէն յատկացուած է աւելի քան 175 միլիոն դրամ (շուրջ 460 հազար տոլար):

Դռնափեղկը պատրաստուած է արեւելեան ընկուզենիէ եւ կը պատկանի Բագրատունեանց Հայաստանի դարաշրջանին:

Ցուցանմուշի պատկերագրութիւնը կը միաւորէ Աստուածաշնչեան եւ արքունական թեմաները։ Կոմպոզիցիայի կեդրոնին պատկերուած է Դանիէլը՝ առիւծներու մէջ, իսկ ստորին հատուածներուն ներկայացուած են տարբեր գազանամարտերու տեսարաններ, որոնք համեմատելի են Դանիէլի տեսիլքի խորհրդաբանութեան հետ։ (Դան. 7:1–7, 7:23–27)։ Յօրինուածքի կեդրոնական մասը կ՚ընդգծէ խաչի «թեւաւոր» տիպը՝ ծաղկային ծիլերով եւ պտղաբեր խորհրդով, որ կը համապատասխանէ հայկական եկեղեցական արուեստի կեանքի ծառի գաղափարին։

Ռատիօածխածնային վերլուծութիւնը հաստատած է անոր տարիքը, իսկ փորձագէտներ արդէն իսկ գտածոն կը համարեն երկրի միջնադարեան արուեստի ուսումնասիրման համար կարեւորագոյններէն մէկը:

Հայաստանի Կառավարութեան մամուլի ծառայութենէն տարածուած հաղորդագրութեան համաձայն՝ Վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանը Հայաստանի Պատմութեան Թանգարան ներկայ գտնուած է միջնադարյան հայկական փայտարուեստի եզակի ցուցանմուշներէն մէկը եղող հայկական եկեղեցւոյ փայտեայ դրան փեղկի ցուցադրութեան բացման։

Մեր Տիրոջ Սուրբ Յարութեան ոգեշունչ աւետիսի առթած հոգեւոր ուրախութեան ապրուած այս օրերուն, հայրական սիրոյ ողջունիւ եւ օրհնութեամբ կը շնորհաւորենք «Ակօս» շաբաթաթերթի հիմնադրութեան 30-ամեակը։ Մամլոյ ծառայութեան նուիրուածներու համար երախտարժան հանգրուան մըն է սա, որ արդիւնքն է նուիրեալ եւ պատասխանատու ծառայութեան։

«Ակօս»-ը սկիզբ առաւ երանաշնորհ Գարեգին Բ. Պատրիարքի շրջանին եւ քաջալերութեամբը Երանաշնորհ Մեսրոպ Բ. Պատրիարքին, այդ օրերուն՝ եպիսկոպոս։ Այս քաջալերանքին գլխաւոր պատճառն էր համայնքի ոչ-հայախօս անդամներուն հասնիլ կարենալու գովելի նպատակը։ Եւ յիրաւի «Ակօս» շաբաթաթերթը իր երեսուն տարուան հրատարակութեան տեւողութեան ընթացքին արդարացուց այս նպատակը, առանց անտեսելու նաեւ համայնքի հայախօս անդամները։

«Ակօս»ը իր երկլեզու հրատարակութեամբ ջանացած է հրապարակագրական ու հասարակական առաքելութեամբ, լոյս սփռել արդարութիւնը, գաղափարի ազատութիւնը եւ արժանապատիւ կեանքի պայմանները յարգող հասարակութեան վրայ։ Համայնքային կեանքին առընչուած հարցերուն առընթեր աշխարհի առօրեան յուզող հարցեր եւս տեղ գտած են իր սիւնակներուն մէջ։ Ջանացած է նպաստել տարբեր ժողովուրդներու, մշակոյթներու միջեւ կամուրջի մը հաստատման, միշտ գովաբանելով ու կարեւորելով փոխըմբռնման, հանդուրժողութեան եւ խաղաղ համակեցութեան կարեւորութիւնը, որ իր մէջ կը ցոլացնէ մեր Տիրոջ աւանդած նոր պատուիրանը, որ հրաւէր է զիրար սիրելու (Յովհ. 13.34)։

Այս յոբելենական առիթով յատուկ կերպով կ՚ուզենք յիշատակել հոգելոյս Հրանդ Տինքը, որ եղաւ «Ակօս»-ի հիմնադիրն ու ոգին։ Ան մինչեւ իր վերջին շունչը մնաց «Ակօս»ի առաքելութեան պատնէշին վրայ, ըլլալով դրօշակիրը արդարութեան, ժողովուրդներու եղբայրութեան եւ խաղաղ համակեցութեան։ Հանգստեան աղօթքով կը յիշենք զինք։ Աստուած հոգին լուսաւորէ եւ երկնային անթառամ պսակին արժանացնէ։

Այս առթիւ կը գնահատենք նաեւ բոլոր անոնց նուիրումը, որոնք տարիներու ընթացքին իրենց մասնակցութիւնը բերած են «Ակօս»-ի առաքելութեան իրականացման։ Կը շնորհաւորենք ներկայ խմբագրական կազմը։ Անոնց նուիրեալ ծառայութիւնը նշանն է հաւատարմութեան եւ պահպանութեան հանդէպ՝ բարոյական մնայուն արժէքներու։

Ի Տեառնէ կը մաղթենք, որ «Ակօս» շաբաթաթերթը շարունակէ իր առաքելութիւնը՝ Աստուծոյ օրհնութեամբ, նոյն նուիրումով եւ իմաստութեամբ, դառնալով նաեւ ապագայ սերունդներուն համար վստահելի եւ ներշնչող ուղեցոյց մը։ Կը հայցենք Ամենակալ Աստուծոյ առատ շնորհներն ու օրհնութիւնը այն բոլոր ջանքերուն վրայ, որոնք կը ձգտին ծառայել խաղաղութեան, սիրոյ ամրացման։

Հայրական սիրով եւ օրհնութեամբ՝

ՍԱՀԱԿ Բ.

ՀԱՅՈՑ ՊԱՏՐԻԱՐՔ ԹՈՒՐՔԻՈՅ

Թուականը իմաստալից էր, քանի որ կը զուագադիպէր ամուսնութեան 70-ամեակին։ Անցնող այդ եօթը տասնամեակները լի են համերաշխ միասնութեան բազում ապրումներով։ Անոնք ունեցան որդի մը եւ երկու դուստրեր, որոնց շնորհիւ բախտաւորուեցան թոռներով եւ ծոռով։

Պայծառ Թորոսլարի վերջին հրաժեշտի արարողութիւնը կատարուեցաւ 8 Ապրիլ Չորեքշաբթի եւ յուղարկաւորուեցաւ յաջորդ օր Նիւ Ճըրզիի Սուրբ Վարդանանց Եկեղեցին։

Տօնը կրկնակի իմաստ կ՚ունենայ ոմանց համար, երբ կը կրեն Յարութիւն անունը։ Այսպէսով հասարակապատկան տօնը իրենց համար կ՚ունենայ նաեւ անհատական բնոյթ։ Որպէս թերթ «Ակօս»ն ալ իր կարգին ունի այդ կրկնակի ուրախութեան պատճառը, քանի որ թերթի առաջին համարի հրապարակումը զուգադիպած է Յարութեան Տօնին՝ այսինքն Զատկին։

Այս տարի ակօսականները այդ տարեդարձը նշեցին 4 Ապրիլ շաբաթ օր, Անարատ Յղութիւն շէնքի մէջ։ Ինչպէս ծանօթ է երբեմնի վարժարանը այսօր օճախն է «Ակօս»ի խմբագրութեան եւ Հրանդ Տինք Հիմնարկի։

Արդարեւ այդ օր իբրեւ Զատկի աւանդոյթներ կայացան երկու աշխատանոց։ Սիլվա Էօզյէրլիի ուղեկցութեամբ չէօրէքի պատրաստութիւն եւ Քայուշ Չալըքման Կավրիլոֆի ուղեկցութեամբ ալ հաւկիթ ներկելու փորձը հաճելի պահերու առիթ ստեղծեց յատկապէս անչափահաս հիւրերու համար։

Ապա Արի Հերկելի եւ Սեւան Ինյափանի նուագակցութեամբ Մարալ Այվազ հայերէն երգերով զուարթ մթնոլորտ մը գոյացուց «Հաւաք» սրահի մէջ։

Յուշերու վերապրումի պահը եւս կայացաւ «Հաւաք» սրահի մէջ, ուր մէկտեղուած էին թերթի հիմնադրութեան շրջանին պաշտօն ստանձնած անձեր, այժմու գործիչներ եւ հիւրեր։

Տարեդարձի միջոցառումը աւարտին հասաւ երեսնամեակի կարկանդակի հատումով։

Քանի որ երգերու կարեւոր մէկ մասը հանրածանօթ բնոյթ ունէին, դահլիճը անվարան ձայնակցեցաւ անուանի մենակատարին, եւ ստեղծուեցաւ բեմի ու դահլիճի միջեւ յուզիչ երկխօսութիւնը։

Հայկ Եազըճեան յարգանքի տուրք մատոյց նաեւ իր արուեստակից ուտահար Արա Տինքչեանին։ Անուն մը՝ որ նոյնպէս ծանօթ եւ հարազատ է պոլսահայ եւ ոչ միայն հայ նաեւ այլազգի երաժշտասէրի համար։ Արդարեւ պարտինք նշել թէ Հայկ Եազըճեանի համերգը լսելու փութացողներու մէջ մեծամասնութիւն կը կազմէին այլազգիներ, որոնք իրական խնջոյքի տրամադրութիւնը ըմբոշխնեցին շատ անգամ իրենք եւս մասնակցելով հայերէն երգերուն։

Չափազանցած չենք ըլլար, երբ կ՚ըսենք թէ Հայկ Եազըճեանը իր միօրեայ կեցութեամբ փոթորկեց, սիրտեր գրաւեց եւ գնաց։

Աւետիկեանի «Հայըրսըզ Ատա», «Իսթանպուլի Շուները» եւ «Վերադարձ դէպի Սէօլէօզ» ֆիլմերու ցուցադրութիւնը կայացաւ 27 Մարտի երեկոյեան, Բերա թանգարանի լսարանին մէջ։

Առաջին ցուցադրուողը եղաւ «Հայըրսըզ Ատա» կենդանացման շարժանկարը, որ նիւթ կ՚ունենար Երիտթուրքական կառավարութեան 1910-ին կազմակերպած քաղաքի անտէր շուներու ողջակիզման տխուր պատմութիւնը։ Կենդանիներու զանգուածային սպանդը զանազան սրամտութիւններով զուգահեռներ կը գոյացնէ, քանի մը տարի ետք կատարուող այլ բնոյթի զանգուածային սպանդի մը հետ։

Յայտնի է որ բեմադրիչը նման անցեալի բազմաթիւ արուեստագէտներուն, ազդուած է Պոլիս քաղաքի բնակչութեան եւ փողոցի անտէր անասուններու՝ այս օրինակին մէջ շուներու, կատուներու, աղաւնիներու, տատրակներու եւ ճնճղուկներու հետ մշակած յարաբերութենէն։

Այս երկրորդը վաւերագրական բնոյթի ֆիլմ մըն էր, ուր հասարակութեան տարբեր շերտերը ներկայացնող մարդիկ կը տողանցէին սպիտակ վարագոյրի վրայ, արտայայտելով իրենց մերձեցումները մարդ ու անասուն յարաբերութեան մասին։

Կարճատեւ միջնարարէ մը ետք ներկայացուեցաւ Աւետիկեանի երրորդ ֆիլմը, որուն խորագիրն էր «Վերադարձ Դէպի Սէօլէօզ»։ Նախքան ֆիլմի ցուցադրութիւնը անուանի արուեստագէտը լրացուցիչ բացատրութիւններ տուաւ երբեմնի հակական գիւղի կենցաղին, հոն զարգացող շերամաբուծութեան եւ մետաքսագործութեան ու վերջապէս ալ գիւղի ներկայ բնակչութեան մասին։

Այս ֆիլմի տողատակերը դարձեալ շատ բան կը պատմէին Թուրքիոյ քաղաքական մթնոլորտի վերաբերեալ։ Յատկանշական էր իբրեւ սանդուղի աստիճաններ օգտագործուած հայատառ շիրմաքարերու յայտնաբերումէն ետք շուտով անհետացման եւ առյաւէտ կորչելու երեւոյթը։ Յայտնի է որ գիւղի նախկին բնակիչներու վերաբերող ամէն տեսակի յիշողութիւն խոր անհանգստութիւն կը պատճառէ ազգայնական շրջանակներու համար։ Սա պետական մակարդակով որդեգրուած պատմութեան ուրացումի միկրօ նմոյշներէն օրինակ մըն է կարծես։ Մանաւանդ ալ եթէ յիշենք Սէօլէօզի այժմու բնակիչներուն հայոց տեղահանութենէն տարիներ անց հոն հաստատուած փոմաք գաղթականներ ըլլալու երեւոյթը։

Սերժ Աւետիկեանի ֆիլմերը, ինչպէս վերեւ ալ նշած ենք ուշիմ ակնդիրի համար ունին շատ շահեկան պատգամներ, որոնք կ՚ապացուցեն բեմադրիչի մտաւորական հեղինակութիւնը։

Ներկայ դրութեան մէջ կայծ մը իսկ բաւարար է պայթեցնելու վառօդով լեցուն տակառը։ Մինչեւ որ քաղաքական կամքը ներկայացնող բանակայիններ ապահովեն որոշ զսպուածութիւն, ճիհատական հրոսախումբերը դիւրաւ կը յաջողին սարսափի մթնոլորտ ստեղծելու։

Այդ էր որ պատահեցաւ քանի մը օրեր առաջ եւ իբրեւ թէ անվտանգութեան ծառայողներու հանդիսատեսութեամբ մոթոսիքլեթաւոր հրոսախումբեր խուժեցին քրիստոնէից թաղը, կրակեցին աջ ու ձախ եւ ստեղծեցին սարսափի պատկեր մը։

Շնորհիւ ապադարձ բռնութեան բացակայելուն, մեծ թիւով զոհուածներ չեղան եւ բանակայիններու վրայ հասնելով նախայարձակները դիմեցին փախուստի։ Երկրի քրիստոնեայ եկեղեցիներու ներկայացուցիչները իրենց մտահոգութիւնը յայտնեցին կատարուածի հանդէպ եւ պահանջեցին աւելի լուրջ կանխամիջոցներ, նման բնոյթի դէպքերու արգելք ըլլալու համար։

Յարութեամբն իւրոյ մեզ զկեանս պարգեւեաց»

Սիրեցեալ հաւատացեալ ժողովուրդ մեր,

Յարութեան հրաշափառ եւ աստուածապարգեւ այս պայծառ առաւօտին, մեր եկեղեցիներու սրբազան զանգերը, երկնային ցնծութեան ձայնակցելով, դարձեալ կը հնչեցնեն կեանքի յաղթանակը մահուան վրայ եւ կը հռչակեն մեր Տիրոջ՝ Յիսուս Քրիստոսի փառաւոր եւ կենարար Սուրբ Յարութիւնը։

Եօթը շաբաթներու ընթացքին, հոգեւոր զօրաշարժի մէջ մտնելով, աղօթքով, ապաշխարութեամբ, ծոմապահութեամբ եւ ողորմութեան գործերով պատրաստուեցանք դիմաւորելու այս գերազանցագոյն խորհուրդը։ Այժմ, լեցուած յարութեան անճառելի լոյսով, զիրար կ՚ողջունենք սրբազան եւ յաղթական աւետիսով՝

ՔՐԻՍՏՈՍ ՅԱՐԵԱՒ Ի ՄԵՌԵԼՈՑ։

Առաքելական վկայութիւնը անխախտ կը հռչակէ, թէ մեր Տէրը՝ Յիսուս Քրիստոս, «մեր մեղքերուն համար մեռաւ, թաղուեցաւ եւ երրորդ օրը յարութիւն առաւ»։ Ան, յարուցեալ փառքով երեւցաւ Իր աշակերտներուն եւ բազմաթիւ հաւատացեալներու՝ հաստատելով այն փրկարար ճշմարտութիւնը, որ կը մնայ բոլոր դարերուն հիմքը եւ յոյսը։

Սուրբ Յարութեան խորհուրդը մեզ կը կանգնեցնէ աստուածաբանական խորին ճշմարտութեան առջեւ. կեանքը Աստուծոյ շնորհքն է, ոչ թէ մարդու սեփականութիւնը։ Մենք՝ որպէս անցաւոր եւ սահմանափակ արարածներ, կը մասնակցինք Կեանքի Անսպառ Ովկիանոսէն միայն մէկ կաթիլով։ Սակայն Աստուած՝ Կեանքի եւ գոյութեան աղբիւրը, Իր ամենակարող կամքով ի վիճակի է վերակենդանացնելու այն, ինչ որ մարդկային սահմանափակ միտքը կը համարէ անյաղթահարելի։

Մահը, որ իր ազդեցութեամբ կը ծաւալի տիեզերական չափերով, չի կրնար ըլլալ վերջնական իշխանութիւն, քանզի վերջին խօսքը կը պատկանի Արարչին։ Մարդկային ուժը անկարող է դիմակայելու մահուան անխուսափելիութիւնը, սակայն Աստուածային միջամտութիւնը կը կոտրէ անոր կապանքները եւ կը բանայ յաւիտենական կեանքի դռները։

Այսպէս, Յարութիւնը մեզ կը հրաւիրէ դէպի հաւատք՝ ոչ իբրեւ կոյր ենթարկում, այլ որպէս գիտակից եւ ազատ ընտրութիւն՝ հիմնուած աստուածային յայտնութեան եւ փորձառու ճշմարտութեան վրայ։ Տէր Յիսուս Քրիստոսի յաւիտենական հարցումը նախ ուղղուած Մարիամին՝ քոյրը չորսօրեայ մեռեալ Ղազարոսին, կը հնչէ նաեւ այսօր մեր հոգիներուն մէջ. «Ես եմ յարութիւն եւ կեանք… կը հաւատա՞ս ասոր»։

Սիրելիներ,

Այս հարցումը կը պահանջէ պատասխան ոչ միայն շրթներով, այլ ամբողջ էութեամբ։ Քրիստոսի դատարկ գերեզմանը կանգնած է մարդկութեան առջեւ որպէս յաւիտենական երկընտրանք՝ հաւատք կամ մերժում, կեանք կամ կորուստ։ Ընդունիլ Յարութեան բարի լուրը կը նշանակէ մուտք գործել նոր կեանքի մէջ, իսկ մերժել զայն՝ մնալ մահուան ստուերներուն մէջ։

Սակայն Յարութիւնը միայն պատմական իրադարձութիւն մը չէ. ան մշտնջենաւոր ներկայութիւն է։ Յարուցեալ Փրկիչը, Իր անխախտ խոստումով, կը մնայ մեզի հետ՝ բոլոր օրերը։ Ան կենդանի է մեր մէջ, մեր շուրջ եւ մեր կեանքերուն մէջ՝ վերակենդանացնող, լուսաւորող եւ փրկարար զօրութիւնով։

Ինչպէս գարունը կը վերազարթնեցնէ երկիրը եւ կը ծաղկեցնէ բնութիւնը, նոյնպէս Քրիստոսի յարութեան զօրութիւնը կը նորոգէ մարդկային հոգին, կը վերականգնէ յոյսը եւ կը վերածնէ սիրոյ եւ խաղաղութեան պտուղները։

Այս սրբազան եւ փառահեղ տօնի լոյսին տակ, չենք կրնար չանդրադառնալ մեր ժամանակներու տագնապներուն եւ պատերազմներուն, մանաւանդ Մերձաւոր Արեւելքի մէջ շարունակուող բախումներուն, ներառեալ Պարսկաստանի շրջանին մէջ ընթացող անհանգստացնող զարգացումները, որոնք տառապանք եւ կորուստ կը պատճառեն բազմաթիւ անմեղ մարդկային կեանքերու։

Այս առիթով, հայրական սրտով կը բարձրացնենք մեր աղօթքը առ Ամենակալ Աստուած, որպէսզի խաղաղութեան հոգին սփռէ հակամարտող ժողովուրդներուն մէջ, հանգստացնէ բռնութեան ալիքները եւ առաջնորդէ առաջնորդները դէպի արդարութիւն, հաշտութիւն եւ համերաշխութիւն։ Թող Տէրը մխիթարէ բոլոր տառապողներն ու սուգ կրողները, եւ Իր ողորմութեամբ պահէ վտանգի մէջ գտնուող բոլոր զաւակները։

Այս սրբազան եւ փառահեղ առիթով, հայրական հոգատարութեամբ կը կոչենք ձեզ՝ ամրապնդելու ձեր հաւատքը, վերակենդանացնելու ձեր յոյսը եւ աւելի խորապէս ապրելու աստուածային սիրոյ մէջ, որպէսզի արժանի ըլլանք մասնակցելու արդարներու փառաւոր յարութեան։

Թող Յարուցեալ Քրիստոսի կենարար լոյսը լուսաւորէ ձեր սրտերը, օրհնէ ձեր ընտանիքները եւ խաղաղութիւն ու զօրութիւն պարգեւէ մեր համայնքին եւ համայն աշխարհին։

Վերջապէս, թող մեր շրթներուն վրայ մշտապէս հնչէ յաղթական եւ փրկարար աւետիսը՝

ՔՐԻՍՏՈՍ ՅԱՐԵԱՒ Ի ՄԵՌԵԼՈՑ:

ՕՐՀՆԵԱԼ Է ՅԱՐՈՒԹԻՒՆԸ ՔՐԻՍՏՈՍԻ:

Մահով տիրանալ անմահութեան։ Այս է սոյն շարականի պատգամը։ Յիսուս Քրիստոս 33 տարեկան էր, երբ բազում չարչարանքներէ ետք խաչափայտի վրայ աւանդեց իր հոգին։

Ետին մնաց ոգի մը, որ կենդանութիւնը. Կը պահէ «Աստուած սէր է» բնաբանով։

Դարերու հոլովոյթով հալածուեցաւ այդ բնաբանը, երբ իբրեւ թէ զայն խնայելու կոչուած հոգեւորականներ խաչակիրներու արշաւներ կազմակերպեցին, հաւատքը տարածելու պատրուակով կողոպտեցին իրենց արշաւած երկիրներու հարստութիւնը։

Այսօր աւելի նուազ չեն նոյն միտումով արշաւներ կազմակերպողները, դարձեալ պատրուակելով կրօնի թելադրանքները։

Ի դէմ այս բոլորին «Ակօս» կը թեւակուխէ տարի մը եւս, խոստանալով հաւատարիմ մնալ «Աստուած սէր է» բնաբանին եւ գործել այս հաստատութեամբ յարիր կերպով։

Ուրեմն օրացոյցը պարգեւեց այն առիթը, որ նոյն օր աւետենք «Քրիստոս Յարիաւ Ի Մեռելոց» եւ «Ծնունդդ Շնորհաւոր՝ Ակօս»։

Պարտական ենք մեզ զկեանս պարգեւողին, թէ իբրեւ համաշխարհային քրիստոնէութիւն ու թէ «Ակօս»ի այժմու անձնակազմ եւ համաձն ընթերցողներ։

Լիբանան կը դիմագրաւէ նոր պատերազմ մը, երբ տակաւին չեն սպիացած նախորդ պատերազմի վէրքերը։ Շուրջ երեք շաբթուան ընթացքին, տեղահանուած են աւելի քան մէկ միլիոն մարդ, այլ խօսքով բնակչութեան շուրջ 20 տոկոսը՝ շատեր երկրորդ, նոյնիսկ երրորդ կամ չորրորդ անգամ ըլլալով, արձանագրուած են աւելի քան 1200 զոհեր եւ 3500 վիրաւորներ՝ ներառեալ բժշկական անձնակազմի անդամներ, լրագրողներ, փրկարար ուժեր եւ մարդասիրական ոլորտի աշխատողներ։ Աւերուած են ենթակառոյցներ՝ հիւանդանոցներ, դպրոցներ, կամուրջներ, ջրամատակարարման եւ ելեկտրամատակարարման համակարգեր։ Տեղահանուածներէն մաս մը կը գտնուի ապաստաններու մէջ եւ մնացածը՝ ծանօթներու քով, վարձու բնակարաններու մէջ կամ փողոցը։ 

Իսրայէլ առաւելաբար բրտօրէն կը ռմբակոծէ Լիբանանի հարաւային շրջանները, Պէյրութի հարաւային արուարձանները եւ Հիւսիսի մէջ Պեքաա շրջանը։ Մնացած շրջանները կը կրեն պատերազմի ցանած անապահովութիւնը, թիրախաւորուած հարուածներու հետեւանքով կողմնակի վնասներ, ռեսուրսներու հատնումի վախը, ձայնի պատի խզման հետեւանքով ցնցումները, անգործութիւն եւ հոգեկան անհանգիստ վիճակներ։ 

Ներքին միասնակամութեան բացակայութեան, երկրին ընկերային կեանքը նոյնքան խառն վիճակի մէջ կը գտնուի որքան քաղաքական անհամաձայնութիւնները։ Բնականաբար Լիբանանի տարածքին մարդասիրական բոլոր հաստատութիւնները անխտիր լծուած են օժանդակութիւն մատակարարելու ապաստարաններու մէջ տեղակայուած քաղաքացիներուն, բայց եւ այնպէս բարձր է ձայնը Լիբանանի այն խաւին, որոնք երկրին ներքաշուիլը Իսրայէլ-Միացեալ Նահանգներ ընդդէմ Իրան պատերազմի կը համարեն ինքնին հարուած երկրին։    

Մամուլէն կը հետեւիմ ներքին պառակտումներուն եւ կը փորձեմ մերթ անջատուիլ առօրեայէն եւ մերթ կարեկցիլ տուժողներուն։ Կեանքիս մէջ առաջին անգամ «դիմադրել, փախչիլ, սառիլ» հակազդեցութեան փորձառութիւնը կ՚ապրիմ քանի մը գիշեր առաջ, երբ Իսրայէլեան մարտական օդանաւը ժամերով բաւական ցած թռիչք կատարելով՝ քունէս ընդոստ կ՚արթնցնէ զիս։ Մարմինս սառած վիճակի մէջ կը գտնեմ եւ, չկարողանալով շարժիլ, ինքզինքս ոզնիի նման կծկուած կը զգամ։ Միայն ուղեղս եւ ականջս կ՚աշխատին եւ այդ ալ՝ հասկնալ փորձելու օդանաւին որքան մօտ ըլլալը։ Չեմ յիշեր քունի անցած ըլլալս, բայց անկարողութեամբ տեղս քամուիլս մարմնային յիշողութեանս մէջ թաջուածքի պէս կը դրոշմուի։ Մինչեւ այդ պահը «փախուստ»-ն էր երեք հակազդեցութիւններուն գերիշխողը։ Դէպի «աւելի ապահով» վայրեր, օրինակ՝ ապաստարան կամ միջանցք, փախչելու «սովորութիւնը» կարծես ծինային համակարգիս անցած է ծնողքէս, որոնք ապրած են 1975-1990 պատերազմը, եւ այդ պատճառով իւրաքանչիւր հարուածի կամ ձայնի պատի խզման հակազդեցութիւնս մեքենաբար զիս միջանցքի մը մէջ կը նետէ։ Սակայն այդ գիշեր տարբեր էին զգացած վախս ու անորոշութիւնս, իսկ ողջ մնալու փափաքս՝ բաւական բուռն։  

Այսուհանդերձ, այս բոլորին մէջ դիմադրութեան ոգին կը մնայ ոչ թէ հակազդեցութիւն, այլ սկզբունք՝ պայքարելու համար ծաւալապաշտական եւ գաղութատիրական մեր գլխուն եկած ծրագիրներուն դէմ։    

Այդ երեւոյթը մեզի համար ալ հաճելի առիթ էր ալ աւելի մտերմանալու Փարիզի «Նոր Յառաջ» երկօրեայ թերթի խմբագիր Ժիրայր Չոլաքեանի ու ծանօթանալ իրեն ընկերակցող Երեւանի «Յառաջ» կեդրոնի տնօրէնուհի եւ գործիչ Անի Բրդոյեանի եւ Շուշան Փիլիպպոսեանի հետ։

Մեր առաջին հանդիպումը կայացաւ «Ակօս»ի խմբագրատան մէջ, ուր սիրելի Ժիրայր առիթ ունեցաւ ողջագուրուելու իր վաղեմի բարեկամ Պերճ Արապեանին։

Անոնք կիսեցին անցեալի յատուկ զանազան յուշեր եւ մենք ալ առիթը ունեցանք տեղեկութիւններ լսելու Երեւանի մէջ հիմնուած «Յառաջ» կեդրոնի գործունէութեան մասին։

Հնգամեայ անցեալ ունեցող կեդրոնը նպատակադրած է վերջին տարիներուն Հայաստան տեղափոխուած շուրջ 40 հազար բնակչութիւնով հալէպահայ եւ պէյրութահայ հասարակութեան արեւմտահայերէնի հանդէպ պապակը յագեցնելու։ Հինգ տարուայ աշխատանքի ընթացքին «Յառաջ» կեդրոնը կ՚ապահովէ արեւմտահայ համայնքի մշակոյթի կեդրոն դառնալու, մանուկներու եւ երիտասարդներու հանդիպման վայր ըլլալու, նոր հրատարակութեանց ցրումին սատարելու, հայաստանեան եւ սփիւռքեան հաստատութիւններու հետ համագործակցելու եւ Հայաստան այցելող սփիւռքահայ մտաւորականներու հանդիպման վայր դառնալու էական գործառոյթները։

Այս ծիրէն ներս կատարուած են երիտասարդական հանդիպումներ, շարժանկարի ցուցադրութիւն, հայոց պատմութեան եւ սփիւռքի պատմութեան շուրջ երեկոյթներ, որոնց շարքին Փրոֆ. Գէորգ Պարտաքճեանի, Տոքթ. Սեպուհ Ասլանեանի, Մարիա Գաբրիէլեանի բանախօսութիւնները, Խաչիկ Կիւրեղեան Պալըքճեանի դասախօսութիւնը եւ փերուցի լեզուաբան Լուիզ Միկել Ռոխազ Պելցիայի լեզուաբանական երկօրեայ սամինարը։

Գրական ոլորտէ ներս բանախօսութիւններ եւ յուշերեկոներ կամ աշխատանոցներ՝ Վահրամ Մավեանի, Կարօ Փոլատեանի, Զարեհ Արք. Եպսկ. Ազնաւուրեանի, Միսաք Մանուշեանի, Յարութ Վարդանեանի, Սագօ Արեանի, Յակոբ Նալպանտ Տլտլեանի բանաստեղծութիւններու ընթերցում եւ քննարկումով։

Կեդրոնի աշխատութիւնները տակաւին կը շարունակուին նոր հրատարակուած գիրքերու շնորհանդէսի կազմակերպութիւնով, արեւմտահայերէն գիրքերու ցանկագրումով, մանկապատանեկան ծրագիրներով եւ զանազան համագործակցութիւններով։ Այդ գործակցութիւններէն օրինակներ կարելի է համարել Մխիթար Սեբաստացի Կրթահամալիրի հետ, ուր ստորագրուած է նաեւ համագործակցութեան յուշագիր մը։

«Յառաջ» կեդրոնի գործունէութիւնը կը ծանօթացուի ընկերային ցանցերու վրայ եւս։

Իսթանպուլի կաթոլիկ եկեղեցւոյ առաջնորդներուն մասնակցութեամբ կատարուած արարողութեան մասնակցեցաւ նաեւ Յունաց Ն.Ս.Տ.Տ. Պարթոլոմէոս Ծայրագոյն Պատրիարք Հայրը եւ Ասորի Ուղղափառ Եկեղեցւոյ ներկայացուցիչը։ Լատին Եկեղեցւոյ Իսթանպուլի Մոնս. Մասսիմիլիանօ Փալինուրօ Եպիսկոպոսը որպէս Սէնթ Էսփրի Մայր Եկեղեցւոյ աթոռակալ ողջունեց ներկաները։

Հոգեւորականներու թափորով սկսաւ արարողութիւնը։ Ներկայ էին հիւպատոսներ, վարիչներ եւ հաւատացեալներ։ Մատուցուեցաւ Ս. Պատարագ, որուն ընթացքին Մոնս. Մասսիմիլիանօ Փալինուրօ Եպս. շնորհակալութեան ուղերձով հանդէս եկաւ։ Արարողութեան աւարտին սրտի խօսք արտասանեց նաեւ Ամենապատիւ Սրբազան Պատրիարք Հայրը, շեշտելով եկեղեցի ըլլալու գաղափարականը։ Այս առթիւ յայտնեց, որ Քրիստոսի մարմինն է եկեղեցին, որուն մէջի Ս. Խաչով, Ս. Աւետարանով եւ Ս. Հաղորդութեամբ կառոյցները ճշմարտապէս կը դառնան այս մարմնի մասերուն։ Իսկ հաւատացեալներ եկեղեցւոյ մէջ այս սրբութիւններու ճամբով կը միանան Աստուծոյ եւ հաւատքին։ Շնորհաւորելով Լատին Կաթոլիկ Եկեղեցւոյ հոգեւոր առաջնորդները, մեր Հոգեւոր Պետը յիշեցուց որ Միջեկեղեցական կարեւորագոյն տաճարներէն մին եղած է Սէնթ Էսփրին, քանի որ իր անունը կու գայ Ս. Հոգիէն։ Պատրիարք Հայրը մաղթեց որ եկեղեցին մնայ միշտ անշարժ եւ ուխտաւորներ տակաւին շատ տարիներ վայելեն այս եկեղեցւոյ օրհնութիւնները։

Արարողութիւնը իր աւարտին հասաւ Պարթոլոմէոս Ծայրագոյն Պատրիարքի օրհնութեամբ։

Հայկական Ճեմարանի աշակերտները հիւր տարեկիցներուն հանդիպեցան դպրոցի գրադարանի մէջ։ Լուսիանան, Ռուզաննան, անոնց ուսուցիչները եւ Հ. Փոլատեանը նախ բացատրեցին իրենց պաշտօնը եւ մրցումի մէջ իրենց կատարած դերը։ Ուսուցիչները սահիկներով եւ լուսանկարներով ներկայացուցին իրենց բնակավայրերու հայկական կեանքը։ Ուստի Ուրուկուայի հայկական գաղութի մասին լսեցնիք Մոնթէվիտէօ քաղաքի մէջ 1880-ական թուականներուն հաստատուած հայերու պատմութիւնը, քաղաքի հայկական դպրոցները, եկեղեցիները, ինչպէս նաեւ լատինական երկրի մը մէջ ապրող այդ 4-րդ սերունդի հայորդիներու հայապահպանման եւ հայախօսութեան ներկայ հարցերը։ Հաւիէր Փոլատեանը բացատրեց, թէ Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութիւնը քաղաքի մէջ ունի դպրոց, բայց այդ դպրոցի աշակերտութեան մեծամասնութիւնը ոչ-հայեր են, իսկ աշակերները եւ գաղութի բոլոր հայերը առհասարակ սպանախս են։ Ան ըսաւ, թէ հայախօսութիւնը արդէն սերունդ մը առաջ դադրած էր։ Իսկ երբ Հայաստանը կը խօսէր, բոլորս զարմանալով լսեցինք, թէ գրական եւ արհեստագիտական ի՚նչ բացառիկ յաջողութիւններ կ’արձանագրուին Արմաւիր մարզի Պաղրամեան անուն փոքրիկ գիւղի մէջ։

Ապա, տաղանդաւոր երկու աշակերտուհիները կատարեցին իրենց պատկերազարդ ներկայացումը, որուն նիւթն էր՝ «Ի՞նչ կը նշանակէ սփիւռքահայ կամ վերապրողի զաւակ ըլլալ»։ Լուսիանան ունկնդիր աշակերտներուն բացատրեց, թէ ինքը Ատլանտեան ովկիանոսի ափերուն Սիլվա Կապուտիկեանի, Վահան Թէքէեանի եւ Մուշեղ Իշխանի հայրենասիրական բանաստեղծութիւններու մէջ գտած է ապաստան, խաղաղութիւն եւ զօրութիւն։ Ըստ անոր հայոց մայրենին փարոս մըն է սփիւռքի հայորդիներու համար։ Լուսիանան աւելցուց նաեւ, թէ ձուլումի դէմ դիմանալը արուեստ մըն է, եւ արուեստը ցուլումի դէմ զէնք մըն է։ Ան մրցումին պատրաստուելու համար նախ կատարած է պատմական ուսումնասիրութիւնը, տուեալները դասաւորած, ապա սկսած է իր թուղթը գրի առնել։ Որպէս շատ կազմակերպուած աշակերտուհի ան զգացեր է, թէ անկասկած կը շահի մրցումը։ Ան շնորհակալութիւն յայտնեց նաեւ իր ուսուցչուհիին, որ զինք քաջալերած է եւ սորուեցուցած է, թէ պատմական ուսումնասիրութիւն մը ինչպէ՚ս կը կատարուի եւ վերլուծական թուղթ մը ինչպէ՚ս գրի կ’առնուի։

Իր կարգին, Ռուզաննան, իր զեկոյցին սկսաւ Ղարս քաղաքէն գաղթած իր մեծհօր յաճախ մրմնջած մէկ խօսքով. «Անի քաղաք, որքան մօտիկ ես, բայց նոյնքան ալ հեռու եւ անմատչելի»։ Ռուզաննան, բացատրեց, թէ այդ խօսքը իր մանկութենէն ի վեր եղած է անմեկնաբանելի, խորհրդաւոր եւ անհանգստացնող։ Բայց, օր մը երբ աղջնակը սկսեր է ճեմել Արաքս գետի ափին՝ փշաթելերու եւ զինուորական աշտարակներու մէջէն նկատեր է քնացող Անին, իսկոյն հասկցեր է, թէ ի՚նչ իմաստ ունի մեծհօր խօսքը. «Մօտիկ, բայց անմատչելի եւ հեռաւոր…»։ Այդ օր աղջիկը վերադարձեր է գիւղ, մտեր է տուն, սկսեր է ընտանիքի դարաւոր պատմութիւնները պեղել։ Այդ որոնումի եւ աշխատանքի արդիւնքն էր իր յաղթական թուղթը։ Ռուզաննան ըսաւ, թէ ինքը ունի կեանք, որովհետեւ իր նախնիները որոշեր են ապրիլ, նոր գիւղ, նոր տուն շինել եւ ամուր կապուիլ հողին։ Ան բացատրեց նաեւ, թէ իր պատմութեան ուսուցչուհիի շնորհիւ է, որ յաջողած է այդ մրցումի մէջ։ Գիւղի մէջ, աւարտեց ան, այժմ ամէն աշակերտ ունի համակարգիչ եւ խոր սէր կայ տեղական պատմութիւնը ուսումնասիրելու եւ զայն արձանագրելու։

Հայկական ճեմարանի աշակերտները հիացումով լսեցին իրենց տարեկիցներու պատմութիւնները։ Ապա, իրենք ալ ներշնչուած՝ խոստացան փորել եւ լոյս աշխարհ հանել իրենց նախնիներու պատմութիւնը, որոնք ընտանիքի մեծերու յիշողութեան մէջ թաղուած կամ մրոտած կը մնան։ Ճեմարանի սաները հիւր աշակերտներուն ներկայացուցին Լոս Անճելըս քաղաքի, Փասատենա քաղաքի եւ Հայկական Ճեմարանի հայկական կեանքը, մամուլը, դպրոցները, հոգեւոր կեանքը, ինչպէս նաեւ մարզական խաղերը, հայկական հրապարակային տօնակատարութիւնները, եւ այլն։ Աւարտին, անոնք ծաղկեփունջեր նուիրեցին հիւրերուն, լուսանկարուեցան անոնց հետ եւ խոստացան զիրար նորէն տեսնելու առիթներ ստեղծել։ Ապա, բոլոր աշակերտները միաշունչ արտասանեցին ղարս քաղաքի զաւակ, բանաստեղծ Եղիշէ Չարենցի «Ես իմ անուշ Հայաստանի» հայրենասիրական քերթուածը։

Հիւրերու խումբը իրենց Լոս Անճելըս կեցութեան հինգ օրերու ընթացքին այցելեց ամերիկահայ բազմաթիւ հաստատութիւններ, թանգարաններ եւ կրթական հաստատութիւններ։ Անոնք ծանօթացան գաղութիւ երեւելի անձերու, յատկապէս քաղաքական դէմքերու հետ։ Այդ հանդիպումներու ընթացքին անոնք գաղափարներու եւ փորձառութիւններու փոխանակումներ ունեցան եւ պայմանաւորուեցան իրենց հաղորդակցութեան կապերը ամուր պահել։

Լուսիանայի եւ Ռուզաննայի յաղթանակած մրցումը Ուրուկուայի մէջ ծնունդ առած գաղափար է։ Երկրի կրթական նախարարութիւնը պետական մակարդակով կ’աջակցի անոր։ Երկրի հանրակրթական բոլոր դպրոցները կը մասնացին այդ հեղինակաւոր մրցումին, որուն նպատակն է պատանիներուն Հայկական ցեղասպանութեան դաստիարակութիւն տալ։ Կառավարութիւնը նաեւ որոշած է մրցումի լաւագոյն 10 ուսումնասիրութիւն-յօդուածը հրատարակել։ Այժմ, Հայաստանի մէջ ալ կը կատարուի նոյն մրցումը, որուն աջակցողն է Ծիծեռնակաբերդի Հայկական Ցեղասպանութեան թանգարան Հիմնարկը։ Իսկ Լոս Անճելսըի մէջ մրցումը կը քաջալերէ Ցեղասպանութեան Դաստիարակութեան Ծրագիրը։ Երեք կազմակերպութիւններու նպատակն է հայկական ցեղասպանութիւնը դպրոցներու դասաւանդման ծրագրի մէջ տեղադրել, դասագիրքեր հրատարակել կամ պատմութեան տեղական դասագիրքերու մէջ Հայկական ցեղասպանութեան պատմութիւնը տեղադրել որպէս ինքնուրոյն դաս՝ հետեւելով մանկավարժական սկզբունքները։

Պլեր դպրոցի Հայկական Ճեմարանը, Ամերիկեան պետական հանրակրթական դպրոցի մէջ հայ թէ օտար աշակերտներուն հայեցի դաստիարակութիւն տուող բաժանմունք է։ Հայկական Ճեմարան յաճախող աշակերտները կը սորվին հայոց լեզուն, գրականութիւնը, պատմութիւնը, ինչպէս նաեւ հայկական պարեր, երգեր, կը տօնեն հայկական ազգային եւ կրօնական բազմաթիւ տօները։

«Նորին Սրբութիւն Իլիա Բ Կաթողիկոս-Պատրիարքի բազմամեայ հովուապետական ծառայութեան ընթացքը վկայութիւն եղաւ հաւատքի ամրութեան ու հոգեւոր նուիրեալ առաջնորդութեան։ Անոր հովուապետութիւնը նշանաւորուեցաւ Վրաստանի հոգեւոր կեանքի վերազարթօնքով, եկեղեցական կեանքի զօրացմամբ եւ աշխուժացմամբ։ Դժուարին ժամանակներուն երջանկայիշատակ Պատրիարքը հայրական իմաստութեամբ եւ սիրով առաջնորդեցաւ իր հաւատաւոր հօտը՝ հաստատուն պահելով Վրաց Սուրբ Եկեղեցւոյ առաքելութիւնը», - ըսուած է Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի ցաւակցագրի մէջ։

Վեհափառ Հայրապետը Ամենակալ Տիրոջ մխիթարութիւնը կը հայցէ Վրաց Ուղղափառ Եկեղեցու հոգեւորականութեան ու վրաց սգակիր բարեկամ ժողովուրդին՝ մաղթելով, որ Նորին Սրբութեան յիշատակը միշտ վառ մնայ հաւատաւոր իր զաւակներու սրտերուն եւ ներշնչման աղբիւր դառնայ գալիք սերունդներուն համար։

Նաեւ, թեմի առաջնորդ Գրիգոր արք. Չիֆթճեանի առաջնորդութեամբ, 21 Մարտին տեղի ունեցաւ Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչի Խոր Վիրապ մուտքի տօնին առիթով արարողութիւն մը Արաքսի գետի ափին գտնուող դարաւոր Ս. Ստեփանոս Նախավկայի վանքին մէջ։

Միւս կողմէ, նկատի ունենալով որ Իրանի մէջ Նովրուզի՝ Նոր տարուան, առիթով բազմաթիւ տեղացի զբօսաշրջիկներ կը գտնուին Ատրպատական եւ անոնք այդ օրերուն սովորաբար իսլամական եւ այլ սրբավայրեր կ՛այցելեն, առաջնորդարանին տնօրինումով վանքերը 22 Մարտին վերաբացուած են՝ ընդունելու համար այդ զբօսաշրջիկները։

Մարդ արարածի մտային կարողութիւնն է այս, դասեր քաղել անցեալի պատահարներէն։

Ժողովրդական արածը կ՚ըսէ թէ ծով իյնողը օձին կը փաթթուի։ Ճարահատութիւնը բացատրելու համար յօրինուած ասացուածք մը։ Բայց գոնէ խուսափիր օձի խայթոցէն։

Կարծես ներկայ պայմանները ճիշդ ալ այս կը թելադրեն Հայաստանի Հանրապետութեան գործող վարչակարգէն։

Ծով իյնալու համազօր երեւոյթ էր իբրեւ անվտանգութեան երաշխիք համարած երկրի կառավարութեան որդեգրած քաղաքականութիւնը Արցախեան պատերազմի օրերուն։

Բնականաբար պիտի սթափէինք եւ շուտով ձերբազատուէինք այդ դաւադիր կառոյցի հովանիէն։ Բայց որքանո՞վ տեղին է չարիքի մէկ տեսակէն հեռանալով մերձենալ մի այլ տեսակին։ Ահա հոս է որ կը ծագի կարեւոր հարցադրումը։ Եթէ ԱՄՆ կամ ԵՄ փոխարինեն Ռուսիոյ նախկին դերակատարութիւնը, բուռ մը Հայաստան երկիրը իր ժողովուրդով միասին կ՚ապահովէ՞ այդ երազած անվտանգութիւնը։

Կրկին կը յիշենք Եղիշէ Չարենցի պատգամը, որ ժողովուրդին փրկութիւնը կը տեսնէր անոր միասնական ուժի մէջ։

Այսօր մեր միասնական միտքը երկճիւղուած է «ռուսամէտ» եւ «արեւմտամէտ» ճակատումով։

Երկու հսկայ կառոյց, որոնց հասարակ յայտարարը եղած է չարիքը։ Դրամապաշտ համակարգի մէջ երկուստէք մխրճուած են բարոյալքման ցեխին։ Ոչ մէկը աւելի մաքուր է, քան միւսը։

Նման պայմաններու մէջ պէտք էր աւելի լաւ դատել «արեւմտամէտ» կոչուածի ճշգրիտ սահմանները։ Ի՞նչ բերած է այդ ամբողջին։ Կ՚արժէ հարցումը ուղղել ապրուստը արդար աշխատանքով ապահոված զանգուածին։ Գիւղացիի համար որքա՞ն ձեռնտու է ԵՄ-ի պարտադրանքները։ Բանուոր դասակարգը ի՞նչ կ՚ըսէ, երբ օր ըստ օրէ կը դժուարանան աշխատանքի պայմանները եւ կը նուազի իր ստեղծած արժէքներէն իրեն վիճակող բաժինը։

Ուրեմն կարելի է ենթադրել թէ արեւմուտքը ունի երկու տարբեր չափանիշ, գնահատման երկու տարբեր արժէքներ։

Անոնցմէ առաջինն է ժողովրդավարութիւնը, որ կը ներկայանայ մարդու իրաւունքներով, խօսքի ազատութեամբ, իրաւական համակարգի անկախութեամբ եւ տակաւին բազում երեւոյթներով։

Թուրքիոյ մտաւորականութիւնն ալ ոգեւորուած էր ԵՄ-ի անդամակցելու խորհուրդով, յատկապէս երկրի ժողովրդականացման նպաստող բարեփոխումներու պատճառաւ։ Սակայն շուտով պարզուեցաւ որ ԵՄ համամարդկային սկզբունքներէ աւելի, ներքաշուած է նոր լիպերալական համակարգի անսասանութեան։ Ուրեմն այս պահուն կշիռքի երկու նժարներուն մէջ կան իրար հակասող, նոյնիսկ հակադրուած արժանիքներ։ Համաշխարհային մարդկութեան եւ նոյնպէս համաշխարհային դրամատիրութեան շահերը իրարու հետ բախման մէջ են եւ Եւրոպայի պետական համակարգերը ի դէմ իրենց հասարակութիւններու կամքին, բռնած են դրամատէրերու կողմը։

Պետութիւններու եւ իրենց ժողովուրդներու միջեւ գոյացած տարբեր հակումները յաճախ պատճառ կը դառնան գործող կառավարութիւններու իրենց որոշումներուն մէջ շփոթման։ Բացառիկ եւ սակաւ օրինակներ կը կազմեն Սպանիոյ եւ Իրլանտայի իշխանութիւնները, որոնք բացայայտ կերպով արդարութեան կողմն են։

Հայաստանն ալ իրաւացի պատճառներ ունի ԵՄ-ի անդամակցելու համար։ Բայց պարտաւոր է զգուշութիւնը պահել յանուն երկրի հիմնական շահերուն։ Կարեւորագոյն յատկանիշ մըն է քարքարոտ երկրի մէջ հողամշակման ձեռնտու տարածքներու անաղարտութիւնը։ Բնական ծիները խորտակուած հունտերով կարելի է մէկ կամ քանի մը տարի աւելի առատ բերք ստանալ, բայց փոխարէնը կորսնցնել մշակելի հողի անաղարտութիւնը։ Նոյնպէս քիմիական աղբը լուրջ սպառնալիք մըն է եւ այդ բոլորը երկիր կը խուժեն նոյն ԵՄ-ի պարտադրած ծրագիրներով։ Խնդիրը նման է նաեւ ջուրի պարագային։ Պարտինք յիշել թէ մօտ ապագային ջուրը աւելի կարեւոր նշանակութիւն պիտի ունենայ քան այսօր քարիւղը։ Նոր լիպերալական համակարգը ամբողջ աշխարհը կը դիտէ արդիւնաբերութեան եւ սպառման ընդարձակ շուկայ մը ըլլալով։ Այդ գնահատումով երկիրներուն կը պարտադրէ թէ ի՞նչ պէտք է ցանեն, հնձեն եւ տրամադրեն համաշխարհային շուկային։ Սա երկարաժամկէտ հաշիւներ հետապնդող ռազմավարութիւն մըն է, որ վերջին հաշուով միայն դրամապաշտ համակարգին պիտի ծառայէ։

Միւս կողմէ քաղաքական առումով ալ լուրջ խնդիրներ կան արեւմտամէտ ճակատին անսակարկ մերձենալու մէջ։

Երբ չարեաց դաշինքի վարած քաղաքականութիւնը այսքան յստակ է, Հայաստանի կառավարութիւնը ո՞ր ակնկալութեամբ մաս կազմեց Թրամփի առաջարկով գոյացած Կազզան վերականգնելու ծրագրին։ Իսկապէս ծիծաղելի է Կազզայի Թրամփի, Նեթանեահուի, Ալիեւի կամ Էրտողանի համագործակցութեամբ վերակառուցումը։ Յիշենք թէ Թրամփ նախապէս արդէն յայտարարած էր Կազզայի համար իր երեւակայածը։ Ան Միջերկրականի ափին այս քաղաքը պատկերացուցած էր իբրեւ զբօսաշրջային գօտի, արդի հիւրանոցներով եւ համապատասխան կառոյցներով։ Վերջապէս իր երկիրը ունի նման փորձ Քուպայի օրինակով։

Իսկ Փաշինեան ի՞նչ կը նախատեսէ միանալով Թրամփի կոչին։ Հայաստան ի՞նչ բաժին պիտի ունենայ գաղութատիրական նպատակներով նուաճելի Պաղէստինեան երկրի մէջ։

Այս պահուն Հայաստանին պիտանի է պահել որոշ չէզոքութիւն, զսպուածութիւն եւ խոհեմութիւն նախքան այս տեսակի արկածախնդրութիւններու մեղսակից ըլլալ։

Տակաւին չենք մարսած Թուրքիա- Ատրպէյճան դաշինքի Զանգեզուրի Միջանցքի մասին յամառ պահանջները, որոնք լուծում գտան ԹՐԻՓ-ի ուղի կոչեալ ոչ յստակ կարգադրութիւնով։ Այսինքն եթէ թրքական պահանջը կը հնչէ Ալեւի եւ Էրտողանի բերնէն խնդիրը դիտեցինք երկրի ինքնիշխանութեան տեսակէտով։ Բայց երբ նոյն լուծումը առաջարկուեցաւ ինքնիշխան տարածքը հարիւր տարիով վարձակալելու, Հայաստանի իշխանութիւնը իսկոյն յօժարեցաւ։ Ցարդ ոչ ոք կրցաւ յստակ բացատրել թէ ի՞նչ տարբերութիւն կայ ԹՐԻՓ-ի եւ Զանգեզուրի Միջանցքի միջեւ։

Ռուսաստանի ազդեցութեան գօտիէն դուրս գալը ունի իր տրամաբանութիւնը։ Բայց ի՞նչ տրամաբանութիւն կայ կոյրզկուրայն մաս կազմելու արեւմտեան չարեաց ընկերութեան։

Հայաստանի ելքի միակ միջոցը իր սեփական ճանապարհագիծը ճշդելն է։ Եթէ այս գիծը պիտի գծենք ուրիշի ցուցմունքով վստահ կրնանք ըլլալ թէ կամ մէկուն կամ ալ միւսին շահերուն պիտի ծառայէ, բայց ոչ Հայաստանին։

Իրենց ուղղուած մեղադրանքները քաղուած են զանազան զրպարտութիւններով։ Այս բառը յստակ կը գործածենք, քանի որ զրպարտութիւններու հեղինակներն ալ դատավարութեան ընթացքին կը մերժեն իրենց նախկին ցուցմունքները։

Իրականութեան մէջ այս դատավարութեան մեկնակէտը պէտք է դիտել նախագահ Էրտողանի նախընտրական քարոզարշաւի ժամանակ հնչեցուցած սպառնալիքներով։ Էրտողան յատկապէս երկրի հարաւ արեւելեան քաղաքներու քարոզարշաւին ժամանակ զգուշացուցած էր ընտրողները, ըսելով որ «Եթէ սխալ նախընտրութիւն ընէք մենք իսկոյն կը միջամտենք եւ դարձեալ տեղապահներ կը նշանակենք ընտրուածներու փոխարէն»։

Զարմանալի է որ դատավարութեան ընթացքին ոչ ոք կը յիշէ նախագահի այդ ելոյթը որ ինքնին կը բացատրէ այսօր անհիմն մեղադրանքներով ընթացող դատավարութիւնը։

Միւս կողմէ ընդդիմադիր քաղաքապետները իրենց պաշտօնակոչումով իսկ թափ տուած էին պաշտօնավարած տարածքի բնակիչներուն ուղղեալ ծառայութիւններու ծաւալը եւ մակարդակը բարձրացնել։

Աժան եւ որակաւոր սնունդ ապահովող ճաշարանները, մանկամսուրներու բացումը եւ նման բնոյթի ծառայութիւնները կ՛երաշխաւորէին յաջորդ ընտրութիւններու եւս յաղթանակով աւարտուելու վարկածը ի շահ ընդդիմութեան։ Այս բոլորը գործող իշխանութիւններու համար լուրջ վտանգներ ներկայացան եւ կառավարութիւնը դիմեց քաղաքապետարաններու աշխատանքը կացինահարող քայլերու։

Յատկանշական է Շիշլի թաղի մէջ բարձրացող երկնաքերի շինութեան կասեցումը։ Ընդդիմադիր քաղաքապետ Ռեսուլ Էմրահ Շահան արգելք եղաւ այդ երկնաքերի շինութեան, դիտել տալով որ այն բարձրայարկ շինութիւնը իր հետ պիտի բերէ ենթակառուցուածքային բազում խնդիրներ։ Իր ձերբակալութենէն ետք պաշտօնակոչուած տեղապահի առաջին որոշումը եղաւ շինութեան վերսկսիլը։

Ուրեմն այս բոլորը կ՚ապացուցեն թէ քաղաքապետարաններու դէմ յարուցուած դատական խնդիրներու ետին կայ շատ աւելի խորքային այլ հաշիւներ։ Իսկ գործող կառավարութիւնը իր հետապնդած այս ռազմավարութիւնով արդեօք պիտի յաջողի վերաշահիլ ժողովուրդի վստահութիւնը։ Խիստ կասկածելի է այս մէկը, քանի որ հասարակութիւնը նոյնիսկ որ ճնշումներու հետեւանքով անձայնութեան մատնուած ըլլայ, իրականութեան մէջ յստակօրէն կը գիտակցի եղելութիւններուն, որոնց պատասխանը պարլ կը դառնայ առաջին ընտրութեան պահուն իսկ։ Ճիշդ ալ այս պատճառաւ է, որ այժմ շատեր հարցականի տակ կը դնեն ընտրութիւններու կայացման հաւանականութիւնը։ Այնպէս թէ այսպէս անարդար կերպով ճաղերու ետեւ դրուած բազմաթիւ քաղբանտարկեալներ իրենց ազատութիւնը կապած են այդ ընտրութիւններու։ Ընտրութիւնները իրենց միակ յոյսն է, քանի որ մենատիրական համակարգը բոլորովին քաղաքականացուցած եւ իրեն ենթակայ դարձուցած է արդարադատական համակարգը։ Իշխանութիւններու համար անբաղձալի վճիռներ արձակող դատաւորները իսկոյն կը պաշտօնազրկուին, կ՚աքսորուին հեռաւոր քաղաքներ կամ ալ կը պաշտօնակոչուին աւելի նուազ նշանակութիւն ունեցող պարտականութիւններու։

Այս ընդհանուրին մէջ կարծես բնական երեւոյթ է տնտեսական ճգնաժամը, քանի որ ներկայ դրութեան մէջ աւելի մեծ շահողը ոչ թէ արտադրողներն են, այլ դրամական վերիվայրումներէն լաւագոյնս օգտուողները։

Այսօր կը պատրաստուինք «Ակօս»ի հիմնադրութեան 30-ամեակը նշելու։ Նախ ձեզի հետ խօսիլ ուզեցի։ Այս առթիւ ուզեցի «Ակօս»ի հիմնադիրներէն եւ հայերէն էջերու բազմամեայ աւագ խմբագիր Պարոն Սարգիս Սերովբեանի տիկնոջ հետ զրուցել եւ իրմէ լսել թէ ի՞նչ էր Սարգիս Սերովբեանի եւ Հրանդ Տինքի բարեկամութեան անցեալը եւ ինչպէ՞ս սկսաւ անոնց համագործակցութիւնը։

Յստակ չեմ գիտեր թէ ի՛նչ առիթով եւ երբ ծանօթացան, բայց գիտեմ որ այդ ծանօթութիւնը բաւականին հին էր։ Գալով թերթի համագործակցութեան, կրնամ նշել 1995-ի վերջերը։ Հրանդ այս շրջանին զանազաններու հետ կարծիքներ կը փոխանակէր երկլեզու շաբաթաթերթ մը հրատարակելու մասին։ Սարգիսը խանդավառ կերպով ողջունեց այս գաղափարը։ Թերթի առաջին խմբագրատունը Տոլափտէրէ փողոցի վրայ շէնքի մը վերնայարկն էր։ Հրանդ այնտեղ խորհրդածութիւններ կ՚ունենար Լուիզ Պաքարի, Մեսրոպ Սրբազանի, որ աւելի ետք պիտի դառնար Թուրքիոյ Հայոց Պատրիարք եւ այլոց հետ։ Այդ հանդիպումներուն ներկայ կ՚ըլլար նաեւ Սարգիսը։

Ան իբրեւ մասնագիտութիւն սառնարաններու եւ լուացքի մեքենաներու սարքող եւ նորոգիչ էր։ Մինչեւ 60 տարեկան իբրեւ հմուտ վարպետ աշխատեցաւ այդ գործին մէջ եւ բազմաթիւ աշկերտներ ունեցաւ, որոնք ապագային եւս դարձան վարպետներ։

Ահռելի ընթերցասէր մըն էր եւ նոյնիսկ այդ աշխատանքի տարիներուն յօդուածներ կը գրէր «Քուլիս»ին շատ անգամ նիւթ ունենալով հայ դիցաբանութիւնը։

Կ՚երազէր ճաշարան մը բանալ, որուն մէջ պիտի գործակցէր Պերճ Քամբարոսեանի, Մարտիրոս Պալըքչըօղլուի եւ Եդուարդ Թովմասեանի, այսինքն բոլորին ծանօթ Թոմոյի հետ։ Չիրականացաւ այդ երազը, որուն փոխարինեց «Ակօս»ի այս նոր ու յուզումնալից ոդիսականը։ Յաճախ կ՚ըսէր. «Գիտցածներս պէտք է կիսեմ ուրիշներուն հետ ալ»։

Յաճախ կը հարցնէին «Հո՛ճա, ո՞ր համալսարանէն շրջանաւարտ էք»։ Ան ալ կը պատասխանէր հեզութեամբ՝ «Ես ինքնուս եմ»։

Գիտեմ որ Պարոն Սերովբեանի նախասիրութիւններէն էր պատմական Հայաստանի քաղաքները այցելել։ Վերադարձին ինծի փոքրիկ յուշանուէրներ կը բերէր։ Ապա այդ տպաւորութիւնները ընթերցողին հետ կը բաժնէր «Ակօս»ի էջերէն։ Դուք մասնակցա՞ծ էք այդ պտոյտներուն։

Մի քանի անգամ այո։ Քամբարոսեաններու հետ մեր ինքնաշարժով մինչեւ Անի ճամբորդած ենք։ Տարիներ անց 2008-ին այս անգամ «ՀայՃար»ի պտոյտի մը ուղեցոյցն էր ամուսինս եւ կրկին անգամ Անի այցելեցինք։

Իր հետ շրջած քաղաքներէն կը յիշեմ Կարսը, Ատանան, Էլազըղը, Հաթայը, Մարտինը, եւ Տիյարպեքիրը։

Անգամ մըն ալ փոքր խումբով շրջեցանք Եգէական ծովու ծոցերը, հետեւելով Կապոյտ ճամբորդութեան ուղեգծին։

Այդ ճամբորդութիւնները կազդուրիչ եղած են Սարգիսի համար։ Կրնամ ըսել թէ այդ օրերուն աւելի առոյգ, աւելի առողջ կը զգար, քան սովորական ժամանակներ։

Տիյարպեքիրի տպաւորութիւնները ինչե՞ր են։

Բագրատի եւ Սեդայի հետ Տիարպեքիրի Սուրբ Կիրակոս Եկեղեցւոյ բացումին գացինք։ Ելքին Բագրատ առաջարկեց լեարդի խորոված ուտել։ Իրեն ըսած էի որ «Այսօր մեր ամուսնութեան տարեդարձն է»։ Երբ ճաշէն ետք մատուցողները տարեդարձի կարկանդակը սեղան բերին կատարեալ անակնկալ մըն էր Սարգիսին համար։ Եկեղեցւոյ բացումին եկողներէն ծանօթ դէմքեր ալ նոյն ճաշարանը եկած էին եւ անմոռանալի օր մը անցուցինք։ Մինչեւ այսօր՝ երբ Տիյարպեքիրի Եկեղեցւոյ խօսքը ըլլայ այդ ապրումները կը յիշեմ...

Սարգիս նախքան եկեղեցւոյ բացումը Էօզճան Ալփէրի նկարահանած «Ապագան Երկար Կը Տեւէ» ֆիլմին մէջ մարմնաւորած էր այս քաղաքի խորհրդանշական անուններէն Անդրանիկ Զօրի՝ կամ աւելի ծանօթ անունով Անդօ քեռիի կերպարը։ Այդ նկարահանման օրերու ապրումները՝ ճաշած ճաշարանները՝ հանդիպած տեղացիները մէկ-մէկ ծանօթացուցած էր ինծի։

Քարերու հանդէպ յատուկ ուշադրութիւն ունէր Պարոնս։ Աւերակի մը,խոնարհած եկեղեցիի մը, կիսափուլ բերդի մը ստորոտէն քարի կտորներ կը հաւաքէր ու կը դիզէր «Ակօս»ի գրասեղանին վրայ պղնձեայ հին ափսէի մը մէջ։ Տան մէջ ալ այդ տձեւ քարերու բեկորներէն ունէ՞ր։

Ճիշդ ես։ Յատուկ ուշադրութիւն կ՚ունենար այդ քարերուն հանդէպ։ Եւ ո՛չ միայն քարերը, Աղի լիճէն բերուած, աղի կոյտ մը եւ հնամաշ պղնձեայ զանազան իրեր դեռ մը մնան Կղզիի տան մէջ։

Գիտեմ որ Պարոն Սերովբեանի գերզգայուն եղած նիւթերէն մէկն ալ խոհանոցն էր՝ մանաւանդ ալ ձէթով պատրաստուած ուտեստեղէնը։ Կը պատմէր մօրը պատրաստած տերեւի եւ ուլականջի տոլմաները։ Նաեւ կը յիշեմ որ անգամ մը խոստովանած էր. «Մանիշակը մամաս գերազանցեց» ըսելով։ Դուք ինչե՞ր կը պատմէք խոհարար Սարգիս Սերովբեանի մասին։

Կը սիրէր խոհանոցին մէջ ինծի օգնել։ Բայց կը մնար օգնականի դիրքին մէջ։ Տոլմային սոխերը ինք կը չարդէր, բայց եփելը ինծի կը մնար։ Քէօֆթէ որ պիտի եփենք, աղացած միսը ինք կը շաղուէր եւ ապա «ձեւը դուն տուր» կ՚ըսէր։

Զատիկին նախորդող չորեքշաբթի օր «Ակօս»էն տուն որ կու գար չէօրեքի բուրմունքը պատած կ՚ըլլար չորս դին։ Այլեւս չէր համբերեր եւ կը համտեսէր։ Ռուսական աղցանի մայոնէզը ինք կը պատրաստէր։

Գիտեմ որ շատ տղամարդիկ կը սիրեն խոհանոց մտնել՝ բայց դուրս կու գան ետեւնին ահռելի գործ թողելով։ Սարգիսը այդպիսին չէր։ Նոյն խնամքով կը հաւաքէր նաեւ տարտղնած խոհանոցը։ Մօրս մահէն ետք թոփիկի պատրաստութիւնն ալ ինք ստանձնեց։ Լաւ լաքերտա կը սարքէր։ Մաքրուած ձուկը երեք օր ջուրի մէջ կը պահէր, ապա աղով կը պատէր եւ սառնարան կը վերցնէր։ Իր մեծ հաճոյքը ուտելէ աւելի իր ձեռքով պատրաստածները ուրիշներու հետ կիսելն էր։

Կը կարծեմ Պարոնս մեզմէ շատ աւելի կանուխ գիտակցած էր իր հիւանդութեան։ Կտակի նման թելադրանքներ կ՚ընէր. «Բագրատը արեւելահայերէն բառեր շատ կ՚օգտագործէ, ուշադիր եղիր եւ կարգ մը բառերուն թոյլ մի՛ տար»։ «Նոթ առ, այս, այս, այս... բառերը սխալ կը գրես, ուղղէ՛» ըսել սկսաւ։ Ամէն ինչ նոթ առի, արցունքը աչքիս սխալներս սորվեցայ։ Դուք ալ տան մէջ նշմարեցի՞ք այս տեսակի փոփոխութիւններ։

Ո՛չ, ինծի բան չըսաւ։ Ես խորհուրդ տուի բժիշկի երթալու։ Բժիշկը քննեց, արեան ճնշումը քիչ մը բարձր գտաւ եւ երբ առիթ մը գոյացաւ. «Կասկած մը ունիմ, բայց դեռ երախաներուն բան մի՛ ըսեր» ըսաւ։ Ապա ինք «Ակօս» գնաց եւ ես ալ տուն վերադարձայ։

Ախտաճանաչումը յստակացած պահուն արդէն բաւականին ուշ էր։ Հիւանդութեան չորրորդ փուլին հասած էինք։ Բժիշկ Պարգեւ Պալըմեանը մեր ընտանեկան բարեկամն է նաեւ։ Զիս զգուշացուց ըսելով որ հիւանդութիւնը օրէ օր պիտի ծանրանայ եւ ես անզօր պիտի մնամ, մտածեցի Զատիկէն ետք հիւանդանոց դիմելու մասին։

Բայց ափսոս Զատիկն ալ չտեսաւ։ Ծաղկազարդի օրով մահացաւ։ Այս տարի Ծաղկազարդը ճիշդ մեռած օրուան կը զուգադիպի։ Եթէ քիչ մը եւս ապրէր պիտի նշէինք ծննդեան 80-ամեակը։ Կը մխիթարուիմ այն խորհուրդով թէ երկար չտառապեցաւ։ Փետրուարին սկսաւ եւ Մարտին ամէն ինչ աւարտած էր։ Աստուած ողորմի…

Այսօր Սարգիս Սերովբանի մահով թերթս զուրկ մնաց Հայոց դիւցազնաբանութեան վերաբերող գրութիւններէ։ Ըստ ձեզ ի՞նչ կ՚ուզէիք որ երած ըլլար եւ չեղաւ։

Ի՞նչ ըսենք, կեանքը այսպէս է։ Տարբեր հայեացք՝ տարբեր տեսանկիւն ունէր։ Կը ճամբորդէր, լեռ ու ձոր կը մագլցէր, կ՚ուսումնասիրէր եւ ապա կը գրէր։

«Երանի թէ այս ալ գրած ըլլար» ըսելու փոխարէն անտիպ գործերուն լոյս տեսնելը կը փափաքէի։ Օրինակ, իր մեծմօր՝ Զարիկ Եաեայի կեանքը գրած էր։

Վերջապէս Սարգիսը 80 տարուայ կեանք մը ապրեցաւ, որուն բաւականին երկար մէկ հատուածը կիսեցինք իրար հետ։ Ունեցանք երկու զաւակներ եւ այդ բոլորին համար միշտ երախտապարտութեամբ պիտի յիշեմ իմ սիրելի ամուսինս։

Հասարակական գործունէութիւններով ծանօթ Օսման Քաւալա «Կէզի» զբօսայգիի դէպքերու կապակցութեամբ ձերբակալուած էր 1 Նոյեմբեր 2017-ին։ Ան 2020-ին անպարտ հռչակուեցաւ այս մեղադրանքէն։ Երբ շատեր զինք դիմաւորելու համար փութացին Սիլիվրիի արգելանոցը, իսկոյն առաջադրուեցաւ նոր մեղադրանք մը, այս անգամ սահմանադրական կանոնը վերացնելու փորձի շրջանակով եւ Քաւալա կրկին բերման ենթարկուեցաւ եւ ապա ձերբակալուեցաւ։ Քաւալա կը մերժէ իրեն ուղղուած մեղադրանքները, պնդելով որ իր դէմ անհիմն մեղադրանքներ եւ սուտ յայտարարութիւններով ընթացող դատավարութիւն մը կատարուած է։ Քաւալայի խնդիրը ի սկզբանէ կը զբաղեցնէ ԵՄԻԱ-ի օրակարգը։ Եւրոպական դատարանը 10 Դեկտեմբեր 2019 թուականին արձակած վճիռով հաստատեց թէ Թուրքիա ձերբակալութեան եւ դատավարութեան շրջանին ոտնակոխած է Եւրոպայի Մարդու Իրաւունքներու յայտարարութեան ազատութեան եւ անվտանգութեան իրաւունքները դասաւորող հինգերորդ եւ տասնութերորդ յօդուածները։

Նոյն որոշումին մէջ ընդգծուած է այս վճիռներուն գերակայութիւնը եւ պահանջուած է, որ Քաւալա իսկոյն ազատ արձակուի։

Թուրքիա մերժեց այս դատական վճիռը, որու հետեւանքով Եւրոպայի Խորհրդարանի Նախարարաց խորհուրդը շարժման անցաւ Անգարայի դէմ։

Քաւալա 18 Յունուար 2024-ին կատարած երկրորդ դիմումով Եւրոպական դատարանին փոխանցեց իրեն դէմ գործադրուող իրաւական անօրինութիւնները։ Ան այսպէսով ակնարկեց անմարդկային եւ նուաստացնող վերաբերմունք, ազատութեան եւ ապահովութեան իրաւունքի, արդար դատուելու իրաւունքի, առանց օրինական նշումի պատիժ չկիրարկուելու սկզբունքի, արտայայտուելու ազատութեան, հանրահաւաքներու եւ միութիւն կազմելու ազատութեան եւ իրաւունքներու սահմանափակումի խնդիրները։

Նշենք թէ Նախագահ Էրտողան 2021-ին ունեցած ելոյթով անգոյ համարած էր ԵՄԻԱ-ի Օսման Քաւալայի եւ Սելահատտին Տեմիրթաշի մասին կայացուցած վճիռները։

Սահուն խօսակցութիւնը զարգացնելու եւ բառապաշարը հարստացնելու միտումով կազմակերպուած աշխատանոցը կը միտի նաեւ արեւմտահայերէնը առօրեայ գործածութեան մէջ խօսելու համարձակութիւնը բարձրացնել։

Այս տարեշրջանի նորութիւնն է յատուկ հիւրերու մասնակցութիւնը։ Հիւրերը ճշդուած նիւթերու շուրջ պիտի զրուցեն մասնակիցներու հետ եւ այսպէսով ապահովուած պիտի ըլլայ երկխօսութիւնը, մանաւանդ ալ լեզուի գործածութեան լսողականութեան ընկալումը։

Ուսման շրջանը կը շարունակուի տասը շաբաթներ, ամէն երկուշաբթի 19.00-20.30 ժամերու միջեւ առցանց դրութեամբ։

Աւելի մանրամասն տեղեկութեան եւ արձանագրութեան համար կարելիէ այցլելել Հրանդ Տինք Հիմնարկի սոցցանցային հաշիւները։

Ասպիսնակ գիւղի մէջ Բարսեղ քահանայի կիսամութ խուցի մէջ ծնայ։ 1498 թուականն էր։ Գարնանամուտ։ Օ՞րը… Չարձանագրեց։ Մորթիս վրայ միայն գրեց ՋԽԷ։ Մեր գիւղը Արճեշ բերդաքաղաքէն վեց ժամ հեռու է։ Մեծոփա վանքի մօտ ենք, բարձրադիր վայրի վրայ, ուրկէ գեղեցիկ է դիտել ծովը։ Մեծ չէ Ասպիսնակը. հազիւ ութսուն տուն։ Մեր բնակիչները... երկրագործ են անոնք, անասնապահ, ոմանք ալ այգեգործ։ Մեր եկեղեցին, Ս. Ստեփանոսը, ուր ես ծնած եմ, կը պատմեն, թէ եօթանասուն տարի առաջ կառուցեր են Բարսեղ քահանայի մեծ հայրերը, գիւղը տէրերը։ Քահանան զիս բուրդէ խանձարուրի մը մէջ փաթթեց։ Ապա, մոմը մառեց եւ դուրս ելանք։ Մարտի ցուրտ օը մըն էր։ Դռնակը մեծ զնկիւնով մը կղպեց։ Հոգեւոր եղբայր մը հեւալով եկաւ, ողջունեց քահանային, ապա շտապեց դէպի գոլուտ ախոռը, հանեց քահանայի հաւատարիմ անթամբ աւանակը, եւ անոր վրայ դրաւ խուրջին մը։ Քահանան զիս իր քով նստեցուց։ Արահետները ձիւնով ծածկուած էին։ Պզնունեաց ծովը սառած էր։ Սիփան լեռը կը նմանէր սպիտակափայլ հարսի։ Վեց ժամ տեւեց մեր ճանապարհորդութիւնը։ Կանգ առինք առափնեայ բերդակի մը առջեւ, որուն արեւելեան քարերը շիկացած էին ծնող արեւու հետ։ Պահակները տէր հօր եւ իր աւանակը հեռուէն ճանչցան։ Արքունի դարպասի մէկ թեւը ճռնչալով բացուեցաւ։ Ներս մտանք։ Աշտանակներով լուսաւորուած գեղաքանդակ դահլիճի պատերը ջերմացած էին ոսկեսիմ վարագոյրներով, իսկ յատակը՝ նրբահիւս գորգերով։ Սեւազգեստ նաժիշտ մը զիս յանձն առաւ եւ տուաւ քաղցրահայեաց տիկնոջ մը։ Այդ օր, որպէս հոգեւոր մայր, առաջին անգամ զիս իր թաւշեայ ձեռքերուն մէջ շոյեց Թուրֆանտա իշխանուհին, Արճէշի իր ապարանքին մէջ։ Բարսեղ քահանան հրաժեշտի համբոյր մը տուաւ ինծի, խոնարհեցաւ իշխանուհիի առջեւ, ապա նստեցաւ իր աւանակին վրայ եւ վերադարձաւ Ասպիսնակ։

Ես, Թուրֆանտա իշխանուհիի պատուէրով եւ Բարսեղ քահանայի գրիչով ծնունդ առած Սուրբ Բարսեղի Աւետարանն եմ։

Ամիս մը ցուցաբեղկի մէջ

Մարտ, 2026։ Մէկ այլ գարնանամուտ է։ Երեւանեան թերթերու, Մաշտոցի պողոտայի վրայ տեղադրուած ցուցանակներու վրայ է անունս.

«ՇՈՒՐԻՇԿԱՆԻ ԱՒԵՏԱՐԱՆ

ԲԱՑԱՌԻԿ ՑՈՒՑԱԴՐՈՒԹԻՒՆ

ՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆՈՒՄ

ՄԱՐՏԻ 10 - ԱՊՐԻԼԻ 10»

Հեռատեսիլի վրայ է դէմքս։ Արծաթով եւ թանկագին քարերով եմ զարդարուած։ Հաղորդավար տիկնայք եւ պարոնայք կը պատմեն արկածաւոր ոդիսականս։ Անոնք կը գովաբանեն շինուածքիս բարձր արուեստը, նուրբ եւ բոլոր գիրերս, մագաղաթեայ թերթերս, արծաթէ կազմս, ականակուռ եւ գունաւոր գոհարներով զարդարուած դէմքս, մետաքսէ աստառս, նրբավրձին լուսանցազարդերս, կիսախորան անուանաթերթս, ինչպէս նաեւ զարդարանքիս գլուխ գործոցները՝ Մատթէոսի, Մարկոսի, եւ Յովհաննէսի դիմապատկերները։ Ափսոս Ղուկասը կը բացակայի։ Դարեր առաջ անծանօթ, կասկածաւոր ստուեր մը հեռացուցեր էր զայն ինձմէ։

Բարի լոյս Երեւան

Ապակի ցուցափեղկի մէջ եմ հիմա. մեծ պատիւ ինծի համար։ Ես վարժ էի առանձնութեան։ Հինգ հարիւր տարուայ կեանքիս մէջ աւելի շատ մութն եմ տեսեր քան լոյսը։ Հողի տակ ալ ապրած եմ։ Կը յիշեմ, տէրս զիս ծառի մը տակ պահեր էր, մինչեւ որ լոռերը, ա՜խ այդ լեռնաոնակ, անհնազանդ լոռերը, անցնին երթան մեր գիւղէն։ Բայց ես չեղայ ապերախտ։ Հրաշքներ եւ բժշկութիւն շնորհելով վարձատրեցի բարեպաշտ տէրերուս հոգատարութիւնը։ Թէեւ, ըստ աւանդութեան ամէն տարի Զատիկին յաջորդող կիրակի օրը Մատենադարանի ձեռագրապահոցէն դուրս կը բերէին զիս եւ մեծ թափորով Մուղնի գիւղի Սուրբ Գեւորգ եկեղեցին կը տանէին, որպէսզի ես հոն մնայի մինչեւ ուշ երեկոյ, երեւէի ուխտաւորներուն, անոնք երկրպագելով մօտենային ինծի, համբուրէին զիս, իսկ ես անոնց պարգեւէի իմ հրաշագործ օրհնութիւնս։ Բայց, այս ցուցադրութիւնը տարբեր էր. «ՇՈՒՐԻՇԿԱՆԻ ԱՒԵՏԱՐԱՆ ԲԱՑԱՌԻԿ ՑՈՒՑԱԴՐՈՒԹԻՒՆ»։ Անո՞ւնս… Ինչպէ՞ս «Շուրիշկան» դարձաւ։ Ան մէկ այլ զրոյց է։ Ես նախ պատմեմ մկրտութիւնս։

Իշխանուհին եղաւ կնքամայրս

Թուրֆանտա իշխանուհին զիս դրաւ ընթերցարանի մը փափուկ փարձիկի վրայ։ Դիտեց, դիտեց եւ հիացաւ։ Պառաւող այդ այրի տիկնոջ համար, անոր կեանքի գորշ երկնքին համար, ես լոյսի աստղ մը եղայ, ապրելու իմաստ, մխիթարութիւն։ Իմ ծնունդի քառասուներորդ օրը իշխանուհին ունեցաւ մէկ այլ այցելու՝ Ասպիսնակ գիւղի Տէր Գրիգորը եւ իր ընտանիքը։ Իշխանուհին եւ Տէր Գրիգորը ի գնահատանք գրիչ քահանային զիս անուանեցին «Սուրբ Բարսեղի աւետարան»։ Սկսայ հիւանդներ բժշկել եւ կիներուն զաւակ պարգեւել։ Ուխտաւորներ եկան հեռաւոր երկիրներէ իմ երեսս տեսնելու համար։ Անոնք զիս անուանեցին «հրաշագործ», «խնդրակատար», «ուխտակատար»… Տասնմէկ սերունդ խաղաղօրէն մնացի գիւղիս մէջ, արժանանալով բոլորի երկիւղածութեան, մինչեւ այն չար առաւօտը, երբ արթնցանք ասպատակող ձիերու սարսափեցնող դոփիւնով։

Ես լսեցի ձիերու ահաւոր դոփիւնը

Ասպիսնակ գիւղի խաղաղ առաւօտը խանգարուեցաւ։ Աքլորը եօթը անգամ կանչեց։ Ժամի զանգը հնչեց եօթը անգամ։ Եօթը թամբած նժոյգներ վրնջացին անհանգիստ։ Եւ եօթը բանակ եկաւ մեր սարը պաշարեց։ Ցնցուեցաւ Արճեշ քաղաքը։ Բզնունեաց ծովը ալեկոծուեցաւ։ Սիփան լեռը թփրտաց։ Աղջամուղջի մէջ արծաթափայլ պայտեր եկան ու հեռացան։ Յանկարծ, խիտ փոշիի մէջ յայտնուեցաւ տէրս՝ Տէր Գրիգորի տասնմէկերորդ ժառանգորդը։ Ան զիս փաթթեց սպիտակ պատեանի մէջ, առաւ իր թեւի տակ եւ շտապեց եկեղեցի։ Եկեղեցի մտեր էին նաեւ ահաբեկուած կիներ, մանուկներ եւ ծերեր։ Մնացի աւանդատան մէջ։ Ամբողջ գիշեր եւ լսեցի լաց, կոծ եւ աղօթք։ Յաջորդ օր տէրս վերադարձաւ։ Զինուորներ կային իր հետ։ Կը խօսէին պարսկերէն։ Դարձաւ ժողովուրդին եւ բացատրեց, թէ Շահ Աբբասի հրամանն է՝ պէտք էր տեղափոխուիլ։ Տէրս մտաւ աւանդատուն, զիս համբուրեց, նախ փաթթեց թաւշեայ ծածկոցով, ապա հացի եւ պանիրի հետ այծի մորթէ շինուած անջրանցիկ տիկի մը մէջ դրաւ եւ իր մէջքին կապուած պահեց։ Տասնեակ հազարաւոր գաղթականներուն յորդորեց, որ վստահին իմ զօրութեանս, գօտեպնդուին, քաջալերուած մնան, ու, ձեռք ձեռքի բռնած, քաջաբար անցնին Արաքսը։ Երբ արեւը կը հասնէր իր կատարին անոնք քալելով, իսկ ես ձիու վրայ ճամբայ ելանք դէպի Արաքս՝ Պարսկաստան մտնելու համար։

(Շարունակելի)

Յ.Գ. Նման հանդիպումները շատ կարեւոր են ոչ միայն երախաներու, այլ նաեւ մեծերու՝ ծնողներու եւ ուսուցիչներու համար, որովհետեւ շփումը առանձնայատկութիւններ ունեցող երախաներու հետ կրթութեան նոր որակներ կը պահանջէ, որուն անհրաժեշտութիւնը ու կարեւորութիւնը յատկապէս կը զգան նման հանդիպումներու ժամանակ։

Ամեն. Ս. Պատրիարք Հօր շքախումբը կը կազմէին Հոգշ. Տ. Յովակիմ Վրդ. Սերովբեան, Արժ. Տ. Շիրվան Քհնյ. Միւրզեան, Արժ. Տ. Նաթան Քհնյ. Արապեան եւ դպիրներ։

Նորին Ամենապատուութիւնը Կեսարիոյ օդակայանէն առաջնորդուեցաւ հիւրանոց, ուր իջեւանեցաւ։ Իսկ քահանայ հայրեր մեկնեցան Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ Եկեղեցի եւ կատարեցին արարողութեանց պատրաստութիւնները։

Մեր Հոգեւոր Պետին հետ նոյն թռիչքով Կեսարիա հասան տեղւոյն Ծխական Խորհուրդի անդամները, գլխաւորութեամբ ատենապետ Զատիկ Թոքէրի։

Կեսարիոյ Քաղաքապետին եւ Կուսակալին այցելութիւն

Նորին Ամենապատուութիւնը, ժամը 13.00-ին այցելեց Կեսարիոյ Մայր Քաղաքապետարան եւ քաղաքավարական այցելութիւն մը տուաւ Քաղաքապետ Տքթ. Մէմտուհ Պիւյիւքքըլըճին։

Այս այցելութեան մասնակցեցան նաեւ Հոգշ. Տ. Յովակիմ Վրդ. Սերովբեան եւ Կեսարիոյ Ծխական Խորհուրդի ատենապետ Զատիկ Թոքէր։

Իսկ ժամը 13.45-ին Նորին Ամենապատուութիւնը, նոյն շքախումբով այցելեց Կեսարիոյ Կուսակալութիւն եւ քաղաքավարական այցելութիւն մը տուաւ Կուսակալ Կէօքմէն Չիչէքին։

Այց՝ գրադարանի

Քաղաքի երկու վարիչներուն տրուած քաղաքավարական այցելութիւններէ ետք, մեր Հոգեւոր Պետը, շքախումբին եւ Քաղաքապետութեան քաղաքի պատմութեան ծանօթացման ու զբօսաշրջութեան գրասենեակի վարիչի ուղեկցութեամբ այցելեց քաղաքի գրադարանը:

Այս այցելութիւնը իմաստալից էր, որ սոյն հաստատութեան շէնքը քաղաքի Հայոց երբեմնի առաջնորդանիստ Ս. Աստուածածին եկեղեցին էր, որ երկար տարիներ այլ նպատակաւ գործածուելէ ետք, քաղաքապետութեան կողմէ նորոգուած, որմնանկարները բարեզարդուած ու գրադարանի վերածուելով ժողովուրդին բացուած էր:

Այց Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ Եկեղեցի

Մեր Հոգեւոր Պետը ապա այցելեց քաղաքի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ պատմական եկեղեցին, ուր դիմաւորուեցաւ Աթոռոյս արարողութեանց պատասխանատու՝ Արժ. Տ. Նաթան Քհնյ. Արապեանի եւ դպիրներու կողմէ:

Նորին Ամենապատուութիւնը եկեղեցւոյ զանգի զուարթ ղօղանջին ներքեւ մուտք գործեց աղօթատուն, ուր կատարեց իր ուխտի աղօթքը, ապա տեղեկութիւններ ստացաւ Տ. Նաթան Հօրմէ յաջորդ օրուան պատրաստութեանց, իսկ Ծխական Խորհուրդէն՝ եկեղեցւոյ մասին:

Պատրիարք Հայրը շրջեցաւ համալիրը, ցուցմունքներ ընելէ ետք բաժնուեցաւ:

Արգէոս Լերան լանջին

Օրուան այցելութեան վերջին կայանը եղաւ քաղաքի ու ամբողջ շրջանի գագաթը՝ Էրճիյաս՝ պատմական Արգէոս Լեռը: Մօտ չորս հազար մեթր բարձրութեամբ լերան լանջին Կեսարիոյ Ծխական Խորհուրդի անդամներու եւ ուխտաւորներու հետ դադարէ ետք, շաղացող ձիւնը վայելելէ ետք վերադարձաւ հիւրանոց:

Նոյն գիշեր Պատրիարք Հայրը մասնակցեցաւ ուխտաւորներու սարքած ընթրիքին։

Կեսարիոյ մէջ հոգեւոր ապրումներով լի օր մը

Պատրիարք Հայրի նախագահութեամբ սկսած Կեսարիոյ ուխտագնացութիւնը, 13 Մարտ 2026, Ուրբաթ առաւօտեան արարողութիւններով հասաւ իր գագաթնակէտին։

Քաղաքի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ պատմական եկեղեցւոյ զանգը ժամը 09.15-ին աւետեց ժամերգութեան սկիզբը: Հոգշ. Տ. Յովակիմ Վրդ. Սերովբեանի հանդիսապետութեամբ կատարուեցաւ կանոնական ժամերգութիւն Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ Հայրապետի խոր վիրապ մուտքի տօնին առթիւ:

Պատրիարք Հայրը նախագահեց խորհրդարանէն մեկնած հանդիսաւոր թափօրին։

Տօնական Ս. Պատարագը մատոյց Հոգշ. Տ. Յովակիմ Վրդ. Սերովբեան:

Քարոզ

Նորին Ամենապատուութիւնը ընդգծեց Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ Եկեղեցւոյ եւ ուխտագնացութեան կարեւորութիւնը։ Անդրադարձաւ Հայոց Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ Հայրապետին, Կեսարիոյ եւ այս եկեղեցւոյ մեզի համար կարեւորութեան: Մեր Հոգեւոր Պետը յիշեցուց նաեւ, թէ Հայ եկեղեցւոյ պատմութեան մէջ Կեսարիան կարեւոր էր այն առումով, որ մեր հաւատքի հայրը՝ Սուրբ Գրիգոր սնած, մեծցած եւ Հայոց Մեծաց եպիսկոպոս ձեռնադրուած էր այս քաղաքին մէջ. Այս քաղաքը յիշատակներ ունի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչէն եւ կը կրէ Հայոց Լուսաւորիչ Հայրապետի օրհնութիւնը։

Հաթայ ժամանում

Նորին Ամենապատուութիւնը ուշ երեկոյեան հասաւ Հաթայ եւ քաղաքի մուտքին դիմաւորուեցաւ Հոգշ. Տ. Յարութիւն Վրդ. Տամատեանի, Արժ. Տ. Գրիգոր Ա. Քհնյ. Տամատեանի, Արժ. Տ. Գէորգ Ա. Քհնյ. Չնարեանի, Հաթայի եկեղեցեաց հոգեւոր հովիւ եւ գաւառի տեսուչ Արժ. Տ. Աւետիս Քհնյ. Թապաշեանի, Իսկենտէրունի Եկեղեցւոյ Ծխական Խորհուրդի Ատենապետ Եուսուֆ Թապաշի կողմէ:

Մեր Հոգեւոր Պետը առաջնորդուեցաւ Լատինաց Վանքը, ուր դիմաւորուեցաւ Անատոլուի Պապական Փոխանորդ Մոնս. Անթուան Ըլկըթ Եպս.ի կողմէ:

Նոյն գիշեր Նորին Ամենապատուութիւնը, հոգեւոր հայրեր եւ դպիրներ սիրոյ սեղանով հիւրասիրուեցան Իսկենտէրունի Եկեղեցւոյ Ծխական Խորհուրդին կողմէ:

Ս. Քառասուն Մանկանց տօնախմբութիւն Իսկենտէրունի մէջ

Պատրիարք Հայրի նախագահութեամբ սկսած ուխտագնացութիւնը շարունակուեցաւ Իսկենտէրունի մէջ եւ 14 Մարտ 2026, շաբաթ առաւօտ տեղւոյն Ս. Քառասուն Մանկունք Եկեղեցւոյ մէջ կատարուեցաւ անուան տօնախմբութիւն։

Առաւօտուն Հոգշ. Տ. Յարութիւն Վրդ. Տամատեանի հանդիսապետութեամբ կատարուեցաւ կանոնական ժամերգութիւն:

Պատրիարք Հայրը նախագահեց խորհրդարանէն մեկնած հանդիսաւոր թափօրին։ Տօնական Ս. Պատարագը մատոյց Հոգշ. Տ. Յարութիւն Վրդ. Տամատեան: Ներկայ էին Հոգշ. Տ. Յովակիմ Վրդ. Սերովբեան, Արժ. Տ. Գրիգոր Ա. Քհնյ. Տամատեան, Արժ. Տ. Գէորգ Ա. Քհնյ. Չնարեան, Արժ. Տ. Շիրվան Քհնյ. Միւրզեան, Արժ. Տ. Նաթան Քհնյ. Արապեան, ինչպէս նաեւ Հաթայի եկեղեցեաց հոգեւոր հովիւ եւ գաւառի տեսուչ Արժ. Տ. Աւետիս Քհնյ. Թապաշեան:

Արարողութեանց մասնակցեցան նաեւ Ատըեամանի եւ շրջակայից Ասորւոց Մոր Կրեկորիոս Մելքի Եիւրէք Մետրոպոլիտը, Անատոլուի Պապական Փոխանորդ Մոնս. Անթուան Ըլկըթ Եպս.ը, խումբ մը վարդապետներով, Իսկենտէրունի Յոյն Ուղղափառ եկեղեցւոյ հոգեւոր հովիւ Տ.Նիքոլաս Փափասօղլու եւ Ծխական Խորհուրդի ատենապետ Ճան Թէյմուր, Անտիոքի Յոյն Ուղղափառ եկեղեցւոյ հոգեւոր հովիւներ Տ. Ճան Տէլիւլլէր եւ Տ. Տիմիթրի Տօղում քահանաներ եւ Ծխական Խորհուրդի ատենապետ Ֆատի Հուրիօղլու:

Ս. Սեղանին սպասարկեցին Բրշ. Լեւոն Սրկ. Գույումճեան, Բրկ. Շահին Ճան Ուր. Դպ. Քալտըրըմ, Բրկ. Յովհաննէս Ուր. Դպ. Մուրատեան եւ եկեղեցւոյ դպիրները: Երգեցողութիւնները կատարուեցան Պատրիարքական Աթոռոյ կողմէ հրաւիրեալ դպիրներու եւ ուխտաւորներու կողմէ՝ առաջնորդութեամբ Բրկ. Արթիւր Ուր. Դպ. Պաղտասարեանի։

Տէրունական Աղօթքէն առաջ Նորին Ամենապատուութիւնը քարոզեց եւ նախ խօսեցաւ Կեսարիոյ եւ Հաթայի ուխտագնացութեան մասին։ Անդրադարձաւ Իսկենտէրունի Հայ համայնքի ու եկեղեցւոյ եւ մեզի համար կարեւորութեան:

Մեր Հոգեւոր Պետը ապա ծանրացաւ օրուան խորհուրդին՝ Ս. Քառասուն Մանուկներու եւ իրենց նահատակութեան վրայ ու եզրակացուց. Շատ թանկագին է մեր հաւատքը: Բանի մը գինը կը յայտնուի մեր անոր համար վճարած գինով: Պատրիարք Հայրը ներկաներուն ուշադրութիւնը հրաւիրեց այն խօսքին, որ արձանագրուած էր այս եկեղեցւոյ խորանի կամարին վրայ. «Ով որ իր կեանքը իրեն կը պահէ՝ պիտի կորսնցնէ զայն, եւ ով որ իր կեանքը կը կորսնցնէ ինծի համար, պիտի գտնէ զայն» (Մատթ. Ժ.39): Հաւատքը երբեմն ենթակայ կ’ըլլայ փորձութեան: Դժուար է: Բայց համբերութեամբ կարելի է յաղթել: Կարեւորը մինչեւ վերջ Աստուծոյ հաւատարիմ ըլլալն է: Այս է որ ըրին Քառասուն Մանուկները Սեբաստիոյ մէջ:

Քարոզի աւարտին Պատրիարք Հայրը գնահատեց Եուսուֆ Թապաշի ատենապետած Իսկենտէրունի Ծխական Խորհուրդը, որ կը ջանայ այս աղօթքի տունը պայծառ պահել։

Դպրութեան ձեռնադրութիւն

Ապա Նորին Ամենապատուութիւնը գնահատելով եկեղեցւոյ երկու երիտասարդ սպասաւորները՝ Մինաս Թապաշեանն ու Յովհաննէս Թապաշեանը, խարտաւիլակութեամբ Արժ. Տ. Գրիգոր Ա. Քհնյ. Տամատեանի, կտրեց անոնց մազերը, յանձնեց անոնց դպրութեան խորհրդանիշները ու ըստ Ձեռնադրութեան Մաշտոցի՝ շնորհեց դպրութեան չորս աստիճանները:

Յաւարտ Ս. Պատարագի յատուկ կարգ կատարուեցաւ Իսկենտէրունի հանգուցեալ հոգեւոր սպասաւորներու՝ հովիւներու հոգւոցն ի հանգիստ։

Նորին Ամենապատուութիւնը գնահատելով Հաթայի եկեղեցեաց հոգեւոր հովիւ եւ գաւառի տեսուչ Արժ. Տ. Աւետիս Քհնյ. Թապաշեանի աշխատանքը, քահանայական ձեռնադրութեան տասնհինգամեակին առթիւ իրեն շնորհեց սեւ ծաղկեայ փիլոն կրելու արտօնութիւն:

Հանդիսութեան աւարտին կազմուած թափորով մեր Հոգեւոր Պետը, հիւր հոգեւորականներ խորհրդարան առաջնորդուեցան: Այստեղ Նորին Ամենապատուութիւնն ու հիւր բարձրաստիճան հոգեւոր հայրեր վառեցին Ս. Քառասուն Մանկանց քառասուն կանթեղները:

Նշենք նաեւ, որ Ս. Պատարագին մասնակցեցան բացի տեղւոյն համայնքի անդամներէն, Մերսինի, Մալաթիոյ, Ատըեամանի եւ շրջակայ քաղաքներէ ուխտաւորներ:

Եկեղեցական արարողութեան աւարտին, ներկաներ առաջնորդուեցան Արսուզի մէջ ծովեզերեայ ճաշարան մը, ուր սարքուեցաւ տօնական սիրոյ սեղան:

Իսկենտէրունի Գաւառապետին այցելութիւն

Նորին Ամենապատուութիւնը, ժամը 15.00-ին այցելեց Իսկենտէրունի Գաւառապետարան եւ քաղաքավարական այցելութիւն մը տուաւ Գաւառապետ Մուհամմէտ Էօնտէրին։

Այս այցելութեան մասնակցեցան Հոգշ. Տ. Յովակիմ Վրդ. Սերովբեան, Արժ. Տ. Գրիգոր Ա. Քհնյ. Տամատեան, Արժ. Տ. Աւետիս Քհնյ. Թապաշեան եւ Իսկենտէրունի Ծխական Խորհուրդի ատենապետ Եուսուֆ Թապաշ, Նէպիլ Թապաշ, Վաքըֆգիւղի Ծխական Խորհուրդի ատենապետ Ճէմ Չափար:

Պաշտօնականութեան առընթեր, մտերմիկ զրոյցի ընթացքին Նորին Ամենապատուութիւնը յարգելի Գաւառապետին պարզեց աւանդական դարձած այցելութեան նպատակը եւ ըսաւ, որ փափաքած է այս տարի եւս իրականացնել տօնական այս այցելութիւնը։ Այս առթիւ փափաքած է քաղաքավարական այցելութիւն տալ նաեւ Իսկենտէրունի Գաւառապետին։

Գաւառապետ Մուհամմէտ Էօնտէր ուրախութիւնը յայտնեց սոյն այցելութեան համար ու բարի գալուստ մաղթեց Պատրիարք Հօր։ Զրոյցի նիւթ դարձաւ քաղաքի Ս. Քառասուն Մանկունք Եկեղեցին ու համալիրը, որ վնաս կրած է Հաթայի երկրաշարժէն։ Յարգելի Գաւառապետը պատրաստակամութիւն յայտնեց, ինչպէս միշտ, ամէն տեսակի օժանդակութեան համար։

Նորին Ամենապատուութիւնը Պատրիարքարանի հրատարակութիւն հատորներէն նուիրեց Գաւառապետին։

Հաթայի Կուսակալին այցելութիւն

Ժամը 17.15-ին Նորին Ամենապատուութիւնը, նոյն շքախումբով այցելեց Հաթայի Կուսակալութիւն եւ քաղաքավարական այցելութիւն մը տուաւ Կուսակալ Մուսթաֆա Մասաթլըին։

Մտերմիկ զրոյցի ընթացքին մեր Հոգեւոր Պետը յարգելի Կուսակալին յայտնեց սոյն այցելութեան նպատակը եւ ըսաւ, որ փափաքած են այս տարի եւս անուան տօնախմբութեան առթիւ ուխտի գալ Իսկենտէրունի Ս. Քառասուն Մանկանց եկեղեցին։ Նոյն առթիւ Պատրիարք Հայրը փափաքած էր քաղաքավարական այցելութիւն տալ քաղաքի պետական բարձրագոյն պաշտօնեային։

Կուսակալ Մասաթլը ուրախութիւն յայտնեց սոյն այցելութեան համար ու բարի գալուստ մաղթեց Պատրիարք Հօր։ Զրոյցի նիւթ դարձան քաղաքի յետ-երկրաշարժեան շրջանի վերականգնման աշխատաքներն ու քաղաքի այժմու վիճակը։

Յարգելի Կուսակալը հետաքրքրուեցաւ Իսկենտէրունի մեր եկեղեցւոյ վիճակով եւ խոստացաւ իր կարելին ընել վերանորոգչական աշխատանքներու ընթացքին։

Այցելութեան աւարտին Նորին Ամենապատուութիւնը Աթոռոյս հրատարակած հատորներէն նուիրեց յարգելի Կուսակալին։

Նոյն գիշեր, Իսկենտէրունի Ծխական Խորհուրդը, ի պատիւ Նորին Ամենապատուութեան եւ հիւր հոգեւոր հայրերուն, ընթրիքի սեղան սարքեց Արսուզի մէջ:

Դատաւորի Կիրակին Վաքըֆգիւղի մէջ

Ն.Ա.Տ. Սահակ Բ. Պատրիարք Հօր նախագահութեամբ սկսած ուխտագնացութիւնը Վաքըֆգիւղի մէջ հասաւ իր վերջին կայանը եւ 15 Մարտ 2026, Կիրակի առաւօտ տեղւոյն Ս. Աստուածածին գողտրիկ Եկեղեցւոյ մէջ Ս. Պատարագ մատուցուեցաւ, ապա կատարուեցաւ Արեւագալի ժամերգութիւն։

Նորին Ամենապատուութիւնը Իսկենտէրունի Լատինաց վանքին մէջ ողջագուրուեցաւ Անատոլուի Պապական Փոխանորդ Մոնս. Անթուան Ըլկըթ Եպս.ին հետ, որ ողջերթ մաղթեց մեր Հոգեւոր Պետին:

Ամեն. Ս. Պատրիարք Հայրը ցամաքի ճամբով անցաւ Սամատաղի Վաքըֆգիւղը՝ նախագահելու եկեղեցական արարողութեանց:

Գիւղի Եկեղեցւոյ մէջ կիրակնօրեայ Ս. Պատարագը մատոյց Արժ. Տ. Շիրվան Քհնյ. Միւրզեան:

Ապա սկսաւ Արեւագալի ժամերգութիւնը: Ներկայ էին Հոգշ. Տ. Յարութիւն Վրդ. Տամատեան, Հոգշ. Տ. Յովակիմ Վրդ. Սերովբեան, Արժ. Տ. Գրիգոր Ա. Քհնյ. Տամատեան, Արժ. Տ. Գէորգ Ա. Քհնյ. Չնարեան, Արժ. Տ. Նաթան Քհնյ. Արապեան, ինչպէս նաեւ Հաթայի եկեղեցեաց հոգեւոր հովիւ եւ գաւառի տեսուչ Արժ. Տ. Աւետիս Քհնյ. Թապաշեան:

Երգեցողութիւնները կատարուեցան Պատրիարքական Աթոռոյ կողմէ հրաւիրեալ դպիրներու կողմէ՝ առաջնորդութեամբ Բրկ. Արթիւր Ուր. Դպ. Պաղտասարեանի։

Տէրունական Աղօթքէն առաջ Նորին Ամենապատուութիւնը քարոզեց եւ նախ խօսեցաւ Կեսարիոյ եւ Հաթայի ուխտագնացութեան մասին։

Մեր Հոգեւոր Պետը ապա ծանրացաւ Դատաւորի Կիրակիի խորհուրդին։

Քարոզի աւարտին Պատրիարք Հայրը գնահատեց Ճէմ Չափարի ատենապետած Վաքըֆգիւղի Ծխական Խորհուրդը, ինչպէս նաեւ գիւղապետ Պերճ Գարթունեանը, որոնք կը ջանան այս գիւղն ու անոր գողտրիկ աղօթքի տունը պայծառ պահել։

Յաւարտ Ս. Պատարագի յատուկ կարգ կատարուեցաւ Վաքըֆգիւղի եկեղեցւոյ հանգուցեալ հոգեւոր սպասաւորներու՝ հովիւներու, Եկեղեցւոյ վերաշինութեան բարերարներէն միամեայ հանգուցեալ Միհրան Ուլիկեանի, ինչպէս նաեւ փափաքողներու հանգուցեալ պարագաներու հոգւոցն ի հանգիստ։

Եկեղեցական արարողութեան աւարտին, ներկաներ առաջնորդուեցան Մուսա Լերան լանջին ճաշարան մը, ուր սարքուեցաւ սիրոյ սեղան:

Մեր Հոգեւոր Պետը ապա շրջեցաւ գիւղի նորակառոյց բնակարաններէն մին, որմէ ետք ճամբայ ելաւ դէպի օդակայան:

Նորին Ամենապատուութիւնն ու շքախումբը նոյն գիշերուան թռիչքով վերադարձան քաղաքս:

Թանրըքուլու հարցումնագրին մէջ կը նշէ Թուրքիոյ Հանրապետութեան սահմանադրութեան 90-րդ յօդուածը, ըստ որու երկրի արդարադատական համակարգի հետ հակասութեան պարագային գերազանցող է միջազգային դատարաններու վճիռները։ Նոյնպէս Սահմանադրական Ատեանի վճիռներն ալ կը գերազանցէն օրէնսդրական, գործադրական եւ դատական բոլոր մարմիններու կամքը, ըստ նոյն սահմանադրութեան 153-րդ յօդուածի։

«Վերջին տարիներուն լրջօրէն կը քննարկուին թէ՛ Սահմանադրական Ատեանի եւ թէ ԵՄԻԱ-ի վճիռներու անտեսումը։ Այս ծիրէն ներս Սելահատտին Տեմիրթաշի եւ Օսման Քաւալայի իսկոյն ազատ արձակման մասին վճիռները եւ Սահմանադրական Ատեանի ընտրեալ պատգամաւոր Ճան Աթալայի, Թայֆուն Քահրաման եւ Ֆիկեն Եիւքսեքտաղի մասին կայացուցած որոշումները ինչո՞ւ չեն գործադրուիր»։

Այս բնոյթի 11 հարցումներէ բաղկացող հարցումնագիրի դէմ Արդարութեան Նախարարի պատասխանները մեծ ուշադրութեան արժանի պիտի ըլլան։

Պիւյիւքյակոբեան այս ծաւալուն աշխատութեան մէջ նիւթ ունեցած էր Օսմանեան կայսրութեան տարածքի հայկական վարժարաններու պատմութիւնը։ Վիճակագրական տեղեկութիւններով հարուստ այս աշխատանքի մէջ նշուածներէն մէկն ալ Սեբաստիոյ երբեմնի Արամեան Վարժարանն էր։

Գիրքը պատրաստուած էր Միացեալ Նահանգներու մէջ եւ հրատարակուած Պոլիս։ Ինք եւս Լոս Անճէլըսաբնակ նախկին պոլսահայ, արմատներով ու ծնունդով սեբաստացի Արթին Քորքոր ծանօթանալով այդ բովանդակութեան, յիշած էր իր մօրենական կողմէ մեծ հօր Վահան Մամբրէեանի շարադրութեան տետրակը, որ ի պահ մնացած է իր մօտ։ Կիսած է այս փաստագրական նմոյշը հանրածանօթ Հանրիէթ Պասօղլու Թոփուզեանի հետ։

Այսպէս սկսաւ նոր յայտնութիւն մը, որ Եսայեան Մշակոյթի եւ Գրականութեան Միութեան «Հանդիպում» փառատօնի միջոցառումներու շարքին հասաւ հետաքրքիր լսարանի մը ուշադրութեան։

Իբրեւ բեմադրութեան կանոն օրուայ ատենախօսն էր Հանրիէթ Պասօղլու Թոփուզեան, ժողովավարի պաշտօնով ալ Մարալ Ֆուքս իր հարցումներով ուղղութիւն տուաւ զրոյցին։ Տիկին Հանրիէթ դիտել տուաւ իրեն հասած տետրակի հեղինակին նախ տարիքը, որ հազիւ 12 էր, յետոյ ուսման մակարդակը, որ կը զուգադիպէր նախակրթարանի Գ. դասարանին, ապա լսարանին ուշադրութիւնը հրաւիրեց նկատելու անոր բառապաշարը, անթերի ուղղագրութիւնը եւ գեղագրութիւնը։ Յատկանիշներ՝ որոնք կ՚երաշխաւորէին 1908 տարեթիւի հայ վարժարանի ուսման մակարդակը։ Ան ափսոսանքով բաղդատութիւն մը ըրաւ նախորդ դարասկզբի եւ ներկայի հայերէնի ուսուցման միջեւ գոյացած մեծ անդունդին։

Իր համեստութեան մէջ այդ 14 էջանի «Շարադրութիւն մաքուրի» խորագրեալ տետրակը նիւթերու պարզութեան հետ անհամեմատելի լրջութեամբ տեղեկութիւն կը փոխանցէր մէկ դար առաջուայ Սեբաստիոյ հասարակական կենցաղէն։

«Մեր տունը», «Մեր դպրոցը», «Մեր եկեղեցին», «Շուկան» ու նման խորագիրներու տակ 12-ամեայ պատանին կը բնութագրէր զինք շրջապատող ընկերային միջավայրը, որ այսօր իսկ պիտի դժուարանանք պատկերացնել։

Պատումի ընթացքին ծանօթացանք նաեւ Սեբաստիոյ կեդրոնական եկեղեցւոյ փլուզման մանրամասնութիւններուն։ 1949 թուի Յունիս ամիսն է, ուր քաղաքի իշխանութիւնները եկեղեցւոյ շէնքի անկայունութիւնը պատրուակելով կը որոշեն փլել։ Եկուր տես որ այդ փլուզումը չեն յաջողիր սովորական քանդումի եղանակներով եւ կը հարկադրուին տինամիթի նման պայթուցիկ սարքեր օգտագործելով փլել տաճարը։ Վահան Մամբրէեան ականատես կ՚ըլլայ այդ փլուզման եւ իր շարադրութեան տետրակին մէջ կ՚ընդօրինակէ եկեղեցւոյ յիշատակարանը, որ դրուած էր մայր դրան վրայ։

«Ինչե՞ր կը պատմէ տետրակ մը» խորագիրը բոլորովին կը ցոլացնէր այս միջոցառման բնոյթը, քանի որ անսպասելի կերպով իւրաքանչիւր էջ իր հետ կը բանար մտածելու, խորհրդածելու նոր դաշտ մը։

200 նստարաններու տարողութիւնով Նարեկեան սրահը հազիւ կիսով լեցուն էր այդ օր, որ կազմակերպիչներու համար կը թուէր մեծ յաջողութիւն, նկատի ունենալով նախորդ տարուայ նման բնոյթի հաւաքոյթները, որոնք շատ աւելի նուազ ուշադրութեան արժանացած էին։

Յաջորդ օր նոյն Նարեկեան սրահին մէջ այս անգամ Նարէ Տինք եւ Նայիրի Պիւյիւքսիմքեշեան հարցումներ ուղղեցին Միհրան Շիկահեր, Թագուհի Թովմասեան, Արթուն Կեպենլիօղլու, Յակոբ Կոպելեան, Լեռնա Գարագիւթիւք եւ Բագրատ Էսդուգեանին, «Ըլլալ հայ հեղինակ» ընդհանուր խորագրին ներքեւ։

Այս նիստին դարձեալ օրակարգի եկաւ լեզուամտածողութեան խնդիրը, որ պիտի բնորոշէր հեղինակի արտայայտութեան եղանակը։ Արդարեւ մասնակցող հեղինակներէն շատեր իրենց ստեղծագործութիւնները շարադրած են տեղական լեզուով։

Երեւոյթ մը՝ որ ի զօրու է Ուիլեամ Սարոյեանի կամ Ճինկիզ Այթմաթովի նման աշխարահռչակ հեղինակներու համար։ Անոնք անգլերէն կամ ռուսերէն լեզուներով պատմեցին իրենց ժողովուրդներու ամենահարազատ պատմութիւնները։ Կասկած չկայ որ այդ եղանակով շատ աւելի լուրջ նպաստ բերին իրենց ազգային գրականութեան՝ քան թէ գրած ըլլային հայերէն կամ խըրկըզերէնով։

Երրորդ օրն է, Մարտի 15-ը եւ կիրակի։ Կրկին բռնած ենք Նարեկեան սրահի ճամբան։ Այս անգամ կարճատեւ ընդհատում մըն է մեզի համար եւ դուրս եկած ենք Հանդիպում փառատօնի խճողումէն։

«Երգ սիրեցէք կեանքի բոլոր վայելքներից աւելի։ Երգն է բուժիչ բալասանը անդնդախոր վէրքերի»։ Մէկ կողմէ Կոմիտաս վարդապետի այս կանչին, միւս կողմէ մեր սիրելի ընկերուհու կարօտին հետեւելով կը հասնինք Սուրբ Երրորդութիւն եկեղեցի։ Սիրելի Իլտա Սիմոնեանը ժամանած է բնակութիւն հաստատած Հոլլանտիայէն եւ այս երեկոյ բախտաւորուած ենք զինք լսելու հաճոյքով։

Այս յատուկ միջոցառման կազմակերպիչն է Սեւան Աթաօղլու, որ բարի գալստեան հակիրճ ելոյթէ մը ետք բեմը կը յանձնէ մեներգչուհիին։

Իլտա Սիմոնեան ինչպէս սովորաբար կ՚ընէ, իր մենահամերգին սկսաւ Կոմիտասեան երգացանկով մը։ Շարունակութիւնը եկաւ Խաչատուր Աւետիսեանի Օրաթորիոյէն ընտրուած երեք գործերով, շարունակուեցաւ Ալեքսէյ Հեքիմեանի եւ վերջապէս Էտկար Յովհաննէսեանի հանրածանօթ ստեղծագործութիւնով՝ «Երեւան Երեբունի»ով։

Իլտա Սիմոնեան կը սիրէ երգերու արանքին երկխօսութիւն հաստատել ունկնդրի հետ։ Այդպէս համերգի տեւողութեան յիշուեցաւ Սայաթ Նովա երգչախումբի հերթական փորձերէն ետք Մելիք Կավրիլոֆի դաշնամուրի ընկերակցութեամբ կատարուած երգեցողութիւնները, որոնք խորապէս կը տպաւորէին այդ պահուն հոն գտնուողները։ Իլտա Սիմոնեան այս վերյիշումը ընդգծելով ներկաները հրաւիրեց միասնաբար երգելու արդէն բոլորին ծանօթ օրինակները։ Յիշատակներ փոխանցեց Յովհաննէս Պատալեանի իսթանպուլեան համերգներէն եւ այս բոլորով յաջողեցաւ ջերմ մթնոլորտ մը գոյացնել բեմի եւ դահլիճի միջեւ։

Բոլոր այս կատարումներու ընթացքին երգչուհի Իլտա Սիմոնեանին դաշնամուրով կ՚ընկերակցէր Աննա Գէորգեան Ուղուրլուեանը, որ առանձին նմոյշ մըն ալ ներկայացուց Արամ Խաչատրեանի «Գայանէ» պալէէն, «Օրօրոցային»ը նուագելով։

Երգ ու երաժշտութիւնով յագեցած այս համերգէն ետք «Հանդիպում» փառատօնը կը շարունակուի արեւմտահայերէնի ձօնուած նոր միջոցառումով մը, այս անգամ 16 Մարտ երկուշաբթի երեկոյ Սուրբ Խաչ Դպրեվանքի երդիքին տակ։

Այս անգամ արեւմտահայերէնը ներկայացաւ իր բարբառներով։

Նարօտ Էրքոլի ժողովավարութեամբ Մահիր Էօզքան համշէնի, Սեդա Էսդուգեան Մուսա Լերան եւ Պեսսէ Քապաք Սասնա բարբառներուն մասին թէ խօսակցական օրինակներ թուեցին եւ թէ նկարագրեցին այդ բարբառներու իւրայատկութիւնները եւ ապրած փոխադարձ ազդեցութիւնները։ Իսկ Նատիա Եարըճըեան ստանձնած էր պոլսոյ խօսակցական լեզուն ներկայացնել։ Ուշագրաւ էր թէ ատենախօսները փորձեցին զեկուցել հիմնականին իրենց բարբառներով։ Մերթ ընդ մերթ զգացին թէ լսարանը պիտի ունենայ ընկալման դժուարութիւն, այդ պարագային ալ փորձեցին պարզաբանող բացատրութիւններով հասկնալի դարձնել իրենց խօսքը։ Իր եզակիութեան մէջ խիստ հետաքրքրական այս միջոցառումը կու գայ փայլը աւելցնելու Եսայեան Մշակոյթի եւ Գրականութեան Միութեան «Հանդիպում» փառատօնին, անոր շնորհելով ակադեմական մակարդակ մը։

Փառատօնը կը շարունակուի բազմաբնոյթ զանազան միջոցառումներով, որոնց եւս կ՚անդրադառնանք «Ակօս»ի յառաջիկայ թիւերուն։

Ճէֆրի Էփսթինի դատին նայելով, յաճախ նոյն հարցը կու տանք՝ «Ինչպէ՞ս տարիներ շարունակ ոչ ոք տեսաւ կատարուածը»։ Թերեւս հարկ է հարցնել աւելի դժուար հարցումը՝ ո՞ւր սորվեցանք չտեսնել։

Այս հարցումին պատասխանը կարելի չէ միայն փնտռել օրէնքներու, քաղաքականութեան կամ մամուլի մէջ,— պատասխանը կրնայ գտնուիլ նաեւ գրականութեան, մշակութային կանոններու եւ «բարձրագոյն արուեստ»-ի դրօշի տակ շրջանառութեան մտած գրութիւններու մէջ. արդ, մշակոյթը միայն պատմութիւն չի պատմեր, այլ նաեւ նայելու եղանակներ կ՚արտադրէ, կը սորվեցնէ ի՛նչ բաներու կրնանք նայիլ, ի՛նչ բաներու վրայէն արագ անցնիլ, եւ ի՛նչ բաներ «չափազանց զգայուն» համարելով՝ անյարմար կը նկատուին։

Վլատիմիր Նապոքովի «Լոլիդա»-ն այս երեւոյթին ամէնէն յայտնի օրինակներէն մին է։ Փոքրիկ աղջկայ եւ չափահաս տղամարդու միջեւ յարաբերութիւնը յաճախ կ՚ընթերցուի գեղագիտական հեռաւորութեան, հեգնական պատմողի կամ «բարդ մտքի» քօղի պրիսմակէն։ Չի սպասուիր, որ ընթերցողը անհանգստանայ, այլ՝ հասկնայ. հասկնայ, նոյնիսկ՝ հիանայ։ Ճիշդ հոս է, որ խնդիրը կը սկսի։ Այս պատմութիւններուն կեդրոնին չի գտնուիր մանկահաս աղջկան փորձառութիւնը։ Պատմութիւնը կ՚ընթանայ չափահաս մարդուն գիտակցութեան ճամբով։ Աղջիկը չի խօսիր. եւ եթէ նոյնիսկ խօսի՝ չի լսուիր. անոր մարմինը կը դառնայ ուրիշին ներաշխարհը խորացնող գործիք մը։ Այսպիսով, գրականութիւնը կը բնականոնացնէ հայեացքի ուղղութիւնը՝ առանց բացայայտօրէն պաշտպանելու բռնութիւնը։ Ո՞վ կը նայի, ո՞վ կ՚երեւի, որո՞ւ բարդութիւնը կարեւոր է։

Ռէպէքա Սոլնիթի 2015-ի «Մեն Էքսփլէյն Լոլիդա դու մի» (Տղամարդիկ ինծի կը բացատրեն Լոլիդան) յօդուածը ճիշդ այս կէտը կը մատնանշէ։ Խնդիրը միայն վէպի բովանդակութիւնը չէ, այլ վէպին ինչպէ՛ս հովանաւորուած ըլլալն է։ Սոլնիթ կը պատմէ, որ տակաւին երիտասարդ հասակին կարդացած է Նապոքովի վէպը եւ ինքզինք բնականաբար նոյնացուցած է Լոլիդային հետ։ Այնուամենայնիւ անդրադարձած է, որ պատմութիւնը բնաւ իսկապէս Լոլիդային չէ պատկանած։ Պատումը միշտ ալ եղած է յանցագործին ձեռքը։ Այս գրական կառոյցը հասարակական արձագանգ մը կ'արտադրէ՝ ոճրագործը կը պատմէ, զոհը կը ներկայացուի:

Նման կառոյց մը տեսնուի Էփսթինի դատին մէջ։ Կան վերապրող կիներ, որոնք ունին վկայութիւններ, սակայն պատումը հազուադէպօրէն կը կառուցուի անոնց շուրջ։ Պատմութիւնը դարձեալ տղամարդոց շուրջ կը դառնայ՝ ո՛վ որո՛ւ հետ կապ ունէր, ո՛վ ի՛նչ թաքցուց, ո՛վ ինչպէ՛ս պաշտպանուեցաւ։ Նոյնիսկ երբ կանանց ձայները լսուին, անոնց վկայութիւնները յաճախ զգացական պոռթկումի վերածուած կը ներկայացուին։ Ուստի, փոխան խօսող ենթակայի՝ դուրս կու գայ «խելագարուած զոհ»-ի կերպարը։

Եւ հաւանաբար այդ կուրութեան ամէնէն ուշագրաւ խորհրդանիշներէն մէկը «Լոլիդա էքսփրես» օդանաւն էր։ Ինչպէ՞ս կարելի է այսքան հեղինակաւոր չափահասներ՝ առեւտրականներէ մինչեւ քաղաքագէտներ, ակադեմիկոսներէ մինչեւ գիտնականներ, նստին նման անուն կրող օդանաւի մը մէջ՝ առանց երբեւէ հարցում մը ուղելու անոր մասին։ Փոքրիկ աղջկայ մը անունը կրող այս օդանաւը սարսափելի խորհրդանիշ մըն էր, թէ որքա՛ն բնականոնացուած դարձած է հայեացքի ռազմավարութիւնը։

Վերոնշեալ հարցին խնդիրը անցեալի գրականութիւնը ջնջելը չէ, այլ այս գրութիւններուն հետ մեր ժառանգած կուրութիւններուն գիտկացիլն է։ Ո՞ր լռութիւնները բնական համարուեցան, ո՞ր անհանգստութիւնները ճնշուեցան «Բարձրորակ արուեստի» անուան տակ։

Հոս վճռորոշ տարրը հայեացքի ռազմավարութիւնն է: Հայեացքը անմեղ չէ: Ռազմավարութիւնը կ'որոշէ որո՛ւ հայեացքը արտօնուած է, որո՛ւ հայեացքը օրինական է եւ որո՛ւ մարմինը շրջանառութեան առարկայ կը դառնայ: Էփսթինի դատին մէջ կարգ մը մարմիններ միայն տեսանելի չեն դառնար, այլ կը դրուին շրջանառութեան մէջ՝ պատմութիւններու, լուսանկարներու, շշուկներու եւ փաստաթուղթերու ճամբով:

Ինչպէս Ռէպէքա Սոլնիթ Էփսթինի մասին իր գրած այլ յօդուածի մը մէջ կը նշէ, այս կառոյցը պարզապէս «բռնաբարութեան մշակոյթ»-ի պատկանող ախտ մը չէ, այլ մաս կը կազմէ պատմական երկար շարունակականութեան: Ոճրագործի վերահսկողութիւնը պատմութեան նկատմամբ, զոհի ձայնին պիտակումը իբրեւ կասկածելի կամ չափազանցուած, իսկ մարմիններու յայտնուիլը որպէս ներկայացման առարկայ քան վկայութիւններ՝ արդի մամուլի յատուկ երեւոյթ մը չէ: Անոնք բռնութենէն ետք գոյացող ընկերութիւններու մէջ տարբեր ձեւերով կրկնուող օրինաչափեր են:

Այս հայեացքի ռազմավարութիւնը միայն սեռականութեան ընդմէջէն չի բանիր: Ինչպէս Էլիզ Սեմերճեան իր «Ռեմնընթս» (Մնացորդաց) գիրքին մէջ ցոյց կու տայ, հայ կանանց մարմինները 1915-էն նոյնանման ռազմավարութեան մը ենթարկուած էին: Մարմինները, որոնք վերապրած էին բռնագաղթը, բռնի կրօնափոխութիւնն ու բռնութիւնը, դարձան թէ՛ բռնութեան վկաներ եւ թէ անոր լուռ կրողներ: Այս մարմինները չեն խօսիր: Այս մարմիններուն մասին կը խօսուի:

Այս պատմական փորձութիւնը կարեւոր կէտ մը կը սորվեցնէ մեզի՝ հայեացքի ռազմավարութիւնները ոչ միայն սեռական, այլեւ քաղաքական եւ էթնիկ բնոյթ ունին: Որո՞նց մարմինները կը պաշտպանուին եւ որո՞նց մարմինները շրջանառութեան մէջ կը դրուին: Որո՞նց պատմութիւնները կը պատմուին եւ որո՞նց պատմութիւնները արխիւներու լուսանցքին մէջ կը մնան: Էփսթինի դատին պարագային փաստաթուղթեր կը հրապարակուին եւ անուններ կը բացայայտուին, բայց պատմութիւնը տակաւին կը դառնայ ազդեցիկ մարդոց շուրջ: Հայրիշխանութիւնը կը դողդղայ ոչ միայն երբ իրաւական օրինաչափերը կը բանին, այլ նաեւ երբ հայեացքը կը կորսնցնէ իր հակակշիռը:

Թերեւս այսօր մեր հարցնելիք հարցումը պէտք է ըլլայ՝ գրականութեան եւ մշակոյթին մեզի սորվեցուցած ինչպիսի՞ անարդարութիւններ անտեսանելի դարձած են հիացմունքի ձեւերու տակ: Քանի որ կարգ մը լռութիւններ պատահական չեն, անոնք մշակութապէս կառուցուած են. եւ առանց այս լռութիւններու դէմ դնելու, չենք կրնար իսկապէս հասկնալ Էփսթինի նման դատերը եւ ոչ ալ կը կարենանք կանխարգիլել յաջորդ լռութիւնը:

Թարգմանութիւն՝ Արազ Գոճայեանի

Ընտանիքի պաշտպանութիւնը ստանձնեց Շրնախի փաստաբաններու Կաճառի նախագահ փաստաբան Ռոժհատ Տիլսիզ։

Բազում թերացումներով եւ փաստաբանի առաջարկներու մերժումով ընթացող դատավարութեան աւարտին սպաննութիւնով մեղադրուեցաւ Աբրօ Տիրիլ եւ ցկեանս մահուան դատապարտուեցաւ։ Ընտանիքը եւ փաստաբանները առարկեցին այս վճիռին, պիդելով թէ ան ունեցած էր մեղսակիցներ եւս, որոնց բացայայտման համար կը պահանջուի աւելի ծաւալուն հարցաքննութիւն։

12 Մարտին կայացող դատավարութիւնը պիտի շարունակուի 12 Մայիսին։

Թէ Հայաստանէն եւ թէ Թուրքիայէն բազմաթիւ իրանցիներ իրենց ընտանիքներուն միանալու մարմաջով փութացին սահմանի անցակէտը։

Թրքական լրատուամիջոցներ այս երեւոյթը կը հաստատեն սահմանի անցակէտէն կատարած հաղորդումներով։ Իսկ Հայաստանի պարագային սփիւռքի գործերու գլխաւոր յանձնակատար Զարեհ Սինանեան լուսաբանութիւններ տուաւ այս նիւթի շուրջ։

«Իրանի մէջ պատերազմական իրավիճակով պայմանաւորուած՝ դէպի Հայաստան իրանահայերու արտառոց հոսք չկայ»:

Սինանեան նշած է, որ թուային յստակ տուեալ չունին, թէ քանի իրանահայ այս օրերուն եկած է Հայաստան:

«Բայց իրանահայերու՝ դէպի Հայաստան որեւէ արտառոց հոսք, որ կը տարբերուի նախորդ ժամանակահատուածներէն, չունինք: Որպէս այդպիսին, իրանահայերու շարժ դէպի Հայաստան չկայ», ըսած է ան:

Ան վստահեցուցած է՝ անընդհատ կը փորձեն կապի մէջ մնալ Իրանի հայ համայնքի հետ, երբեմն կը յաջողին կապ հաստատել:

«Մարդիկ կը փորձեն վտանգաւոր վայրերէն հեռու մնալ, տներուն են, յոյս ունին, որ շուտով այս ամէնը կը վերջանայ», նշած է Սինանեանը:

Անոր խօսքով՝ չհաստատուած տեղեկութիւններ կան իրանահայերու շրջանին 2 թեթեւ վիրաւորի մասին:

«Խօսք կար թեթեւ վիրաւորում ստացած 2 իրանահայերու մասին, սակայն շատ դժուար է այդ ամէնը հաստատել», ըսաւ Սինանեան:

Մի այլ անակնկալ ալ իրանցիներու իրենց երկրի ղեկավարութեան դէմ դրսեւորած դժգոհութեան բոլորովին հանդարտիլն է։ Ապարդիւն մնաց նաեւ ազգային փոքրամասնութիւնները, յատկապէս ալ քիւրտերը գրգռելով իշխանափոխութեան հասնելու ծրագիրը։ Յայտնի է որ գաղութագիրական բնոյթի այս արտաքին յարձակումի օրերուն ոչ ոք յանձն կ՚առնէ երկրի պաշտպանութիւնը ներսէն խորտակելու դաւաճան ընթացքը։

Բացի այդ, ԱՄՆ-ի եւ Իսրայէլի մէջ ալ աւելի բարձրացած են պատերազմի դէմ բողոքողներու ձայները։ Այդ բողոքները նախորդ կիրակի երեկոյ Թելավիվի մէջ վերածուեցան հանրահաւաքի, որ զսպելու համար ոստիկանութիւնը չվարանեցաւ ժողովուրդին վրայ կրակելէ։ Հասկնալի է Իսրայէլի խաղաղ բնակչութեան դժգոհութիւնը, քանի որ երկար տարիներ իբրեւ անվտանգութեան երաշխիք ներկայացուած երկաթէ գմբէթը ծակծկուեցաւ Իրանեան հրթիռներու կողմէ եւ ժողովուրդը իր մորթին վրայ զգաց պատերազմի սարսափը։

Իբրեւ վերյիշում նշենք թէ պատերազմը ծագած էր ամերիկացիներու Իրանեան հիւլէական ուժի սպառնալիքը կանխելու համար։ Այսօր շատեր կը հաւատան թէ այդ ուղղութեամբ եղած պնդումները անհիմն էին, ինչպէս Պուշի օրով Իրաքը արշաւելու իբր պատրուակ ներկայացուած քիմեական զինամթերքը։

Ընդհանուր համոզումով այս պատերազմի ետին կայ Իսրայէլեան դրդումը, մանաւանդ ալ Նեթանեահուի դէմ ծաւալող հալածանքը կասեցնելու միտումով։ Թրամփ եւս մատնուած էր լուրջ դժուարութեան, Էբսթինի թղթածրարի պատճառաւ։ Պատերազմը հանրային կարծիքը այլ կերպ զբաղեցնելու առումով նպաստաւոր էր երկուքին համար ալ։

Իսկ Իրան քայլ առ քայլ կը կիրարկէ այն բոլորը, որոնք յայտարարած էր նախքան պատերազմի մեկնարկումը։ Ըսած էր, որ հաւանական յարձակումի մը պահուն խնդիրը պիտի ծաւալի ամբողջ տարածքաշրջանին։ Արդարեւ ան հիմա կը ռմբակոծէ հարեւան երկիրներու մէջ գոյութիւն ունեցող ամերիկեան ռազմախարիսխները։

Երբ Իսրայէլ առիթէն օգտուելով կը փորձէ ներթափանցել Լիբանանի հարաւային շերտը, Եւրոպական պետութիւնները չեն հնազանդիր Թրամփի աջակցութեան կոչերուն։ Բրիտանիա, Ֆրանսա, Գերմանիա եւ Ճափոն պաշտօնապէս յայտարարեցին թէ նպատակ չունին Հուրմուզի մէջ զինուորական դերակատարութիւն ստաձնելու։

Թրամփ իբր պատասխան հարցականի տակ դրաւ Հիւսիս Ատլանտեան Դաշինքի ապագան, ըսելով թէ նպատակ չունի այդ ծանր բեռը առանձին ստանձնելու։

Յայտնի է թէ պատերազմի երկարատեւութիւնը լուրջ բարդութիւններ պիտի յառաջացնէ այդ նոյն պատերազմէն ելքի միջոցներ ակնկալողներու դիմաց։ Վերլուծաբաններ այս հաստատումը կ՚ընեն յատկապէս նշելով ամերիկայի մօտակայ ընտրութիւնները։

Այնպէս թէ այդպէս աշխարհ մտած է խիստ վտանգաւոր հունի մը մէջ, անպատասխանատու, անխիղճ եւ անյոռետես առաջնորդներու ձեռամբ, որոնք երկիրները կ՚առաջնորդէն կործանման, յանուն որոշ ընկերութիւններու շահերուն։

Գաղափարներու հարթած ճամբան կը հասնի այնպիսի բարձունքի, ուր մենք կը կորսնցնենք այդ գաղափարի ծագման տեղի տուող միջավայրը, կամ ալ անոր բնութեան հետ ունեցած հաղորդակցութիւնը։

Այս բոլորը կը մտաբերեմ, երբ կը հետեւիմ Եսայեան Մշակոյթի եւ Գրականութեան Միութեան «Հանդիպում» փառատօնին։

Ուրախութեամբ կ՚անդրադառնամ թէ այդ հսկայ աշխատանքի մտայղացումը եւ գործադրութիւնը դրուած է երիտասարդներու ուսերուն։

Կ՚երեւակայեմ այս օրերուն արտասահմանեան ոեւէ հայ գաղութէ կամ Հայաստանէ ժամանած մէկը եթէ հետեւի այս փառատօնին եւ շփուի կազմակերպող երիտասարդներու հետ, ինչպիսի՞ պատկերացում մը պիտի ունենայ մեր ժամանակներու պոլսահայ երիտասարդութեան մասին։

Անշուշտ որ շատ դրական պիտի ըլլայ այդ տպաւորութիւնը։ Բայց դարձեալ մենք չէի՞նք որ հիասթափութեամբ կ՚արտայայտուէինք այդ նոյն սերունդի մասին։

Կը տեսնէինք սանուց միութիւններու մատնուած անձայնութիւնը, կենդանութեան դոյզն իսկ նշոյլ չունենալու տխուր պատկերը, կը դիմէինք ամենապարզ եղանակին, որն է մեղադրել նոր սերունդը։

«Հանդիպումը» փաստ է, որ նոր սերունդը խոստմնալից է, կարող է իր վրայ դրուած յոյսերը արդարացնելու։ Խնդիրը գաղափարի, գաղափարախօսութեան բացակայութիւնն է։

Վերջապէս երիտասարդութիւնը տարիքով բացատրելը լուրջ խաբկանք մըն է։ Հանդիպած ենք փոքր տարիքով պահպանողական միտքեր իւրացուցածներու, կամ հակառակը՝ յառաջացած տարիքին ամենայանդուգն միտքերով առաջ նետուողներուն։

Այս շաբաթ, ճիշդ ալ Նեվրոզի նախօրեակին սիրեցինք այս գրութիւնը աւարտել ամբողջ կեանքի տեւողութեամբ երիտասարդ մնացած մեր սիրելի աւագ եղբայր Սարգիս Սերովբեանի լուսանկարով, քանի որ յաջորդ համարով արդէն պիտի յիշատակենք զինք իր մահուան տարելիցի առթիւ։

Երբ Հող եւ Արթունը բեմ ելան ու սկսաւ այդ ծանօթ Անատոլիոյ մեղեդիներուն, փողոցի երաժշտութիւնը ուղղակիօրէն ցոլացաւ բեմին վրայ։ Կրնամ ըսել, թէ յատկապէս երիտասարդներուն եռանդը շալկեց գիշերը։ Երաժշտութիւնը արագանալուն պէս այդ բազմութիւնը կամաց-կամաց միացաւ, մարդիկ մէկէն ուս ուսի տուին ու շուրջպարի կեցան։ Միջավայրին մէջ ոչ թէ շինծու զուարճանք մը, այլ իսկապէս պարպուող, լիուլի զուարճացող մարդոց այն անկեղծ խանդավառութիւնը կը տիրէր։

Իրականութեան մէջ, այդ գիշեր հոն պարուած շուրջպարը մեզի բեմէն բարձրացող ձայնէն շատ աւելին պատմեց։ Առօրեայ կեանքի վազվզուքին մէջ, մարդոց քով-քովի գալը, առանց որեւէ զտիչի կարիք զգալու ուս ուսի շուրջպար բռնած այսպիսի մշակութային հանդիպումները շռայլանք չեն, այլ՝ լուրջ կարիք։ Միայն զուարճանալու համար չէ, հասարակութիւն ըլլալով շունչ քաշելու եւ «մենք հոս ենք, կողք կողքի ենք» ըսել կարենալու համար ալ կարեւոր են։ Հանդիպում փառատօնին Հող եւ Արթունի բեմը մեզի ճիշդ այս շունչ առնելու տարածքը բացաւ։

Համերգը երբ վերջացաւ, միտքերուն մէջ մնացողը միայն երգերը չէին, այլ՝ այդ շուրջպարի օղակին մէջի զօրակցութիւնն ու անկեղծութիւնն էր։

Ներկաներու շարքին էին հոգեւոր պետեր եւ համայնքներու ներկայացուցիչներ եւ այլ հիւրեր։

Երեկոյթի ընթացքին Հանրապետութեան Նախագահը իր ուրախութիւնը յայտնեց Նորին Ամենապատուութեան մասնակցութեան համար։

Դպրոցներու ցանց մը

Շաբաթօրեայ դպրոցները կը կազմեն հսկայ ցանց մը։ Ամէն տարի անոր վրայ կ’աւելնայ նոր դրպոց մը։ Ուր որ հայկական գաղութ կայ, կամ դպրոցական տարիքի հայ աշակերտներու ներկայանալի թիւ մը, շաբաթօրեայ դպրոցը կու գայ անոր հայեցի դաստիարակութեան պահանջին գոհացում տալու։ Ուստի, Քալիֆորնիոյ նահանգի եւ անոր յարակից նահանգներու մէջ սկսած են նորանոր շաբաթօրեայ դպրոցներ յայտնուիլ։ 2026 թուականի դրութեամբ անոնք ունին 1300-է աւելի աշակերտ, 100 ուսուցիչ, եւ 50-ի չափ ուսուցիչի օգնական երիտասարդուհի։

«Հիմա երթանք ընբշամարտի»

Շաբաթօրեայ դպրոցի մը օրը կը սկսի հայկական շունչով։ Հոն դուք նախ կը լսէք Տէրունական աղօթքը, ապա տնօրէնի կամ հոգեւոր հօր պատգամը, յաջորդ հանդէսի մասին յայտարարութիւններ եւ անշուշտ՝ Հայաստանի Հանրապետութեան օրհներգը։ Դպրոցները յաճախ կ’ունենան նաեւ իրենց քայլերգը, կամ որդեգրած կ’ըլլան հայոց գիրերուն կամ դպրութեան նուիրուած երգ մը որպէս քայլերգ։ Ապա աշակերտները շարան շարան կ’երթան իրենց դասարանները։ Գրասեղաններու վրայ ահա դրուած են Այբբենարաններ կամ Ընթերցարաններ, Առաջնորդարանի որակաւոր, պատկերազարդ եւ աշակերտներու համար գրաւիչ այլ հրատարակութիւններ։ Միայն լեզու չէ որ աշակերտը կը սորվի։ Հայեցի դաստիարակութիւնը կ’ամբողջանայ երգի, պարի եւ թատրոնի դասերով։ Կան դպրոցներ, որոնք նկարչութեան, հայագիտութեան, ճատրակի եւ ընբշամարտի դասարաններ ալ ունին։

Հայաստան ասելիս…

Շաբաթօրեայ դպրոցներու մէջ բոյն գտած է հայկական մշակոյթը եւ գրականութիւնը։ Դպրոցներու կեանքը օրացոյցի մէջ յայտարարուած կանոնաւոր ձեռնարկներէն աւելի ճոխ է։ Ամէն ուսուցչական կազմ, ըստ իր աշակերտութեան եւ համայնքի ընդունելութեան, կը մշակէ յաւելեալ ծրագիրներ։ Մինչ Փասատենա քաղաքի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ «Փեթակ» դպրոցը ծրագրած է իր պարախումբով եւ երգչախումբով իր քաղաքի Հայկական մեծ փառատօնին մասնակցիլ, Քուփերթինօ քաղաքի Ս. Անդրէաս եկեղեցւոյ դպրոցը որոշած է Համօ Սահեանի երեկոյ կազմակերպել։ Իսկ այժմ նոր հոսանք մը կայ գաղութիս մէջ. Հայաստանի օրինակը հետեւելով՝ Փետրուար 19ին՝ ամենայն հայոց բանաստեղծ Յովհաննէս Թումանեանի ծննդեան օրը նշել «Գիրք Նուիրելու օր»։

Ահա եկաւ Զատիկը

Շաբաթօրեայ դպրոցի մը տարեկան օրացոյցը հագեցած է բազմաթիւ եւ բազմազան ձեռնարկներով։ Վերամուտի Առաջին Զանգին կը հետեւին Հայ Մշակոյթի ամիսը, Թարգմանչաց Տօնը, Ս. Ծնունդը Նոր Տարուայ հանդէսով, Վարդանանց Տօնը, Տեառնընդառաջը/Տրնդեզը, Սուրբ Սարգիսը՝ աղի բլիթով, Գիրք Նուիրելու օրը, Ս. Զատիկը հաւկթախաղով, Հայկական Ցեղասպանութեան նշումը, Մայրերու օրը եւ վերջապէս՝ տարեվերջի ճոխ հանդէսը՝ Վերջին Զանգով։ Դուք արդէն կը տեսնէք, թէ աշակերները, 3-էն 14 տարեկաններ, ինչ ոգեւորութեամբ բեմ ելած են ու կ’երգեն, կ’արտասանեն, դերեր կը կատարեն ու կը պարեն։ Արդէն կը տեսնէք, թէ մեծ հայրեր եւ մեծ մայրեր, որոնք կարօտ են թոռնիկին հայերէն խօսելուն՝ ինչ ուրախութեամբ եւ յուզումով կը դիտեն այդ հանդէսները։

Սոկրատը դասարանի մէջ

Նիստի ընթացքին խօսք առաւ շաբաթօրեայ դպրոցներու կրթական յանձնախմբի ատենապետ տոքթ. Էլլի Անդրէասեանը։ Ան բացատրեց, թէ ինչպէս կարելի է պահել դպրոցներու շարունակական առաջընթացը։ Յիշէնք, թէ տոքթ. Անդրէասեանն է, որ գրի առած է դպրոցներու ուսումնական ամբողջական ծրագիրը, լեզուի դասաւանդութենէն մինչեւ հայկական մշակոյթի նիւթերը՝ դասարան առ դասարան։ Ան իր խօսքին մէջ ըսաւ. «Անհրաժեշտ է հայեցի մտածողութիւնը զարգացնել, անհրաժեշտ է նաեւ դասարանի մէջ աշակերտներու ազատ զրոյցը։ Աշակերտը պիտի ունենայ հարց ու պատասխանի ժամանակ, ուր պիտի զարգանայ հայեցի մտածողութիւնը»։ Ան նաեւ ներկայացուց բանավէճի դասական, Սոկրատեան մեթոտը, եւ յանձնարարեց, որ բոլոր ուսուցիչները իրենց դասարաններու մէջ օգտագործեն երկխօսութեան այդ ձեւը։

Նոր ծրագիր նոր հորիզոն

Ապա խօսք առաւ Արեւմտեան թեմի շաբաթօրեայ վարժարաններու հոգեւոր տեսուչ Յովհաննէս սարկաւագ Գումրուեանը։ Ան ներկայացուց 2026-2027 տարուայ ծրագիրը, աւետելով, թէ Օգոստոս 8-ին տեղի պիտի ունենայ բոլոր ուսուցիչներու համար վերապատրաստման դասընթացք՝ լեզուաբան, գրականագէտ եւ ազգագրագէտ երեք մասնագէտներու ներկայութեամբ։ Սարկաւագ Գումրուեանի զեկոյցի մէջ յայտնի էր, թէ Առաջնորդապատկան դպրոցները համաշունչօրէն կը հետեւին նոյն չափանիշերուն։ Դպրոցները նոյն թուականին կը սկսին եւ կ’աւարտեն դպրոցական տարին, կ’օգտագործեն առաջնորդարանի հրատարակած յատուկ թասագիրքերը, կը մշակեն ուսումնական նոյն ծրագիրը, բոլորն ալ կ’ենթարկուին WASC կոչուած հեղինակաւոր կազմակերպութեան որակաւորման քննութիւններուն, աւելին՝ բոլորն ալ ունին նոյն առաքելութիւնը եւ նպատակը։

Դպրոցը առաքելութիւն է

Ժողովի աւարտին խօսք առաւ թեմի առաջնորդ Յովնան արք. Տէրտէրեանը։ Պէտք է յիշել, թէ շաբաթօրեայ դպրոցը առաջնորդ հօր տեսլականն է, անոր մտաւոր զաւակը, որուն վրայ կը գուրգուրայ։ Առաջնորդը կատարեց հետեւեալ նշումները. «Հայկական դպրոցը հասանելի պիտի ըլլայ աշակերտին։ Իսկ դասարանի մէջ անհրաժեշտ է մէթոտաբանական մօտեցում՝ որպէսզի ան սիրով գայ դպրոց։ Շաբաթօրեայ դպրոցը պիտի չզիչի ամենօրեայ հայկական դպրոցներուն՝ իր առաքելութեամբ եւ թեմական կառոյցի մէջ իր պահած բարձր որակով»։ Առաջնորդը նաեւ անդրադարձաւ դպրոցներու մէջ կամաւորապէս ծառայող 15-20 տարեկան երիտասարդուհիներոն. «Անոնք ուսուցչութեան թեկնածուներ են, անոնց մէջէն պիտի գան ապագայ ուսուցիչները»։

Նոր գիրք, նոր լոյս

Արեւմտեան թեմի առաջնորդ Յովնան արք. Տէրտէրեանը աւետեց նոր գիրքերու հրատարակութիւնը, բացատրելով, թէ առաջնորդարանի հրատարակութիւնները օգտաշատ են թէ ուսանողին եւ թէ ուսուցիչին։ Առաջնորդարանը կը պատրաստուի լոյս ընծայել նոր հրատարակութիւններ, ինչպէս. «Աստուածաշնչական պատմութիւններ», 4 հատոր, «Արեւմտեան թեմի պատմութիւնը», 3 հատոր։ Առաջնորդարանը արդէն հրատարակած է Մայրենի լեզուի գիրքեր, Այբբենարան, Ընթերցարան, մանկական աղօթագիրք, եւ այլ գիրքեր։

Ժողովը վերջացաւ առաջարկներու, գաղափարներու փոխանակումով եւ Պահպանիչով։

Խոր յուզում յառաջացնել ունկնդրին հանդիսատեսին կամ ընթերցողին զգայնութեան վրայ։

Եթէ այդպէս է մենք նախորդ շաբաթ ներկայ եղանք երաժշտական երկու միջոցառումներու, որոնք բոլորովին տարբեր հարթութիւններու վրայ յաջողեցան նուաճել հանդիսատեսը։ Եսայեան Մշակոյթի եւ Գրակաութեան Միութեան նախաձեռնութեամբ կայացող «Հանդիպում» փառատօնին ծիրէն ներս 4 Մարտ չորեքշաբթի օր Սուրբ Երրորդութիւն Եկեղեցւոյ Նարեկեան սրահին մէջ բեմ բարձրացաւ Քերովբեան անսամպլը։ Արամ եւ Վիրճինեա Քերովբեան ամոլը իրենց դստեր Շուշանի եւ որդւոյն Վահանի հետ բեմ ելան կարծես ընտանեկան յարկի տակ միասին երգելու տպաւորութիւնը ցոլացնող պատկերով մը։

Երկու բաժիններէ բարկացող համերգի առաջին մասի մէջ տեղ գտած էին Կոմիտասեան մշակումներ առանց դաշնաւորումի։ Անոնք ներկայացուեցան ճիշդ այնպէս, ինչպէս որ Մեծն Կոմիտաս հաւաքած էր գեղչուկի կատարումներէն։

Համերգի երկորդ հատուածը բոլորովին ծանրաբեռնուած էր հարսանեկան երգերով։ Այս հատուածն ալ իր մէջ ունէր երկու բաժին։ Նախ կատարուեցան թագւորագովք կոչումով ծանօթ փեսան փառաբանող երգերէն նմուշներ։ Ապա հնչեցին հարս տանելու յատուկ աւելի թախծոտ նմուշներ։

Երբ համերգը աւարտին կը մօտենար Արամ Քերովբեան բեմ հրաւիրեց Քարտէշ Թիւրքիւլէր խումբէն ծանօթ Սելտա Էօզթիւրքը, որ իր էրպանէով իսկոյն փոխեց հարսի ողբերգներու տխուր տպաւորութիւնը եւ առիթ ընդձեռեց, որ յատկապէս երիտասարդներ փութան բեմի մերձակայ ազատ տարածք, շուրջպար կազմելու համար։

Արամ Քերովբեանի կատարողական ուղին զգուշօրէն հեռու կը մնայ լոկ զուարճանքի պատկեր մը գոյացնելէ։ Ան կը նախընտրէ հայ աւանդական երգարուեստը ծանօթացնել ակադեմական մակարդակի մը վրայ, դասախօսութեան մը բնոյթով։ Կարելի է ըսել թէ Արամ Քերովբեան իր այս մերձեցումով կը շարունակէ Մեծն Կոմիտասի աւանդը, որուն համերգները կ՚ունենային դասախօսութեան բնոյթ կամ դասախօսութիւնները համերգային վայելք։ Ան ալ իր կարգին չէր վարանէր նոյնիսկ Եւրոպայի երաժշտական ամպիոններէն արտասանած ճառերու ընթացքին յանկարծ գրպանէն դուրս բերել շուին եւ հայրենի երկրի չոպանի կանչը իր հարազատ կենդանութեամբ փոխանցել լսարանին։

Վահան եւ Շուշան Քերովբեանները այս համերգէն երկու օր անց դարձեալ բեմ բարձրացան՝ որպէս Քոլեկդիվ Մեծ Պազար խումբի երաժիշտներ։ Բեմին վրայ իրենց կողքին էր սասքսաֆոն ու քլարնեթով Էզկին եւ հարուածային գործիքներով Էտան։ Կարիք չկայ նշելու թէ քառեակի բոլոր անդամները երգիչ-երգչմոհիներ էին նաեւ, որոնք այս անգամ եկած էին բռնկեցնելու Ռոքսի նորաշունչ համերգասրահը ամբողջովին լեցուցած բազմաթիւն հանդիսատեսները։ Սկզբին հանդիպումի ծնրէն ներս միայն մէկ համերգ նախատեսուած էր «Քոլեկդիվ Մեծ Պազար»ի համար։ Սակայն երբ տոմսերը սպառեցան ժամերու տեւողութեան մէջ, հարկ եղաւ յաջորդ օր եւս համերգ մը կազմակերպել։ Ահա այդ առիթով է որ մենք յաջողեցանք այս հրաշալի երաժշտական խումբի պարգեւած ոգեւորութենէն բաժին ստանալ։

Ոգեւորութիւնը բնութեագրելու համար նախ փորձենք նկարագրել Ռոքսի համերգավայրը։ Ան կը գտնուի Ճնհանկիրի փողոցներէն մէկուն մէջ եւ այդ փողոցը ներս մտնելու համար հերթ պահող այլազգի երիտասարդներու հետ լեցուն էր։

Քիչ մըն ալ շահագործելով մեր յառաջածաց տարիքին ցուցաբերուած նախապատւութիւնը, յաջողեցանք հասնիլ մուտքի դրան։ Փորձեցինք մեր հեռախօսներուն հասած QR_code -երը ցոյց տալ, երիտասարդները առարկեցին ըսելով թէ կարիք չկայ, մեզ կը ճանչնան եւ արդէն կը սպասէին մեր գալուստը։

Կիսամութ դահլիճէն ներս մտնելով կրկին զարմացանք, քանի որ սրահի ներքնամասը արդէլ լեցուն էր եւ դուրսը տակաւին սպասող ահագին ժողովուրդ կար։

Նորաոճ այս տեսակ սրահներու մէջ հանդիսատեսը առհասարակ նստարան մը չունենար։ Ան ոտքի է ձեռքին բաժակ մը գինիիով կամ շիշ մը գարեջուրով եւ կ՚օրօրուի, կը ճօճուի երաժշտական հնչիւնի համապատասխան կերպով։

Այդ բազմութեան մէջ դարձեալ գործեց յառաջացած տարիքի առթած մենաշնորհը։ Քանի մը աթոռներ ճարուեցան մեզի համար եւ մենք չորսով տիրացանք աւելի հանգիստ պայմաններու։ Բայց այս անգամ բեմը բոլորովին անտեսանելի դարձած էր մեր դիմաց եւ մենք հարկադրուած էինք մեզ շրջապատող երիտասարդ- երիտասարդուհիներու յետոյքները դիտելու։ Միւս կողմէն բեմին վրայ կատաղի երաժշտութիւն մը կը տիրէր, որմէ անմասն չմնալու համար հրաժարեցանք աթոռներու հանգստաւէտութենէն եւ սկսանք երիտասարդներու հետ նոյն կշռոյթով ճօճուելու, օրօրուելու եւ մերթ ընդ մերթ ալ ցատկռտելու։

Մինչ այդ կը տարուէինք մտածելու թէ այսքան մեծ թիւով այլազգի երիտասարդ ինչպէ՞ս կը յաջողէին «Քոլեկդիվ Մեծ Պազար»ի հայերէն երգերուն ընկերակցիլ։

Եթէ վերադառնանք այս գրութեան սկզբի տողերուն, ահա երաժիշտները յաջողած էին նուաճել իրենց ունկնդիր զանգուածը եւ կը վայելէին ազգութիւնները յաղթահարող կամուրջներ կապել մշակոյթներու միջեւ։

«Հանդիպում»ի համերգներէն անմիջապէս ետք «Քոլեկդիվ Մեծ Պազար»ը ողեւորուեցաւ իր հիւրահամերգներուն Մարտին, Անգարա եւ Տիգրանակերտի մէջ։

Իրանական իշխանութիւնները մերժեցին այդ հրթիռներու իրենց կողմէ արձակուած ըլլալու մասին պնդումները։ Նոյնը պատահեցաւ Նախիջեւանի ինքնավար հանրապետութեան տարածքին ինկած հրթիռներու համար եւս։

Թուրքիա աւելի զուսպ հակազդեցութիւնով դիմաւորեց այս խնդիրը, բայց Ատրպէյճան, որ սերտ կապեր ունի Իսրայէլի հետ, աւելի կոպիտ նախադասութիւններով եւ սպառնական եղանակով հակազդեց Իրանին։

Վերլուծաբաններ չեն բացառեր թէ հրթիռները կրնան դիտումնաւոր կերպով արձակուած ըլլան դէպի Թուրքիա եւ Նախիջեվան, այդ երկիրները եւս պատերազմին ներբերելու համար։

Շրջանային լարուածութիւնը կը սաստկանայ

Անվտանգութեան նկատառումներով՝ Ատրպէյճան ետ կանչած է Թեհրանի իր դեսպանատան եւ Թաւրիզի գլխաւոր հիւպատոսութեան աշխատակազմերը։ Այս որոշումը կայացուած է Իրանի դէմ ամերիկեան-իսրայէլեան պատերազմի 7-րդ օրը եւ Նախիջեւանի օդակայանին վրայ կատարուած յարձակումէն ետք։ Պաքու այս հարուածին համար կը մեղադրէ Թեհրանը, մինչդեռ Իրան կը հերքէ որեւէ առնչութիւն։

Ատրպէյճանի Արտաքին Գործոց Նախարար Ճէյհուն Պայրամով յայտնած է, որ Պաքու կը սպասէ Իրանի կողմէ հետաքննութեան արդիւնքներուն՝ հետագայ քայլեր նախատեսելու համար։ Միաժամանակ, ատրպէյճանական ուժերը հասունցուած են մարտական բարձր պատրաստութեան։ Ինչպէս արդէն գրուած է, նախարար Հայտար Ալիեւ ալ ըսած է «երկաթէ բռունցքով» կառավարել որեւէ յարձակում, եթէ հարկ ըլլայ։

Վերլուծաբաններ կը գուշակեն, որ Ատրպէյճան կրնայ ներքաշուիլ պատերազմին մէջ։ Իսրայէլի հետ կնքած սերտ ռազմական եւ քաղաքական կապերը Պաքուն կը դարձնեն Իրանի հաւանական թիրախ։ Փորձագէտներու գնահատմամբ՝ մինչեւ 1000 քիլոմեթր հասողութեամբ իրանեան անօդաչու սարքերը կրնան հարուածել Կասպից ծոցի ռազմածովային կայանները։ Իրավիճակի սաստկացման գոյժէն, ԱՄՆ զգուշացուցած է իր քաղաքացիները, որ չմտնեն Նախիջեւան։

Այս նկատմամբ, Ատրպէյճանի գլխաւոր դաշնակիցը Թուրքիան հաստատած է Նախիջեւանի վրայ յարձակումը։ Քաղաքական դիտողներ կը նկատեն, որ Իրանի կողմէ սպառնալիքի որեւէ ձեւ պատահի, Անգարան եւ Պաքուն շատ արագ կրնան միասնաբար ռազմաճակատ կազմել։

Իրանի դէմ ուղղուած յարձակումներու ընթացքին յաճախ կը տեսնենք այս հաստատումներու վառ օրինակները։

Ամերիկացիներ կը ռմբակոծեն նախակրթարան մը, կը սպաննեն 170-ի մօտ աշակերտներ եւ անոնց տասնեակներով ուսուցիչները, եւ ապա կը փորձեն արդարանալ, պնդելով թէ դպրոցի անմիջական հարեւանութեան էր իսլամական վարչակարգի պահակազօրքը։

Երբ կը հերքուի այս պնդումը, անոնք շուտով կ՚ուրանան իրենց կատարած մարդասպանութիւնը, մեղադրելով հակառակորդը։ Արդարեւ ԱՄՆ նախագահ Թրամփ առանց երեսը կարմրելու պնդեց թէ իրանցիներ իրենք ռմբակոծած են իրենց դպրոցը։ Ցաւալին այն է որ այս տեսակի կոպիտ սուտերը անգամ որոշ շրջանակներու մէջ լուրջի կ՚առնուին, յանուն կրօնական խտրականութեան։

Նշենք թէ ամերիկեան յարձակումներէն ծանր վնասներ ստացած են Իրանի ենթակառուցուածքը եւ ըմպելի ջուրի պաշարները։ Կարճ խօսքով թշնամին կը փորձէ երկրի բնակչութեան դիմադրելու կարողութիւնը վերացնել, բայց այս ուղութիւնով կը մատնուի լայնածաւալ հակազդեցութեան։ Իրանցիներ որքան ալ դժգոհ ըլլան երկրի ներքին քաղաքականութենէն, չեն դիմեր արտաքին ուժերու զօրակցութեան, երկրէ ներս իշխանափոխութեան ձգտելով։

Միւս կողմէն Իսրայէլեան աւազակութիւնը կը շահագործէ պատերազմական վիճակը եւ երբ համաշխարհային ուշադրութիւնը ուղղուած է Իրանի, առիթէն օգտուելով կը խախտէ Կազզայի մէջ գոյացած զինադադարը եւ անխնայ կը ռմբակոծէ Պաղէստինի խաղաղ բնակչութիւնը։ Աւելին՝ ան իր յարձակումներուն թիրախ դարձուցած է Լիբանանը, ներառեալ մայրաքաղաք Պէյրութը։

Այս ու նման պայմաններու մէջ է որ նշուեցաւ 8 Մարտ Բանուոր Կիներու Միջազգային Օրը։

Ինչպէս նախորդ տարիներ Իսթանպուլի կուսակալութիւնը կամ Պէյօղլուի գաւառապետութիւնը իբրեւ կանխամիջոց փակեցին Իսթանպուլ քաղաքի ամենամարդաշատ թաղամասերը։ Պատնէշներով արգելափակեցին փողոցները թէ ինքնաշարժերու երթեւեկութեան եւ թէ մարդկանց անցումին։

Նոյնիսկ քաղաքի կեդրոնական հրապարակին բացուող մեթրօկայանները իրենց բաժինը ստացան պաշարման այս արտակարգ միջոցներէն։

Այս բոլորը կը պատահէին այնպիսի ժամանակաշրջանին, երբ սովորական երեւոյթ դարձած է կիներու փողոցներու վրայ սպանութեան դէպքերը։

Իշխանութիւնները հանդուրժողութիւն չունին կին կոչումը իսկ լսելու։ Անոնք կը նախընտրեն կինը տեսնել իբրեւ ընտանիքի միաւոր։ Բայց անդին կը մնայ պարզ իրողութիւն մը, կիներու կեանքը ամենաշատ վտանգուած է այդ ընտանեկան յարկի տակ։ Վիճակագրութիւններու համաձայն կիները սպանողներու ջախջախիչ մեծամասնութիւնը այդ նոյն կանանց կամ ամուսիններն են, կամ ալ նախկին ամուսինները։ Առնուազն մերժուած սիրելիներ։

Ահաւասիկ յստակ իրողութիւն մը եւս, որ կը քօղարկուի այրիշխան համակարգի զանազան կառոյցներու կողմէ։

Հետզհետէ աւելի մեծ իմաստ կը ստանայ «Փրկութիւն չկայ առանձին, կամ բոլորս միասին կամ ոչ ոք» կարգախօսը։

Իսթանպուլի ընտրեալ քաղաքապետ Էքրեմ Իմամօղլու եւ իր աւելի քան 400 գործընկերները կը մեղադրուին քաղաքապետական գործողութիւններու ընթացքին շահագործումներու պատճառաւ։

Ժողովրդահանրապետական կուսակցութեան պետը եւ այլ կուսակցականներ ի սկզբանէ կը պնդեն թէ մեղադրանքները հերիւրածոյ են եւ այս դատավարութիւնը կը միտի Էքրեմ Իմամօղլուի նախագահական թեկնածութեան արգելք ըլլալու։

Դատախազութեան պատրաստած ամբաստանագիրն ալ կ՚արդարացնէ կուսակցականներու այս պնդումները, քանի որ հոն ներկայացող մեղադրանքները ոչ թէ փաստերու, այլ զրպարտութեան բնոյթով կատարուած բողոքներու վրայ հիմնուած է։

Որպէս գործնական արդիւնք, դատարանը առաջին օրէն իսկ որդեգրեց մեղադրեալներու ազատազրկումը, կարծես կանխաւ պատժամիջոց։

Դատավարութիւնը ինքնին ընդվզումներու պատճառ դարձող բնոյթ ունի։ Թէ դատակազմը եւ թէ Սիլիվրիի գաւառապետը իրենց հրահանգած սահմանափակումներով ստեղծեցին արտակարգ իրավիճակի մը տպաւորութիւնը։ Կանխամիջոցներու գործադրումը յատուկ լարուածութիւն ստեղծեց մեղադրեալներուն, անոնց հարազատներուն եւ իրաւապաշտպաններուն մօտ։ Նկատելի էր դատաւորին քաղաքապետի հետ խօսելու պահուն անյարգալիր վերաբերմունքը։ Ան այդ ոճով կը փորձէր վարկազրկել 15 միլիոն քաղաքացիներու ձայներով նախագահի թեկնածու առաջադրուած Իմամօղլուն։

Թուրքիոյ այժմու բեւեռացման միջավայրին մէջ իշխանամետ եւ ընդդիմադիր լրատուամիջոցները իրարու խիստ հակասող մերձեցումներով կը նկարագրեն դատավարութիւնը։ Ներառեալ արդարադատութեան նոր նախարարը, ոմանց համաձայն Իմամօղլու շօուի հարթակի վերածած է դատարանը, իսկ ընդդիմադիրներու համաձայն ալ դատակազմը կը գործէ իշխանութեան կամայակատարի դիրքով։

Յայտնի է որ դատական գործողութիւնը ձեւակերպութիւն մը ըլլալու մատնուած է եւ ի զուր է այս նիստերէն արդարութիւն ակնկալել։

Հասարակութեան կարծիքը շօշափելու համար կատարուած հարցախոյզներն ալ կու տան համապատասխան արդիւնք, ըստ որու հասարակութեան մեծամասնութեան համոզումով խնդիրը քաղաքական բնոյթ ունի, այլ ոչ թէ արդարադատական։