Սոյն մի­ջոցա­ռու­մը էակա­նօրէն մրցա­նակա­տու­չութեան հան­դէս մըն է, ուր կը յայ­տա­րարո­ւին տո­ւեալ տա­րուայ պար­գեւ ստա­ցող­նե­րը։

Հրանդ Տինք Հիմ­նարկի նա­խաձեռ­նութիւ­նով կազ­մա­կեր­պո­ւած Մի­ջազ­գա­յին մրցու­մի թեկ­նա­ծու­նե­րու անուննե­րը նա­խապէս կ՚առա­ջար­կո­ւին ան­հատնե­րու կամ կազ­մա­կեր­պութիւննե­րու կող­մէ։ Ամէն տա­րի մար­դու իրա­ւունքնե­րու, ոլոր­տին մէջ ներդրում ու­նե­ցած գոր­ծիչներ, կը գնա­հատո­ւին մի­ջազ­գա­յին դա­տակազ­մի մը կող­մէ, առա­ջար­կո­ւած այդ թեկ­նա­ծու­նե­րու մէ­ջէն։

Սո­վորա­բար ճշտո­ւած անուննե­րէն մէ­կը կ՚ըլ­լայ Թուրքիայէն, իսկ մէ­կը աշ­խարհի որե­ւէ երկրէ։

Այս տա­րուայ մրցա­նակա­բաշ­խութիւ­նը պի­տի կա­յանայ 15 Սեպ­տեմբեր երեք­շաբթի օր, ժա­մը՝ 20.00-ին Հար­պի­յէ քա­ղաքա­պետա­րանի Մուհսին Էր­թուղրուլ թա­տերաս­րա­հին մէջ։

Օրո­ւայ հան­դի­սավարն է Շեպ­նեմ Հաս­սա­նիսօկ­հի։

Իսկ գե­ղարո­ւես­տա­կան բաժ­նին իրենց մաս­նակցու­թիւնը կը բե­րեն՝ Մա­րալ Այ­վազ, Արի Պա­րոքաս եւ Սա­շա Սե­րափ։

Առա­ջար­կո­ւած մրցա­նակի յա­ւակ­նորդնե­րը կը ծա­նօթա­ցուին «Լոյ­սեր» խո­րագ­րեալ յա­տուկ բաժ­նի մը մէջ։

Մրցա­նակա­բաշ­խութիւ­նը ու­ղիղ եթե­րի դրու­թեամբ պի­տի հա­ղոր­դո­ւի Հրանդ Տինք Հիմ­նարկի ըն­կե­րային ցան­ցե­րէն։ Դահ­լի­ճի մէջ հե­տեւե­լու հա­մար կը պա­հան­ջո­ւի ար­ձա­նագ­րո­ւիլ Հրանդ Տինք Հիմ­նարկին 0212 240 33 61 հե­ռախօ­սահա­մարով։

Նո­րին Ամե­նապա­տուու­թիւնը 4 Սեպ­տեմբեր 2026, Ուրբաթ, մի­ջօրէի թռիչ­քով, մեկ­նե­ցաւ Վան՝ Աղ­թա­մարի ուխտագ­նա­ցու­թեան եւ Ս. Պա­տարա­գին նա­խագա­հելու հա­մար։ Մեր Հո­գեւոր Պե­տին կ’ըն­կե­րանար Հոգշ. Տ. Յա­րու­թիւն Վրդ. Տա­մատեան։

Մինչ այդ, Վան մեկ­նե­ցան նաեւ Արժ. Տ. Գրի­գոր Ա. Քհնյ. Տա­մատեան եւ Արժ. Տ. Նա­թան Քհնյ. Արա­պեանի գլխա­ւորու­թեամբ սար­կա­ւագ­ներ, կի­սասար­կա­ւագ­ներ, ինչպէս նաեւ Բրշ. Յա­րու­թիւն Էտ­վին Սրկ. Կա­լիպեանի գլխա­ւորու­թեամբ Ար­մաշ Դպրաց Խումբի ան­դամներ։

Սպա­սար­կողնե­րու խումբը Շա­բաթ հա­սաւ Վան եւ մեկ­նե­ցաւ Աղ­թա­մար Կղզի, ուր կա­տարո­ւեցան անհրա­ժեշտ քննու­թիւններն ու պատ­րաստու­թիւննե­րը։ Փո­խադ­րո­ւեցան եկե­ղեցա­կան գոյ­քերն ու զգեստնե­րը, զար­դա­րուե­ցաւ Ս. Սե­ղանը։

Վա­նի Կու­սա­կալին այց

Պատ­րիարք Հայ­րը, երե­կոյեան Նա­հան­գա­պետա­րանի մէջ քա­ղաքա­վարա­կան այ­ցե­լու­թիւն մը տո­ւաւ Վա­նի Կու­սա­կալ՝ Օզան Պալ­ճըին։

Մե­ծայարգ Կու­սա­կալը Նո­րին Ամե­նապա­տուու­թեան բա­րի գա­լուստ մաղ­թեց եւ ու­րա­խու­թիւն յայտնեց, որ այս տա­րի եւս առի­թը ներ­կա­յացաւ Աղ­թա­մարի Ս. Խաչ Եկե­ղեց­ւոյ մէջ Ս. Պա­տարագ մա­տու­ցա­նելու եւ մէկ­տե­ղուե­լու Վա­նի մէջ։

Մեր Հո­գեւոր Պե­տը ըսաւ որ սոյն ուխտագ­նա­ցու­թեան առի­թով պար­տա­կանու­թիւն հա­մարած է յա­նուն Պատ­րիար­քա­կան Աթո­ռոյ, նա­հան­գի պե­տական բարձրա­գոյն ներ­կա­յացու­ցի­չին քա­ղաքա­վարա­կան այ­ցե­լու­թիւն տալ։ Նո­րին Ամե­նապա­տուու­թիւնը զրոյ­ցի ըն­թացքին շնոր­հա­կալու­թիւն յայտնեց թէ ըն­ծա­յուած ըն­դունե­լու­թեան, եւ թէ արա­րողու­թեան կա­տար­ման կա­պակ­ցութեամբ ըն­ձե­ռուած դիւ­րութեանց հա­մար։

6 Սեպ­տեմբեր 2026, Կի­րակի

Ուխտագ­նա­ցու­թեան ոգե­ւորու­թիւնը հա­սաւ իր գա­գաթ­նա­կէտին։ Քա­ղաքէս եւ ար­տա­սահ­մա­նէն, յատ­կա­պէս ԱՄՆ-էն ուխտա­ւոր­նե­րու խումբեր ճամ­բայ ելան դէ­պի Աղ­թա­մար՝ մաս­նակցե­լու հա­մար Ս. Պա­տարա­գին։

Նոյն առ­թիւ, ուխտագ­նա­ցու­թեան մաս կազ­մեց նաեւ ԱՄՆ-ու Արե­ւելեան թե­մի առաջ­նորդ Գերշ. Տ. Մես­րոպ Եպս. Պար­սա­մեան:

Առա­ւօտեան ժա­մը 09.00-ին Նո­րին Ամե­նապա­տուու­թիւնը, հո­գեւոր հայ­րերն ու սպա­սար­կողնե­րու խումբը եւս, Վա­նի Նա­հան­գա­պետա­րանի տրա­մադ­րած նա­ւով ուղղո­ւեցաւ դէ­պի Աղ­թա­մար Կղզի։

Սուրբ Պա­տարագ

Ժա­մը 10.30-ին կազ­մո­ւած թա­փորը Տա­ճարի մօ­տակայ կի­սաւեր մա­տու­ռէն Ս. Խաչ եր­բեմնի հայ­րա­պետա­նիստ Տա­ճար առաջ­նորդեց պա­տարա­գիչ Գերշ. Տ. Մես­րոպ Եպս. Պար­սա­մեանը։

Ս. Սե­ղանին կը սպա­սար­կէին Հոգշ. Տ. Յա­րու­թիւն Վրդ. Տա­մատեան, Արժ. Տ. Ար­մաշ Քհնյ. Պաղ­տա­սարեան, Արժ. Տ. Նա­թան Քհնյ. Արա­պեան, սար­կա­ւագ­ներ եւ կի­սասար­կա­ւագ­ներ։

Եր­գե­ցողու­թիւննե­րը կա­տարո­ւեցան Ար­մաշ Դպրաց Խումբին կող­մէ, առաջ­նորդու­թեամբ Բրշ. Յա­րու­թիւն Էտ­վին Սրկ. Կա­լիպեանի։

Քա­րոզ

Տէ­րու­նա­կան Աղօթ­քէ առաջ Ամեն. Ս. Պատ­րիարք Հայ­րը խորհրդա­ծու­թիւն կա­տարեց «Զօ­րու­թիւն Սուրբ Խա­չի քո Քրիս­տոս որ կանգնե­ցեր ի փրկու­թիւն աշ­խարհի. Սա պա­հես­ցէ զմեզ յա­մենայն փոր­ձութե­նէ» (Շա­րական) բնա­բանով: Տէր Յի­սուս Քրիս­տո­սի Խա­չի եւ Աղ­թա­մարի Ս. Խաչ Տա­ճարի շի­նու­թեան մա­սին: Ապա փառք տո­ւաւ Աս­տուծոյ, որ այս տա­րի եւս եկած էր Աղ­թա­մար՝ աւան­դա­կան դար­ձած ուխտագ­նա­ցու­թեան նա­խագա­հելու եւ Ս. Պա­տարա­գով ուխտագ­նա­ցու­թիւնը իր գա­գաթին հասցնե­լու: Նո­րին Ամե­նապա­տուու­թիւնը շնոր­հա­կալու­թիւն յայտնեց պե­տական աւա­գանիին։

Ուխտա­ւոր­նե­րը հա­ւաքա­կան խոս­տո­վանան­քէ ետք, Ս. Հա­ղոր­դութիւն ստա­ցան։

Յա­ւարտ Ս. Պա­տարա­գի կա­տարուեցաւ կարգ ի հան­գիստ Հայ Եկե­ղեց­ւոյ եւ ի մաս­նա­ւորի Աղ­թա­մարայ եր­բեմնի Կա­թողի­կոսու­թեան հան­գուցեալ սպա­սաւոր­նե­րու հոգ­ւոցն։ Յի­շատա­կուե­ցան Ս. Խաչ Հայ­րա­պետա­նիստ Տա­ճարի կա­ռուցման բա­րերար Գա­գիկ Արծրու­նի Թա­գաւո­րը, Տա­ճարի ճար­տա­րապետ Մա­նուէլ Վար­դա­պետը, Աղ­թա­մար գա­հակա­լող Ամե­նայն Հա­յոց Կա­թողի­կոս­նե­րը, Մե­ծի Տանն Աղ­թա­մարայ կա­թողի­կոս­նե­րը եւ հա­մայն միաբան­նե­րը Աղ­թա­մարի Աթո­ռոյն, Վա­նի եր­բեմնի թե­մի եւ ի Քրիս­տոս հան­գուցեալ հա­մայն հա­ւատա­ցեալ­նե­րը։

Եկե­ղեց­ւոյ մէջ կա­տարո­ւած հան­դի­սու­թիւննե­րէն յե­տոյ, Նո­րին Ամե­նապա­տուու­թեան գլխա­ւորու­թեամբ հո­գեւո­րական­նե­րու թա­փորը առաջ­նորդո­ւեցաւ բակ, ուր հա­ւատա­ցեալ­նե­րու եւ ուխտա­ւոր­նե­րու «Ամէն, ալէ­լուիա»նե­րով կա­տարո­ւեցաւ հան­դի­սաւոր ան­դաստան, որու ըն­թացքին օրհնո­ւեցան աշ­խարհի չորս ծա­գերը, Հա­յոց հայ­րա­պետու­թիւնը, քրիս­տո­նեայ թա­գաւո­րու­թիւններն ու իշ­խա­նու­թիւննե­րը, եր­կիրն ու ան­դաստան­նե­րը, տար­ւոյն պտղա­բերու­թիւնը, վան­քերն ու անա­պատ­նե­րը, քա­ղաք­ներն ու գիւ­ղե­րը եւ անոնց բնա­կիչ­նե­րը։

Ապա Նո­րին Ամե­նապա­տուու­թեան տո­ւած օրհնու­թեամբ իր աւար­տին հա­սան արա­րողու­թիւննե­րը։

Պատ­րիարք Հայ­րը, հո­գեւոր հայ­րե­րու եւ սպա­սար­կողնե­րու խումբը նոյն երե­կոյ վե­րադար­ձան Իսթանպուլ։

Թո­նի Կաթ­լի­ֆի ըն­տա­նիքն էր որ ԱՖՓ գոր­ծա­կալու­թեան մի­ջոցաւ գու­ժեց արո­ւես­տա­գէտի մա­հը, որ պա­տահած էր 2 Սեպ­տեմբեր թո­ւակա­նին Ֆրան­սա­յի հա­րաւա­յին հա­տուա­ծի Առ­լէս քա­ղաքին մէջ, երբ ան կ՚աշ­խա­տէր ֆիլ­մի մը նա­խագ­ծին վրայ։

Այ­րին, զա­ւակ­նե­րը եւ թոռ­նե­րը հա­ղոր­դե­ցին թէ Կաթ­լի­ֆի ֆիլ­մէն ցո­լացող ցնծու­թիւնը, բա­նաս­տեղծա­կան ու երաժշտա­կան սէ­րը կեն­դա­նի պի­տի մնայ իրենց հետ։

Անոնք յայ­տա­րարու­թիւնը աւար­տե­ցին Կաթ­լի­ֆի ֆիլ­մե­րէն մէ­կուն ալ անու­նը եղած «Լա­ղօ Տրոմ» ըսե­լով, որ գնչու­նե­րու լե­զուի մէջ կ՚օգ­տա­գոր­ծուի «բա­րի երթ» մաղ­թանքի իմաս­տով։

Ֆրան­սա­յի Մշա­կոյ­թի Նա­խարար Գաթ­րին Փե­կարտ նա­խարա­րու­թեան կայ­քէ­ջի մի­ջոցաւ հրա­պարա­կած գրա­ռու­մով փա­ռաբա­նեց Կաթ­լի­ֆի արո­ւես­տա­կան վաս­տա­կը՝ նշե­լով որ ան իր արո­ւես­տի կեդ­րո­նին դրած էր ան­տե­սուած կեան­քե­րը, երաժշտու­թիւնը, շար­ժումը եւ ազա­տատենչ ոգին։

1970-ական տա­րեթի­ւերէն սկսող ար­տադրա­կան ցու­ցա­կին մէջ ու­շագրաւ են «Լեզ Փրինսլա» 1982, «Լա­ղօ Տրոմ» 1993, «Կա­ճօ Տի­լօ» 1997, «Վեն­կօ» 2000, «Էք­սիլզ» 2004, «Թրան­սիլվա­նիա» 2006, «Լի­պեր­թէ» 2010, «Ճամ» 2017 ֆիլ­մե­րը։

Կաթ­լիֆ 2004-ին «Էք­սիլզ» ֆիլ­մով նո­ւաճեց Քա­նի փա­ռատօ­նի «Ոս­կի Ար­մաւ»ը, որ­պէս յա­ջողա­գոյն բե­մադ­րիչ։

Թո­նի Կաթ­լիֆ 2008-ին, «Ռոլլ» պար­բե­րակա­նին տո­ւած հար­ցազրոյ­ցի ըն­թացքին կը պատ­մէ թէ 1990-ին եղած է Սու­լուքու­լէ, 15 օր, աշ­խա­տած է այնտեղ եւ նկա­րած հա­տուած­նե­րը գոր­ծա­ծած «Լա­ղօ Տրոմ» ֆիլ­մի մէջ։

Ան 2008-ին կրկին այ­ցե­լեց Պո­լիս, Իս­թանպու­լի կի­նօփա­ռատօ­նի 27-րդին ներ­կայ գտնո­ւելու հա­մար, FALE մրցա­նակի դա­տակազ­մին։

Այս այ­ցե­լու­թեան օրե­րուն ալ եղաւ Սու­լուքու­լէ, ուր բաղ­դա­տու­թիւններ ըրաւ թա­ղամա­սի ան­ցեալի եւ այ­սօ­րուայ դի­մագ­ծի մասին։

«Չա­­փազանց կա­­նուխ է կան­­խա­­­տեսե­­լու, թէ ար­­դեօք 2029 թո­­ւակա­­նը կամ մէկ այլ թո­­ւական պի­­տի ըլ­­լայ մուտքի ար­­տօ­­­նագի­­րի ազա­­տակա­­նաց­­ման պա­­հը։ Ես կ՛ըսէի, թէ այդպէս ալ է, տա­­կաւին շատ կա­­նուխ է նման ճշգրտու­­թեան հա­­մար», Պրիւքսե­­լի մէջ մամ­­լոյ ասու­­լի­­­սի ըն­­թացքին ըսած է Եւ­­րո­­­պական յանձնա­­ժողո­­վի բան­­բեր Փաու­­լա Փի­­նիոն։

Հա­­յաս­­տա­­­նի Հան­­րա­­­պետու­­թեան վար­­չա­­­պետ Նի­­կոլ Փա­­շինեան յայ­­տա­­­րարած էր, որ մին­­չեւ 2029 թո­­ւական Եւ­­րո­­­պական Միու­­թեան հետ մուտքի ար­­տօ­­­նագի­­րի դրու­­թեան ազա­­տակա­­նացու­մը կ՚ակնկալէ։

Վեր­ջա­պէս ստի­պուե­ցաւ եր­կի­րէն հե­ռանա­լու։ Ֆրան­սա Քա­նի Մի­ջազ­գա­յին Փա­ռատօ­նի «Ոս­կէ Ար­մաւ» մրցա­նակին տի­րանա­լէ կարճ ժա­մանակ ետք մա­հացաւ Փա­րիզի մէջ։

«Կիւ­նէյ» պար­բե­րակա­նը սո­վորու­թիւն դար­ձուցած է ամէն տա­րի իր տա­րելի­ցի զու­գա­դիպող օրե­րուն յա­տուկ ցու­ցադրու­թիւնով մը յի­շատա­կել զինք։ Այս տա­րի ալ մա­հուան 42-րդ տա­րելի­ցի առ­թիւ 12 Սեպ­տեմբե­րի երե­կոյեան Պէ­յօղ­լուի «Աթ­լաս» սի­նէմա­յի մէջ պի­տի ցու­ցադրո­ւի Կիւ­նէ­յի հե­ղինա­կած «Ար­քա­տաշ» ֆիլ­մը եւ ելոյթ պի­տի ու­նե­նան իր կո­ղակի­ցը Ֆա­թօշ Կիւ­նէյ, ծա­նօթ դե­րասա­նու­հի Նուր Սիւ­րեր, Եիւքսել Աք­սու եւ Նեճ­մետտին Չոպանօղլու։

Այստեղ անհնար է ըսել, որ կրօ­նը նշա­նակու­թիւն չու­նի։ Այս պա­հուն Ատրպէյ­ճա­ն գտնո­ւող բո­լոր հա­յերը քրիս­տո­նեաներ են եւ ապօ­րինա­բար կը պահ­ուին, եւ եթէ հա­կամար­տութիւ­նը ըլլար այլ երկիր, որ­տեղ այլ կրօն դա­ւանէին, ար­դեօ՞ք ան­յա­պաղ ազատ ար­ձա­կելու մար­դա­սիրա­կան իրա­ւունքի պա­հան­ջը կը յար­գո­ւէր, ամե­նայն հա­ւանա­կանու­թեամբ կը յար­գո­ւէր, աւե­լի հեշ­տութեամբ այդ հար­ցե­րը իրենց հան­գուցա­լու­ծումը կը ստա­նային։

Յա­ջոր­դը, մենք տե­սած ենք թի­րախա­ւորո­ւած գոր­ծո­ղու­թիւններ կրօ­նական խորհրդա­նիշ­նե­րու առնչու­թեամբ։ Մի­ջազ­գա­յին զե­կոյցնե­րուն ար­ձա­նագ­րո­ւած փաստ է, որ խա­չի տես­քով դա­ջուածքնե­րու պա­րագա­յին անոնք այ­րո­ւած են, այ­սինքն մաշ­կի վրա­յէն խոշ­տանգման ճա­նապար­հով վե­րացո­ւած է խա­չը։ Թէեւ որոշ սահ­մա­նափակ գրքեր տրա­մադ­րո­ւած են հայ բան­տարկեալ­նե­րուն, սա­կայն ար­գե­լուած է Աս­տո­ւածաշնչի փո­խան­ցումը, կամ եղած են դէպ­քեր, երբ մենք ար­ձա­նագ­րած ենք, որ հար­կադրել են Ղու­րան ըն­թերցել։ Նման փաս­տե­րը ար­դէն իսկ վկա­յում են, որ քրիս­տո­նեայ ըլլալը աւե­լի խո­ցելի է, եւ մի գու­ցէ քրիս­տո­նէական մշա­կոյթ ըլլալը նաեւ կը դժո­ւարեց­նէ քա­ղաքակրթա­կան եր­կխօ­սու­թիւնը Ատրպէյ­ճա­նի հետ։ Այս տար­րը, կար­ծում եմ, գո­յու­թիւն ու­նի», ըսաւ ան։

Սա­հակեանին հա­մաձայն՝ ատրպէյ­ճա­նական բան­տե­րուն մէջ պա­հուող հայ գե­րինե­րը բա­ցար­ձա­կապէս մեկու­սա­ցուած են։

«Ֆի­զիքա­կան շփում ար­տա­քին աշ­խարհի հետ գո­յու­թիւն չու­նի. անոնք չեն տես­ներ հա­րազատ­նե­րուն, չեն տես­ներ հիւ­պա­տոսա­կան աշ­խա­տակից­նե­րուն, չեն տես­ներ ան­կախ բժիշկնե­րուն, փաս­տա­բան­նե­րուն, Կար­միր Խա­չի մի­ջազ­գա­յին կո­միտէի ներ­կա­յացու­ցիչնե­րուն, այ­սինքն՝ կը պահ­ուին ար­տա­քին աշ­խարհէն բա­ցար­ձակ մեկու­սա­ցուա­ծու­թեան պայ­մաննե­րուն։ Ար­տա­քին աշ­խարհի հետ միակ շփու­մը հե­ռախօ­սային խօ­սակ­ցութիւններն են։ Զան­գե­րը կը վե­րահսկուին, կրնան նաեւ հար­կա­դիր ընդհատ­ման են­թարկո­ւին, անոր վառ օրի­նակը տե­սանք Ռու­բէն Վար­դա­նեանի դէպ­քին», յայտնեց ան։

Յի­շեց­նենք, որ հայ գե­րինե­րուն կա­պը ըն­տա­նիք­նե­րուն հետ մին­չեւ նա­խորդ Սեպ­տեմբեր կ՚ապա­հովո­ւէր Կար­միր Խա­չի մի­ջազ­գա­յին կո­միտէին մի­ջոցով։ Պա­քուն նա­խորդ տա­րի իր տա­րածքնե­րուն մէջ փա­կեց Կար­միր խա­չի եւ այլ մի­ջազ­գա­յին կազ­մա­կեր­պութիւննե­րու գրա­սենեակ­նե­րը։

Սա­հակեան նաեւ անդրա­դար­ձաւ այն երե­ւոյ­թին, որ Ատրպէյ­ճա­նի մէջ պա­հուող հա­յերուն կող­մէ դժգո­հու­թիւններ կան, որ բժշկա­կան օգ­նութիւն չի տրա­մադ­րո­ւիր։

«Հիմ­նա­կանին կա­րող է ծայ­րա­յեղ վի­ճակին որոշ ախ­տանշան­ներ մեղ­մե­լու, դե­ղօրայք տրա­մադ­րո­ւիլու, սա­կայն, գո­յու­թիւն ու­նե­ցող հի­ւան­դութիւ­նը կամ անոր վատ­թա­րացու­մը կան­խող մի­ջոց­ներ չեն ձեռ­նարկուիր։ Մեր տե­ղեկու­թեամբ՝ բու­ժօգնու­թիւն եւ բուժսպա­սար­կում պատ­շաճ կեր­պով չէ կազ­մա­կերպուած հա­յերու հա­մար։ Ան­կախ որե­ւէ գնա­հատա­կան նրանց իրա­կան առող­ջա­կան վի­ճակի վե­րաբե­րեալ չու­նինք»։

Մար­դու իրա­ւունքնե­րու եւ­րո­պական դա­տարա­նին մէջ հայ գե­րինե­րու շա­հերու պաշտպա­նը նաեւ խօ­սեցաւ Պա­քուի մէջ ար­դէն երեք տա­րի պա­հուող Ռու­բէն Վար­դա­նեանի մա­սին, որուն փաս­տա­բան­նե­րը ստա­ցած են ատրպէյ­ճա­նական դա­տարա­նի վճի­ռը, որով Ար­ցա­խի նախ­կին պե­տական նա­խարա­րը մե­ղաւոր նկա­տուած է տաս­նեակ ծանր յան­ցա­գոր­ծութիւննե­րու հա­մար ու դա­տապար­տո­ւած 20 տա­րուան բան­տարկու­թեան։

«Այս դա­տավճռի ու­սումնա­սիրու­թիւնը մեզ ցոյց կու տ­այ, որ տե­ղի ու­նե­ցած է բազ­մա­թիւ, ան­նա­խադէպ մար­դու իրա­ւունքնե­րու խախ­տումներ, ողջ դա­տավա­րու­թիւնը զա­ւեշտ մըն է, որու ար­դիւնքը օրի­նական չէ եւ ի հար­կէ, մենք մեր իրա­ւական փաս­տարկնե­րը ներ­կա­յաց­ուցած ենք ԵՄԻԱ-ի», ըսաւ ան։

Ան նաեւ նշեց, որ այս օրե­րուն ստա­ցած 3300 էջե­րէ բաղ­կա­ցած դա­տավ­ճի­ռը, ու­սումնա­սիրած ու եզ­րա­կացու­ցած՝ ան­հա­տական մե­ղադ­րանքը չէ հիմ­նա­ւորո­ւած որե­ւէ փաս­տով կամ ապա­ցոյ­ցով։

Լրագ­րողնե­րուն հետ հան­դիպման ըն­թացքին իրա­ւապաշտպա­նը ընդգծեց թէ դա­տավ­ճի­ռին մէջ չէ նշո­ւած որե­ւէ յստակ հրա­ման, զոր Վար­դա­նեան տո­ւած է սպան­նե­լու, խոշ­տանգե­լու, տե­ղահա­նելու կամ խա­ղաղ բնակ­չութեան վրայ յար­ձա­կելու վե­րաբե­րեալ։ 58-ամեայ Վար­դա­նեանը ըն­դա­մէնը չորս ամիս պաշ­տօն վա­րած է Ար­ցա­խի մէջ եւ եր­բե­ւէ ռազ­մա­կան ոլոր­տին մէջ չէ գոր­ծած։

«Չէ հաս­տա­տուած անոր մաս­նակցու­թիւնը իրեն վե­րագ­րո­ւած յան­ցանքնե­րուն, ընդգծեց Սա­հակեան՝ աւելցնե­լով, չկայ գէթ մէկ ապա­ցոյց կամ վկայ ու տու­ժող, որը նշել է, թէ Վար­դա­նեանը յան­ցա­գոր­ծութիւն ըրած է, որմէ ալ տու­ժած է որե­ւէ ատրպէյ­ճանցի»։

«Մենք գործ ու­նինք ոչ­ցարհես­տա­վարժ, մաս­նա­գիտա­կան առու­մով որե­ւէ քննա­դատու­թեան չդի­մացող փաս­տաթղթե­րու հետ, որ­տեղ ոչ միայն առա­ջադ­րո­ւած «մե­ղադ­րանքներն» են ան­հե­թեթ, այ­լեւ բե­րուած այսպէս կո­չուած «ապա­ցոյցնե­րը»։ Այնտեղ տեղ գտած փաս­տե­րը եւ այսպէս կո­չուած «ապա­ցոյցնե­րը» եւ անոնց հի­ման վրայ կա­տարո­ւած եզ­րա­յան­գումները ուղղա­կի չեն տե­ղաւոր­ւուիր մարդկա­յին առողջ դա­տողու­թեան, ող­ջամտու­թեան, բա­նակա­նու­թեան տի­րոյ­թին», յայ­տա­րարեց փաս­տա­բանը։

Ար­դա­րեւ, Վար­դա­նեանին վե­րագ­րո­ւող տաս­նեակ յան­ցանքնե­րու շար­քին Պա­քուն զայն կը մե­ղադ­րէ նաեւ «Աւ­րո­րա» մար­դա­սիրա­կան նա­խաձեռ­նութեան հա­մար, թէ՝ ահա­բեկ­չութիւն ըրած է. Ար­ցախ այ­ցե­լած մրցա­նակա­կիրը ներ­կա­յացո­ւած էր իբ­րեւ յան­ցա­ւոր կազ­մա­կեր­պութեան ան­դամ, իսկ անոր տրո­ւած մրցա­նակը նկա­տուած է քրտա­կան ծա­գում ու­նե­ցող բա­րեկամ­նե­րու ֆի­նան­սա­ւորում։

Ռու­բէն Վար­դա­նեան կը մե­ղադ­րո­ւի նաեւ 1990-ական­նե­րուն տե­ղի ու­նե­ցած իրա­դար­ձութիւննե­րուն հա­մար, երբ ան այդ տա­րինե­րուն Մոս­կո­ւա կը բնա­կէր։

Յան­ցա­գոր­ծութիւն նկա­տուած են նաեւ Վար­դա­նեանի կող­մէ Ար­ցա­խի մէջ կա­տարո­ւած տար­բեր ըն­կե­րային-բա­րեսի­րական ծրա­գիր­նե­րու իրա­կանա­ցու­մը, դպրոց­նե­րու ու ման­կա­պար­տէզնե­րու վե­րանո­րոգու­թիւնը, նոյ­նիսկ՝ Ար­ցա­խեան մեծ հար­սա­նիքի ֆի­նան­սա­ւորումն ու իբ­րեւ կնքա­հայր նո­րաս­տեղծ ըն­տա­նիք­նե­րուն աջակ­ցութիւ­նը։

Վար­դա­նեանի գոր­ծը Սթրազ­պուրկի դա­տարա­նին մէջ ար­դէն թիւ ու­նի, ինչ որ կը նշա­նակէ, թէ մի­ջազ­գա­յին դա­տարա­նը յա­ռաջի­կայ­յին պի­տի սկսի ու­սումնա­սիրել բո­ղոքը։

– apps.apple.com/at/app/parkirk/id6760705718

– play.google.com/store/apps/details?id=com.nis.newhayapp

Ծրագ­­­րի հե­­­ղինակն է նախ­­­կին պոլ­­­սա­­­­­­­հայ Վարդ Յա­­­կոբ Նշա­­­նեան։ Շեշ­­­տենք, որ այս ծրա­­­գիրը լրա­­­ցու­­­ցիչ դեր կը խա­­­ղայ գո­­­յու­­­թիւն ու­­­նե­­­­­­­ցող հան­­­րա­­­­­­­ծանօթ «Նա­­­յիրի» բա­­­ռարա­­­նային հար­­­թա­­­­­­­կին եւ «Կու­­­կըլ» թարգմա­­­նիչին կող­­­քին։ Ու­­­նի վեց գլուխնե­­­րէ բաղ­­­կա­­­­­­­ցած կո­­­կիկ ընտրա­­­ցանկ մը, հե­­­տեւեալ շար­­­քով՝ գլխա­­­ւոր էջ, կրճա­­­տումներ, օգ­­­տա­­­­­­­գործման ու­­­ղե­­­­­­­ցոյց, անձնա­­­կան բա­­­ռարան, ծրագ­­­րի մա­­­սին, կա­­­պի հաս­­­տա­­­­­­­տում։

Հե­­­տեւեալ նո­­­րու­­­թիւննե­­­րը բե­­­րուած են՝

1. Որո­­­նում լա­­­տինա­­­տառով։ Հա­­­յերէն բա­­­ռի մը որո­­­նու­­­մը կա­­­րելի է իրա­­­գոր­­­ծել նաեւ լա­­­տինե­­­րէն տա­­­ռերով։ Այս ուղղու­­­թեամբ հնչիւ­­­նա­­­­­­­բանա­­­կան տար­­­բեր հա­­­մակ­­­ցութիւններ նկա­­­տի առ­­­նուած են։

2. Անձնա­­­կան բա­­­ռարան։ օգ­­­տա­­­­­­­գոր­­­ծո­­­­­­­ղը կրնայ բա­­­ռի մը որոն­­­ման ար­­­դիւնքը ապա­­­հովել «անձնա­­­կան բա­­­ռարանս» խո­­­րագ­­­րի տակ։ Սեղ­­­մե­­­­­­­լով հա­­­մապա­­­տաս­­­խան պատ­­­կե­­­­­­­րակը, կա­­­րելի է ապա­­­հովո­­­ւած բա­­­ռերը կար­­­դալ, դա­­­սաւո­­­րել եւ, ի հար­­­կին, նաեւ ջնջել։

3.- Աստղա­­­նիշ (*)։ Որո­­­նուած բա­­­ռը կա­­­րելի է մուտքագ­­­րել նաեւ կրճա­­­տուած ձե­­­ւով։ Տո­­­ւեալ բա­­­ռի առա­­­ջին քա­­­նի մը տա­­­ռերուն յա­­­ջոր­­­դող աստղան­­­շան մը կու տայ այդ տա­­­ռակազ­­­մով սկսող եզ­­­րե­­­­­­­րու ցան­­­կը։ Ի դէպ, բա­­­ռարա­­­նի գոր­­­ծա­­­­­­­ծու­­­թիւնը չբեռ­­­նա­­­­­­­ւորե­­­լու հա­­­մար այս բա­­­ցառիկ հնա­­­րաւո­­­րու­­­թիւնը սահ­­­մա­­­­­­­նուած է այժմ 50 բա­­­ռով։

4. Լե­­­զուա­­­կան ըն­­­դարձա­­­կում։ Ներդրուած չորս բա­­­ռարան­­­նե­­­­­­­րէ բաղ­­­կա­­­­­­­ցած այս ծրա­­­գիրը կա­­­րելի է նոյ­­­նիսկ ընդլայ­­­նել այլ լե­­­զու­­­նե­­­­­­­րով։ Հե­­­ղինա­­­կի թոյլտո­­­ւու­­­թեամբ կա­­­րելի կը դառ­­­նայ ընդլայ­­­նել թէ՛ ան­­­փո­­­­­­­փոխ, թէ՛ որոշ լրա­­­ցումնե­­­րով ու սրբագ­­­րութիւննե­­­րով։

Այս ուղղու­­­թեամբ ծրագ­­­րիս հե­­­ղինա­­­կը՝ զուտ փոր­­­ձարկման նպա­­­տակով, տե­­­ղեկա­­­տուա­­­կան մար­­­զէն (Computer technology) թրքե­­­րէնէ-հա­­­յերէն բա­­­ռարա­­­նին աւել­­­ցուցած է մաս­­­նա­­­­­­­գիտա­­­կան մօ­­­տաւո­­­րապէս 100 եզ­­­րեր։ Յա­­­ւելեալ եզ­­­րե­­­­­­­րը օժ­­­տո­­­­­­­ւած են յա­­­տուկ նշա­­­նով մը՝ բնագ­­­րէն զա­­­նազա­­­նելու հա­­­մար։ Ի դէպ, այս ցան­­­կը կա­­­րելի է յա­­­ռաջի­­­կային հասցնել մօտ 1000-ի։

5. Մշտա­­­կան կապ։ Ծրագ­­­րի հետ առնչո­­­ւող նկա­­­տողու­­­թիւններն ու առա­­­ջարկնե­­­րը կա­­­րելի է ուղղա­­­կի հե­­­ղինա­­­կին տե­­­ղեկաց­­­նել ել-նա­­­մակի մի­­­ջոցով։

Ար­ծարծո­ւած նիւ­թե­րը կը յու­շէին հին ապ­րումներ, որոնք ծած­կող մո­ռացու­թեան փո­շին իս­կոյն կը ցրո­ւէր եւ ի յայտ կու գար խիստ հե­տաքրքրա­կան ապ­րումներ։

Այս տե­սակի օրի­նակ մըն էր ծե­րանո­ցի պա­տաս­խա­նատու բժիշկ Պար­գեւ Պա­լըմեանի փո­խան­ցած յու­շե­րը։

«Ես զինք ան­ձամբ ճանչցած եմ, բայց վկա­յու­թիւններս աւե­լի լսած­նե­րուս մա­սին է, քան տե­սած­նե­րուս։ Վառ վկա­յու­թիւններ էին բո­լորն ալ։ Միաձայ­նութեամբ կը պատ­մէին իր բա­րի արարքնե­րը։ Անոնց շար­քին ան­պայման կը յի­շէին մերթ ընդ մերթ ծե­րանո­ցի բնա­կիչ­նե­րը իր բեռ­նա­տար ինքնա­շար­ժով Վոս­փո­րի կա­պելա­ներէն, մէ­կուն տա­նելով հիւ­րա­սիրե­լու դրո­ւակ­նե­րը։ Այդ կա­պելա­ները կամ Թա­րապիա Խրիս­թո­յի ճա­շարանն էր կամ ալ Սա­րըյէր Ար­մե­նակի ճա­շարա­նը։ Նոյ­նիսկ քա­նի մը ան­գամներ պատ­մած են, որ օր ցե­րեկով այդ ճա­շարա­նի աղան­դերներն ու անձնա­կազ­մէն մէկ եր­կուքը վերցնե­լով հաս­նին Պելկրատի ան­տա­ռը եւ հոն խո­րոված սար­քեն»։

Խո­րոված որ կ՚ըսենք իրա­կանու­թեան մէջ ճա­ղի մը ան­ցած ամ­բողջ անա­սու­նի մը մա­սին է խօս­քը, որ ներ­քեւ կրա­կին վրայ ժա­մեր տե­ւող խո­րովե­լու գոր­ծընթա­ցին կը ճա­շակէին զո­ւարթ զրոյցնե­րու եւ օղիի կամ գի­նիի ըն­կե­րակ­ցութեամբ։

Տոք­թոր Պար­գեւ այս բո­լորը պատ­մած էր մէկ շունչ կար­ծես։ Տա­կաւին ան­հա­մար ման­րա­մաս­նութիւններ կա­յին այդ դաշ­տապտոյտնե­րէն իրեն փո­խան­ցո­ւած, բայց յան­կարծ նկա­տեց թէ չէր նշած այդ իւ­րա­յատուկ բա­րերա­րի անու­նը։ Իս­կա­պէս ալ թի­ւով շատ էին անոր բա­րիք­նե­րէն օգ­տո­ւող­նե­րը։ Բայց ոչ մէ­կը այդ ածա­կանը գոր­ծա­ծած էր իր հաս­ցէին։ Վեր­ջա­պէս բո­լորն ալ գի­տեն թէ յար­մար չէ բեռ­նա­տար ինքնա­շար­ժի վա­րոր­դը նման ածա­կանով յի­շել։

Բժիշ­կը մեր­ժեց տի­կին Վե­հանոյ­շի հիւ­րա­սիրած տուրմը եւ մէկ ում­պով կուլ տա­լէ ետք բա­լի լի­քէօրը, շա­րու­նա­կեց իր պա­տու­մը։

«Գա­լուստ էր իր անու­նը, Գա­լուստ Չարքճը։ Բայց աւե­լի ծա­նօթ էր «Սոս­կա­լի Գա­լուստ» կո­չու­մով։ Ոմանք ալ կը խու­սա­փէին Սոս­կա­լի ածա­կանը գոր­ծա­ծելէ եւ Գա­լուստ Չարքճըն կը բնու­թագրէին -Բա­րի Գա­լուստ- ըսե­լով»։

«Տոք­թոր ես կը ճանչնամ այդ մար­դը, վրայ բե­րաւ Վե­հանոյշ։ Թէեւ անու­նը տար­բեր է, բայց վար­քը նոյ­նը։ Ան ալ իր ինքնա­շար­ժով տու­նէն դուրս կը բե­րէր իրեն հա­սակա­կից ծեր մար­դիկ, կը տա­նէր Նիւ Ճրզիի «Հայ Տուն» ակումբը, քա­նի մը ժա­մեր ու­րախ տրա­մադ­րութիւն ապա­հովե­լու հա­մար։ Ան ալ իր կար­գին քու պատ­մած պա­րոն Գա­լուստի նման բա­րերար մըն էր, որուն բա­րեգոր­ծութիւ­նը տես­նե­լու հա­մար հնչիւն դրա­մը գե­րազան­ցող ար­ժա­նիք­նե­րը գնա­հատող սիրտ կամ խիղճ պի­տի ու­նե­նաս։ Է՜յ պա­րոն Ֆեր­ման, Աս­տո­ւած կը տես­նէ քու սիր­տը»։

Ֆեր­մա­նի անու­նը լսե­լով այս ան­գամ բժիշկ Պա­լըմեանի աչ­քե­րը խո­շոր բա­ցուե­ցան։ Յայտնի է որ Վե­հանոյշ Ֆեր­ման Թորսլա­րի մա­սին կը խօ­սէր։ Ար­դէն աշ­խարհի վրայ քա­նի՞ հայ Ֆեր­ման անու­նով մկրտո­ւած է որ։ Անոր այդ անու­նը տո­ւած էին պար­զա­պէս աք­սո­րի ֆեր­մա­նի հրա­պարա­կուած օրը ծնած ըլ­լա­լուն պատ­ճա­ռաւ։ Այդ տա­րագ­րութե­նէ վե­րադար­ձի օրե­րը հա­շուե­լով կը սկսէր իր կեն­սագրա­կան բնոյ­թով գիր­քը «Տա­րագիր»ը։

Այդ գիր­քը կը վկա­յէր թէ Ֆեր­ման Թո­րոս­լար իրար­մէ բո­լորո­վին տար­բեր ինչպի­սի աշ­խա­տան­քի եղա­նակ­նե­րով յա­ջողած էր ըն­տա­նիք պա­հել, մա­նաւանդ ալ օգ­նութեան փու­թալ ամէն տե­սակի կա­րօտեալ­նե­րուն։

Յան­կարծա­կի կեր­պով զու­գա­հեռ մը գո­յացած էր եր­կու հսկա­ներու մի­ջեւ։ Մէկ կողմն էր Սոս­կա­լի կամ Բա­րի Գա­լուստը, միւս կողմն էր Գաղ­թա­կանաց Յանձնա­խումբտ ժրա­ջան գոր­ծիչ Ֆեր­ման Թո­րոս­լա­րը։

Զար­մա­նալի աշ­խարհ մը բա­ցուած էր Վե­հանոյ­շի դի­մաց։ Նախ վե­րացած էր պա­տումնե­րու ժա­մանա­կական տրա­մաբա­նու­թիւնը։ Տար­բեր տա­րեթի­ւերուն ապ­րած մար­դիկ կը յայտնո­ւէին նոյն դիր­քին մէջ, շատ ու շատ տար­բեր պատ­կերնե­րով, շատ ու շատ տար­բեր վայ­րե­րուն։ Իւ­րա­քան­չիւր պա­տում պատ­ճառ կը դառ­նայ զու­գորդու­թիւննե­րու եւ կը բա­ցուէր նոր յի­շատա­կի մը վե­րակեն­դա­նաց­ման տա­նող նոր ճա­նապարհ մը։

Այդ է որ տե­ղի կու տար Սա­յաթ Նո­վա Երգչա­խումբի կի­ներուն, Սոս­կա­լի Գա­լուստին կամ Ֆեր­ման Թո­րոս­լա­րի նոյն կամ նման բա­րեգոր­ծութիւննե­րով տո­ղանցքին։

Ես կը փոր­ձեմ հասկնալ՝ ով եմ ես։ Միշտ ու­նե­նալու եմ այն գի­տակ­ցումը, որ եթէ ծնող­ներս որո­շէին մնալ Եգիպ­տոս՝ ես ու­րիշ մարդ կ՚ըլ­լա­յի։ Եթէ տա­տիկս ու պա­պիկս մնա­յին Թուրքիա՝ ես ու­րիշ մարդ կ՚ըլ­լա­յի։ Այնքան շատ գոր­ծօններ կան, որոնք կը որո­շեն, թէ ով ենք մենք եւ այս հիմ­նա­րար առեղ­ծո­ւածն ին­կած է իմ անձնա­կան ճա­նապար­հի հիմ­քին։ Ես եր­բեք ինքնու­թեան հար­ցը ինքնըս­տինքեան տրո­ւած բան չեմ հա­մարեր։ Այդ հրաշք է եւ բեռ, որ պայ­մա­նաւո­րուած է գոր­ծօննե­րով, որոնց վրայ եր­բեմն որե­ւէ վե­րահսկո­ղու­թիւն չու­նինք։ «Իս­կա­կան» ինքնու­թեան այս որո­նումն ին­կած է այն ամէ­նի հիմ­քին, ինչ որ ես կ՚ընեմ։

Եթէ արո­ւես­տը յի­շողու­թեան ձեւ է, ապա ի՞նչ կը կար­ծէք՝ ապա­գայ սե­րունդնե­րը ձեր ֆիլ­մե­րուն ի՞նչ կը փնտռեն մեր ժա­մանա­կաշրջա­նի մա­սին հասկնա­լու հա­մար։

Ես փոր­ձած եմ մեր ժա­մանա­կի խնդիր­նե­րը ու տեխ­նո­լոգիանե­րը նե­րառել իմ պատ­մութիւննե­րը պատ­մե­լու մէջ։ Եր­բեմն աշ­խա­տան­քը իր ժա­մանա­կի ար­տա­ցոլումն է, իսկ եր­բեմն ուղղո­ւած է դէ­պի ապա­գայ։ Իմ որոշ ֆիլ­մե­րը գրե­թէ կան­խա­տեսող թո­ւացած են՝ իրենց մէջ օգ­տա­գոր­ծո­ւած այնպի­սի տեխ­նո­լոգիանե­րով, որոնք անոնց ստեղծման ժա­մանակ միայն կը պատ­կե­րացո­ւէին։ Մի բա­նով ես հաս­տատ հա­մոզո­ւած եմ՝ ես այն սե­րունդէն եմ, որու ժա­մանակ մարդկա­յին էակ­նե­րը կա­րողա­ցան ար­ձա­նագ­րել իրենց կեան­քի իւ­րա­քան­չիւր պա­հը եւ այս տե­ղեկատ­ւութիւ­նը կի­սած ու պահ­պա­նած այնպի­սի եղա­նակ­նե­րով, որոնք նա­խորդ սե­րունդի հա­մար սիւրռեալիս­տա­կան կ՚ըլ­լա­յին։ Երբ 1986 թո­ւին կը նկա­րահա­նէի «Ըն­տա­նեկան դի­տում»-ը (Family viewing) տնա­յին տե­սագ­րութիւ­նը դեռ նոր կը սկսո­ւէր։ «Հա­րազատ­ներ»-ի (Next of kin) ըն­տա­նեկան թե­րապիայի նիս­տե­րու հա­մար օգ­տա­գոր­ծո­ւած տե­սատեխ­նո­լոգիան այ­սօր ար­դէն հին­ցած է, բայց 1984 թո­ւին այն ար­մա­տապէս նո­րարա­րական էր։ «Խօ­սուն դե­րեր»-ում (Speaking parts) թո­ւային դամ­բա­րանը 1988թ. ֆան­տա­զիա էր, ճիշդ այնպէս, ինչպէս «Երկրպա­գու­թիւն»ի մէջ (Adoration) ին­տերնե­տային զրու­ցա­րան­նե­րը՝ 2007թ.։ Ես շատ իւ­րա­յատուկ կեր­պով ապ­րած եմ անա­լոկա­յինէն թո­ւային տեխ­նո­լոգիայի ան­ցումը՝ անոր բո­լոր հե­տեւանքնե­րով հան­դերձ։ 2001թ., երբ կը նկա­րահա­նէինք «Արա­րատ»-ը, Րաֆ­ֆիի կեր­պա­րը տե­սախ­ցի­կով կ՚ար­ձա­նագ­րո­ւէր իր ապ­րումնե­րը եւ չէր կա­րողա­նար իր՝ Թուրքիոյ կա­տարած ճա­նապար­հորդու­թիւնը կի­սել մօր հետ։ Մի քա­նի տա­րի անց ան պար­զա­պէս թո­ւային յղում կ՚ու­ղարկէր։ Ար­դեօք այդ անոր աւե­լի քի՞չ մե­կու­սա­ցած կը դարձնէր։ Ինչպէ՞ս այդ կ՚ազ­դէր անոր որո­շումնե­րու վրայ։ Իմ բո­լոր կեր­պարնե­րը ան ժա­մանա­կի ար­դիւնքն են, որու մէջ անոնք կ՚ապ­րին եւ ան տեխ­նո­լոգիանե­րու, որոնց մի­ջոցով անոնք կը հա­ղոր­դակցին մի­մեանց հետ։

Դուք աշ­խա­տած էք տար­բեր մշա­կոյթնե­րու եւ աւան­դոյթնե­րու հետ՝ կի­նոյէն մին­չեւ օփե­րա եւ թատ­րոն։ Արո­ւես­տի տար­բեր ձե­ւերը ձեզ հա­մար տար­բեր լե­զու­նե՞ր են, թէ նոյն մարդկա­յին պատ­մութիւ­նը փո­խան­ցե­լու տար­բեր եղա­նակ­ներ։

Այս բո­լոր ձե­ւերը ու­նին իրենց սե­փական կա­նոն­նե­րը ու հան­դի­սատե­սի ակնկա­լիք­նե­րը։ Չմոռ­նանք նաեւ այն աշ­խա­տանքնե­րը, որոնք ես ըրած եմ արո­ւես­տի տա­րածա­կան ստեղ­ծա­գոր­ծութիւննե­րու ոլոր­տին։ Եր­բեմն, ինչպէս ան­ցեալ տա­րի Պեռ­լի­նի «Կոր­կի» թատ­րո­նի մէջ ներ­կա­յացու­ցած «Նո­ւիրա­տուու­թիւն» պիէսի դէպ­քին, զգա­ցողու­թիւն կ՚առա­ջանայ, որ բե­մին տե­ղի ու­նե­ցողը գրե­թէ արո­ւես­տի ինստա­լեացիայի նման է, ինչպէս նաեւ Սե­մուէլ Պե­քեթի «Էհ Ջօ»-ի իմ բե­մադ­րութեան դէպ­քին Լոն­տոն եւ Նիւ Եոր­քի մէջ։ Թէեւ այս բո­լոր աշ­խա­տանքնե­րը կա­պուած են ինքնու­թեան հիմ­նա­րար հար­ցի հետ, ար­մա­տապէս տար­բեր էներ­գիաներ կ՚առա­ջաց­նեն՝ կա­խուած ան­կէ, թէ որ­տեղ կը ներ­կա­յացո­ւի պատ­մութիւ­նը։ Օփե­րային թատ­րո­նը, թատ­րո­նը, կի­նօթատ­րո­նը եւ արո­ւես­տի պատ­կե­րաս­րա­հը հան­դի­սատե­սի հետ տար­բեր յա­րաբե­րու­թիւններ ու­նին։ Մշա­կոյ­թի այս տար­բեր տնե­րը կը պա­րու­նա­կեն եւ կը փո­խան­ցեն պատ­մո­ղական ճա­նապար­հորդու­թիւննե­րու ար­մա­տապէս տար­բեր տե­սակ­ներ եւ՛ արո­ւես­տա­գէտի, եւ՛ անոր հան­դի­սատես-մաս­նակցի փո­խազ­դե­ցու­թեան տար­բեր մա­կար­դակներ։

Այ­սօր կի­նօ ար­տադրու­թիւնը մեծ փո­փոխու­թիւննե­րու մի­ջով կ՚անցնի՝ թո­ւային հար­թակներ, ար­հեստա­կան բա­նակա­նու­թիւն։ Ձեր կար­ծի­քով՝ տեխ­նո­լոգիանե­րը կը փո­խե՞ն կի­նոյի էու­թիւնը, թէ՞ ի վեր­ջոյ կի­նօն միշտ կը մնայ մար­դու պատ­մութիւ­նը պատ­մե­լու արո­ւեստ։

Միակ բա­նը, որ ի վեր­ջոյ կը որո­շէ՝ ստեղ­ծա­գոր­ծութիւ­նը կի­նօ է, այն է, որ ան կը ցու­ցադրո­ւի մի տա­րած­քին, որ­տեղ ան 90 րո­պէէն մին­չեւ 2 ժամ՝ այն ժա­մանա­կահա­տուա­ծի մէջ, որ սո­վորա­բար կը պա­հան­ջէ կի­նոյի հա­մար նա­խատե­սուած ֆիլ­մը, կը դի­տուի առանց ընդհատ­ման։ Այն պա­հին, երբ ան կը դի­տուի կի­նօթատ­րո­նէն դուրս՝ այս շա­րու­նա­կական, անընդհատ ցու­ցադրման պայ­մա­նը չպահ­պա­նելով, ան կը դառ­նայ մէկ այլ բան։ Պար­տա­դիր չէ՝ աւե­լի լաւ կամ աւե­լի վատ, բայց մէկ այլ բան։ Հա­մակարգչով դի­տուող ֆիլ­մը դե­ռեւս ֆիլմ է, բայց եթէ այդ հա­մակար­գի­չը ան չի ցու­ցադրեր մեծ էկ­րա­նին, մի սե­նեակի մէջ, որ­տեղ որե­ւէ ընդհա­տում չկայ, ապա այդ կի­նօ չէ։ Այսպէ­սով, կի­նոյի մեր փոր­ձա­ռու­թիւնը ար­դէն փո­խուած է այն պա­հէն, երբ տաս­նա­մեակ­ներ առաջ յայտնո­ւեցաւ հե­ռուստա­տեսու­թիւնը։ Կի­նօն մար­դու պատ­մութիւննե­րը պատ­մե­լու միայն մէկ եղա­նակ է։ Միւս ձե­ւերն են օփե­րան, վէ­պերն ու պատ­մո­ւածքնե­րը, պիէս­նե­րը եւ արո­ւես­տի տա­րածա­կան ստեղ­ծա­գոր­ծութիւննե­րը։ Այն, ինչ կը փո­խուի՝ ինչպէս նշե­ցի իմ առա­ջին պա­տաս­խաննե­րու մէջ, ան է, թէ ինչպէս են այս տար­բեր ձե­ւերն ու տեխ­նո­լոգիանե­րը կը փո­խեն մեր՝ մի­մեանց հետ յա­րաբե­րու­թիւննե­րու ձե­ւը։

Դուք եր­կար ճա­նապարհ ան­ցած էք՝ ան­կախ կի­նոյէն մին­չեւ հա­մաշ­խարհա­յին ճա­նաչո­ղու­թիւն։ Այ­սօր երի­տասարդ կի­նօռե­ժիսոր­նե­րը յա­ճախ կը փոր­ձեն արագ հաս­նիլ ճա­նաչ­ման։ Ի՞նչ խոր­հուրդ կու տա­յիք անոնց՝ իրենց սե­փական ձայ­նը գտնե­լու հա­մար։

Սա շատ կա­րեւոր կէտ է։ Երի­տասարդ կի­նօռե­ժիսոր­նե­րը կ՚ակնկա­լեն ան­մի­ջական ճա­նաչում եւ տե­սակա­նօրէն հէնց այդ է ան, ինչ կրնան ապա­հովել նոր տեխ­նո­լոգիանե­րը։ Ան գա­ղափա­րը, որ ես կրնա­յի ֆիլմ նկա­րահա­նել իմ բջջա­յին հե­ռախօ­սով եւ ան­մի­ջապէս առ­ցանց հա­սանե­լի դարձնել ան մի­ջազ­գա­յին տա­րած­ման հա­մար, անե­րեւա­կայե­լի կ՚ըլ­լար այն ժա­մանակ, երբ ես կը սկսէի իմ կա­րիերան։ Այնքան շատ մար­դիկ ու կա­ռոյցներ կա­յին, որոնց պէտք էր ապա­ցու­ցել իմ ար­ժէ­քը։ Կա­յին արո­ւես­տի խոր­հուրդի ժիւ­րիի ան­դամներ, քննա­դատ­ներ, փա­ռատօ­ներու ծրագ­րա­ւորող­ներ, հե­ղինա­կային կի­նոյի տա­րածող­ներ եւ այնքան շատ մար­դիկ, որոնք կը որո­շէին, թէ ով կրնար տես­նել իմ աշ­խա­տան­քը։ Այժմ բո­լորը կրնան տես­նել աշ­խա­տան­քը՝ առանց խո­չըն­դոտնե­րու, ին­չը կը նշա­նակէ, որ ան­մի­ջական փառ­քի՝ որ­պէս արո­ւես­տա­գէտի գո­յատեւ­ման մի­ջոցի հա­մար ճնշու­մը շատ աւե­լի մեծ է։ Ես շատ լաւ կը գի­տակ­ցեմ, որ իմ շատ դան­դաղ եւ աս­տի­ճանա­կան ճա­նապար­հը այ­սօր անհնար կ՚ըլ­լար։ Կը ցան­կա­նայի խոր­հուրդ տալ դան­դա­ղիլ եւ հե­տեւիլ այն ճա­նապար­հին, որով ես աս­տի­ճանա­բար զար­գա­ցայ՝ ութսու­նա­կան­նե­րուն մի ֆիլ­մէն անցնե­լով միւ­սին, բայց այս ար­դէն շատ հին պատ­մութիւն է։

Սփիւռքի նոր սե­րունդնե­րու հա­մար հայ­կա­կան ինքնու­թիւնը յա­ճախ այլ կերպ կ՚ըն­կա­լուի, քան նա­խորդ սե­րունդնե­րուն հա­մար։ Ձեր կար­ծի­քով՝ ի՞նչ պէտք է պահ­պա­նել ան­ցեալէն եւ ի՞նչը պէտք է թոյլ տալ փո­խուի։

Ան­ցեալէն պէտք է պահ­պա­նել այն, ինչ օր­գա­նապէս անհրա­ժեշտ է ան­ցեալէն։ Հար­ցը այն է, թէ ինչպէս կը որո­շենք, թէ ինչն է օր­գա­նական։ Ինչպէ՞ս է ար­հեստա­կան բա­նակա­նու­թիւնը փո­խելու այն ըն­կա­լու­մը, թէ ինչպէս օր­գա­նապէս կը պահ­պա­նենք մշա­կու­թա­յին ինքնու­թիւնը։ Ես այն մար­դը չեմ, ով պէտք է որո­շէ, թէ ինչ պէտք է պահ­պա­նել ան­ցեալէն, քա­նի որ իմ մեծ­նա­լու փոր­ձա­ռու­թիւնը մի քա­ղաքի մէջ էր, որ­տեղ մենք միակ հայ­կա­կան ըն­տա­նիքն էինք։ Ես միշտ գի­տէի, որ հայ եմ, բայց առանց հայ­կա­կան ինքնու­թեան երեք հիմ­նա­սիւ­նե­րու՝ եկե­ղեց­ւոյ, հա­մայնքի եւ չա­փազանց հա­րուստ լե­զուի, ես հա­զիւ թէ այն մար­դը կ՚ըլ­լամ, որ կրնայ տալ այս հար­ցի պա­տաս­խա­նը։ Եւ յե­տոյ կայ արե­ւելա­հայե­րէնի ու արեւմտա­հայե­րէնի հար­ցը եւ այդ դէպ­քին հար­ցը աւե­լի կը բար­դա­նայ։

Այ­սօր Հա­յաս­տա­նը կ՚ապ­րի ինքնու­թեան, յի­շողու­թեան եւ ապա­գայի մա­սին նոր հար­ցադրումնե­րու ժա­մանա­կաշրջան։ Որ­պէս աշ­խարհ ապ­րող հայ արո­ւես­տա­գէտ, ի՞նչ կը կար­ծէք՝ ո՞րն է այն ար­ժէ­քը, որ Հա­յաս­տան պէտք է պա­հէ իր պատ­մա­կան ան­ցեալէն եւ ի՞նչ է այն նոր շունչը, որ պէտք է ըն­դունի ճիշդ ապա­գայ ստեղ­ծե­լու հա­մար։

Մեր որ­դին ամա­ռը ան­ցուցած է Հա­յաս­տան եւ միակ բա­նը, որ ան անընդհատ կ՚ըսէ մեզ, այն է որ սա այն նոյն եր­կի­րը չէ, որ մենք կը ճանչնա­յինք վեր­ջին տա­րինե­րուն քա­ղաքա­կան ցնցումնե­րէն եւ այն սար­սա­փելի պա­տերազ­մէն ու կո­րուստնե­րէն առաջ, որոնք մենք կրած ենք։ Ես հա­մոզո­ւած եմ, որ այն կա­ռավա­րու­թիւննե­րը, որոնք մենք ու­նե­ցած ենք գրե­թէ 30 տա­րի, կա­յուն չէին, ինձ կ՚ոգե­ւորէ այն փաս­տը, որ այժմ մենք ու­նինք աւե­լի ազա­տօրէն ընտրո­ւած կա­ռավա­րու­թիւն, որ կը որո­շուի ժո­ղովուրդի մե­ծամաս­նութիւ­նով։ Ի հար­կէ, եղած են որոշ ցնցող որո­շումներ, ինչպէս սփիւռքի բո­լոր միւս մար­դիկ, ես մտա­հոգո­ւած եմ, թէ ինչ կը սպա­սուի ապա­գային։ Այժմ եկե­ղեց­ւոյ եւ պե­տու­թեան մի­ջեւ սար­սա­փելի լա­րուա­ծու­թիւն կայ եւ սա տագ­նա­պալի է։ Ես որե­ւէ լու­ծում չու­նիմ։ Ես պար­զա­պէս արուես­տա­գէտ եմ։ Ու­րախ եմ, որ մեր որ­դին այնտեղ է եւ կը վա­յելէ Հա­յաս­տա­նը այս ամառ ու­նե­ցած իր փոր­ձա­ռու­թիւնը։ Կը սպա­սենք, մին­չեւ ան վե­րադառ­նայ եւ աւե­լի ման­րա­մասն կը զրու­ցենք։

Ամէն արո­ւես­տա­գէտ ու­նի իր «ներ­քին հայ­րե­նիքը»՝ տա­րածք մը, որ միշտ կը վե­րադառ­նայ անոր ստեղ­ծա­գոր­ծութեան մէջ։ Ո՞րն է ձեր ներ­քին հայ­րե­նիքը՝ յի­շողու­թիւնը, երե­ւակա­յու­թիւնը, երաժշտու­թիւնը, թէ մարդկա­յին յա­րաբե­րու­թիւննե­րը։

Իմ «ներ­քին հայ­րե­նիքը» այս բո­լորի միաձու­լումն է։ Շատ խոր­քա­յին է «ներ­քին» եւ «ար­տա­քին» հայ­րե­նիք­նե­րու մի­ջեւ այս խա­ղը։ Եր­կուսի մի­ջեւ կա­պերը մշտա­պէս երկխօ­սու­թեան մէջ են յի­շողու­թեան, երե­ւակա­յու­թեան, արո­ւես­տի ու երաժշտու­թեան եւ մարդկա­յին յա­րաբե­րու­թիւննե­րու մի­ջոցով։ Սա այնքան խորհրդա­ւոր եւ կեն­սա­կան պահ­պանման վայր է, յատ­կա­պէս երբ մար­դը ապ­րած է սփիւռքեան կեն­սա­փոր­ձով։

Եթէ օր մը մարդկու­թիւնը կորսնցնէ իր բո­լոր պատ­կերնե­րը ու ֆիլ­մե­րը, բայց պահ­պա­նէ միայն մէկ պատ­մութիւն ֆիլ­մի տես­քով, ո՞ր ֆիլ­մը կ՚ու­զէիք, որ պահ­պա­նուի։

Սա գու­ցէ անակնկալ ըլ­լայ, բայց պէտք է խոս­տո­վանիմ, որ ան կ՚ըլ­լար «Յի­սուս Քրիս­տոս՝ գե­րաստղ»։ Այն այնքան զո­ւար­ճա­լի է եւ միեւ­նոյն ժա­մանակ կը պատ­մէ բո­լոր ժա­մանակ­նե­րու մե­ծագոյն պատ­մութիւ­նը՝ հրա­շալի երաժշտու­թեան ու­ղեկցու­թեամբ։ Մին­չեւ այ­սօր ան­գիր կը յի­շեմ իւ­րա­քան­չիւր բառ եւ իւ­րա­քան­չիւր երգ։ Այդ իմ «ամա­յի կղզու» ֆիլմն է։ Ինձ դուր կու գայ նաեւ տե­սախ­ցի­կի շար­ժումը, պա­րերը, տե­սարան­նե­րը, եր­գիչնե­րը եւ... կրնա­յի ան­վերջ շա­րու­նա­կել։ Կը յու­սամ՝ սա այնքան ալ հիաս­թա­փեց­նող պա­տաս­խան չէ։

Եթէ օր մը ձեզ հարցնեն՝ «ո՞վ է Ատոմ Էկո­յեանը որ­պէս արո­ւես­տա­գէտ», կը պա­տաս­խա­նէի՞ք, որ դուք պատ­մութիւններ ստեղ­ծող մարդ էք, յի­շողու­թիւններ պահ­պա­նող մարդ, թէ ճա­նապար­հորդ սե­փական նե­րաշ­խարհի մէջ։

Այս հար­ցը ան­կեղծօ­րէն կը խո­նար­հեցնէ ինձ։ Կը թող­նեմ, որ ու­րիշնե­րը պա­տաս­խա­նեն։

Կա՞յ ֆիլմ մը, որ դեռ չէք նկա­րահա­նած, բայց կը զգաք, որ ինչ-որ ձե­ւով միշտ կ՚ու­ղեկցի ձեզ։ Ի՞նչ պատ­մութիւն կը կրէ ան։

Կը ցան­կա­նայի, որ աւե­լի շատ մար­դիկ կա­րողա­նային տես­նել այն պիէսը, որ ես ան­ցեալ տա­րի Պեռ­լի­նի մէջ բե­մադ­րե­ցի Ար­սի­նէի հետ։ «Նո­ւիրա­տուու­թիւն»-ը։ (DONATION) հայ­կա­կան ինքնու­թեան հար­ցի վե­րաբե­րեալ իմ գրած ամե­նաանձնա­կան գոր­ծե­րէն մէկն է։ Ան կի­նոյի եւ թատ­րո­նի միաձու­լում է։ Մենք ձայ­նագրու­թիւն կա­տարած ենք եւ գու­ցէ մի օր կա­րողա­նանք այն տա­րածել։

Որ­պէս վեր­ջա­բան՝ ի՞նչ ու­ղերձ կը յղէք «Ակօս»-ի ըն­թերցո­ղին։

Իս­թանպու­լի մէջ ու­նե­ցած իմ ամե­նահա­րուստ փոր­ձա­ռու­թիւննե­րէն քա­նի մը հա­տը եղած են այն ժա­մանակ, երբ տա­րիներ առաջ այ­ցե­լեցի «Ակօս»-ի հին գրա­սենեակը, իսկ յե­տոյ տե­սայ, թէ ինչպէս է այդ տա­րած­քը վե­րափո­խուած Հրանդ Տին­քի ոգին պա­տուող հրա­շալի թան­գա­րանի։ Ան­ցեալ ամառ, երբ այնտեղ էի՝ ինձ հա­մար կազ­մա­կեր­պե­ցին շրջայց։ Պա­տիւ ու­նե­ցած եմ հան­դի­պիլ Հրան­դին Քան­նի մէջ, երբ 2002թո­ւին ան եկած էր «Արա­րատ»-ի պրե­միերին եւ այդ ժա­մանակ մենք նոյ­նիսկ հար­ցազրոյց ու­նե­ցանք։ «Ակօս»-ը այդքան կեն­սա­կան եւ կա­րեւոր հան­դէս է եւ եթէ մենք կը քննար­կենք յի­շողու­թեան ու մշա­կոյ­թի պահ­պանման դե­րը, ապա պէտք է ար­ձա­նագ­րենք, որ «Ակօս»-ը բա­ցար­ձա­կապէս ան­փո­խարի­նելի է։

Հե­տաքրքիր է՝ ինչպէ՞ս կը վե­րաբե­րուէր այս հար­ցազրոյ­ցին իմ՝ Արաբ­կի­րէն սե­րող պա­պիկը։ Տատս որբ էր եւ մենք չգի­տէինք, թէ որ­տե­ղէն էր ան։ Ան կար­դալ չգի­տէր։

Արաբ­կի­րը, որ չէ հե­ռացած

Յար­գե­լի Ատոմ, ձեր հար­ցը կար­դա­լով՝ յի­շեցի այս տա­րուայ գար­նան կա­տարած այցս Արաբ­կիր։ Այնտեղ դեռ հա­յի շունչը կայ կը թո­ւի՝ այնտեղ եր­բե­ւէ ծնո­ւած իւ­րա­քան­չիւր հա­յի պատ­կե­րը դա­ջուած է Արաբ­կի­րի քա­րերու, փո­ղոց­նե­րու ու լռու­թեան մէջ։ Ձեր արաբ­կիրցի պա­պիկը գու­ցէ օր մը, երբ հե­ռացաւ Արաբ­կի­րէն, իր հետ տա­նելով այդ քա­ղաքի մի փոք­րիկ մա­սը, բայց այն տա­րիներ անց վե­րադար­ձաւ ձեզ՝ արո­ւես­տի, յի­շողու­թեան եւ այս հար­ցազրոյ­ցի միջոցաւ։

Լի­­բանա­­նահայ դպրոց­­նե­­­րը մէկ գի­­շերո­­ւան մէջ չփա­­կուե­­ցան պա­­տերազ­­մի կամ մէկ որո­­շու­­մի պատ­­ճա­­­ռով։ Անոնք աս­­տի­­­ճանա­­բար նա­­հան­­ջե­­­ցին պա­­տերազ­­մի, ար­­տա­­­գաղ­­թի, ծնունդնե­­րու նո­­ւազու­­մին, տնտե­­սական դժո­­ւարու­­թիւննե­­րու, թա­­ղամա­­սերու փո­­փոխու­­թեան, ծնող­­նե­­­րու նա­­խընտրու­­թիւննե­­րուն, ու­­սուցիչ­­նե­­­րու հե­­ռացու­­մին եւ եր­­բեմն նոյ­­նիսկ զար­­գա­­­ցող պայ­­մաննե­­րուն յար­­մա­­­րելու մեր հաս­­տա­­­տու­­թիւննե­­րու ան­­կա­­­րողու­­թեան պատ­­ճա­­­ռով։

Թի­­ւերը խօ­­սուն են այս իմաս­­տով։

Մեր թի­­ւերը կը քա­­ղենք Հրաչ Չի­­լին­­կի­­­րեանի Armenian Communities In The Middle East։ Losing The Past In The Future? Tchilingirian 2023 Armenians in the Middle East Losing thePast in the Future-1 եւ Նի­­քոլա Մի­­լեորի­­նոյի (Nicola Migliorino) The Lebanese system and cultural diversity between yesterday, today, and tomorrow հե­­տազօ­­տու­­թիւննե­­րէն։

1950–51 ու­­սումնա­­կան տա­­րեշրջա­­նին Լի­­բանա­­նի մէջ կը գոր­­ծէր 51 հայ­­կա­­­կան վար­­ժա­­­րան՝ 12.009 աշա­­կեր­­տով։ 1972–73-ին դպրոց­­նե­­­րուն թի­­ւը հա­­սած էր 56-ի, աշա­­կերտնե­­րու­­նը՝ 18.526-ի։ Իսկ քա­­ղաքա­­ցիական պա­­տերազ­­մէն ան­­մի­­­ջապէս առաջ՝ 1974–75-ին, շուրջ 56 հայ­­կա­­­կան վար­­ժա­­­րան­­նե­­­րու մէջ կը յա­­ճախէր մօ­­տաւո­­րապէս 21.000 աշա­­կերտ։

2021–22-ին մնա­­ցած էր ըն­­դա­­­մէնը 16 վար­­ժա­­­րան եւ 4.911 աշա­­կերտ։ Սա­­հակեան գո­­լէճի փակ­­ման որո­­շու­­մով, 2026–27 տա­­րեշրջա­­նին կ’ու­­նե­­­նանք 15 դպրոց։

Այ­­սինքն՝ նա­­խապա­­տերազ­­մեան շրջա­­նի դպրոց­­նե­­­րու առա­­ւելա­­գոյն թի­­ւին հետ բաղ­­դա­­­տած՝ դպրոց­­նե­­­րուն թի­­ւը նո­­ւազած է շուրջ 71 առ հա­­րիւ­­րով, իսկ աշա­­կեր­­տութեան թի­­ւը՝ շուրջ 77 առ հա­­րիւ­­րով։

Սա­­կայն այս թի­­ւերը քննար­­կե­­­լէ առաջ պէտք է կանգ առ­­նել կա­­րեւոր հար­­ցումի մը առ­­ջեւ։ Ի՞նչ է իրա­­կանու­­թեան մէջ փա­­կուո­­ղը՝ հայ­­կա­­­կան դպրո՞ցը, թէ՞ անոր շուրջ գո­­յու­­թիւն ու­­նե­­­ցող ամ­­բողջ աշ­­խարհ մը։

Բնա­­կան է, որ Լի­­բանա­­նի քա­­ղաքա­­ցիական պա­­տերազ­­մը իր մեծ դե­­րակա­­տարու­­թիւնը ու­­նե­­­ցաւ։

1974–75-ի շուրջ 21.000 աշա­­կեր­­տէն 1991–92-ին մնա­­ցած էր 11.939։ Գրե­­թէ կէ­­սը ան­­հե­­­տացած էր հա­­մակար­­գէն։ Պա­­տերազմ, ար­­տա­­­գաղթ, տնտե­­սական քայ­­քա­­­յում, հա­­յաբ­­նակ շրջան­­նե­­­րու աշ­­խարհագ­­րա­­­կան փո­­փոխու­­թիւն՝ բո­­լորը միասին հա­­րուա­­ծեցին հայ­­կա­­­կան դպրո­­ցը։

Բայց վի­­ճակագ­­րութեան ամե­­նէն հե­­տաքրքրա­­կան մա­­սը պա­­տերազ­­մէն ետք կը սկսի։ 1991–92-ին տա­­կաւին կը գոր­­ծէր 45 հայ­­կա­­­կան դպրոց՝ 11.939 աշա­­կեր­­տով։ 2001–02-ին անոնց թի­­ւը իջած էր 33-ի՝ 8.418 աշա­­կեր­­տով։ 2010–11-ին ու­­նինք 27 դպրոց եւ շուրջ 6.400 աշա­­կերտ։ 2021–22-ին՝ 16 դպրոց եւ 4.911 աշա­­կերտ։

Ու­­րեմն պա­­տերազ­­մը վեր­­ջա­­­ցաւ, բայց նա­­հան­­ջը՝ ոչ։ Եթէ հայ­­կա­­­կան դպրոց­­նե­­­րու ան­­կումը միայն պա­­տերազ­­մի հե­­տեւանք ըլ­­լար, խա­­ղաղու­­թեան վե­­րադար­­ձէն ետք, հա­­մակար­­գը պէտք էր կա­­յու­­նա­­­նար։ Այդպէս չե­­ղաւ։ 1991–92-էն մին­­չեւ 2021–22 տա­­րեշրջան­­նե­­­րը, աշա­­կեր­­տութեան թի­­ւը դար­­ձեալ շուրջ 59 առ հա­­րիւ­­րով կը նո­­ւազի։ Ու­­րեմն պա­­տերազ­­մը ստեղ­­ծեց առա­­ջին մեծ ճեղ­­քը։ Բայց յա­­ջորդ երե­­սուն տա­­րինե­­րը ցոյց տո­­ւին, որ խնդի­­րը շատ աւե­­լի խոր էր։ Դպրո­­ցին ետեւ մարդ պէտք է ըլ­­լայ։ Դպրոց մը կա­­րելի չէ պահ­­պա­­­նել միայն որով­­հե­­­տեւ ան պատ­­մութիւն ու աւանդ ու­­նի։ Դպրո­­ցը նախ եւ առաջ աշա­­կեր­­տի պէտք ու­­նի։ Իսկ աշա­­կեր­­տը՝ ըն­­տա­­­նիքի բնա­­կանօ­­րէն։

Ընդհան­­րա­­­պէս կ’ան­­տե­­­սենք այս պարզ ճշմար­­տութիւ­­նը մեր հաս­­տա­­­տու­­թիւննե­­րուն մա­­սին խօ­­սելու ատեն։ Կը հա­­շուենք դպրոց­­նե­­­րը, եկե­­ղեցի­­ները, ակումբնե­­րը, միու­­թիւննե­­րը, մա­­մու­­լը, բայց շատ աւե­­լի քիչ կը հա­­շուենք այն մար­­դի­­­կը, որոնք պի­­տի գոր­­ծա­­­ծեն զա­­նոնք։ Լի­­բանա­­նահա­­յու­­թիւնը վեր­­ջին յի­­սուն տա­­րինե­­րուն շա­­րու­­նա­­­կաբար մարդ կորսնցու­­ցած է։ Քա­­ղաքա­­ցիական պա­­տերազ­­մը միայն առա­­ջին մեծ ալիքն էր։ Անոր յա­­ջոր­­դե­­­ցին տնտե­­սական դժո­­ւարու­­թիւններ, քա­­ղաքա­­կան անո­­րոշու­­թիւն, ապա­­հովա­­կան տագ­­նապներ, երի­­տասարդնե­­րու ար­­տա­­­գաղթ, ապա 2019-էն ետք՝ Լի­­բանա­­նի տնտե­­սական եւ դրա­­մական փլու­­զումը։ Այս ժո­­ղովրդագ­­րա­­­կան փո­­փոխու­­թիւնը ճշգրիտ չա­­փելը դիւ­­րին չէ, որով­­հե­­­տեւ Լի­­բանան չու­­նի ժա­­մանա­­կակից մար­­դա­­­համար մը, որ կա­­րելի դարձնէ վստա­­հօրէն որո­­շել հայ բնակ­­չութեան ներ­­կայ թի­­ւը։ Հե­­տեւա­­բար «Լի­­բանա­­նի մէջ քա­­նի՞ հայ մնա­­ցած էէ հար­­ցումին տրո­­ւող բազ­­մա­­­թիւ թի­­ւեր պէտք է զգու­­շութեամբ ըն­­դունիլ։ Բայց դպրո­­ցական թի­­ւերը ինքնին բան մը կը թե­­լադ­­րեն՝ 21.000 աշա­­կեր­­տէն՝ 4.911։

Այդ տար­­բե­­­րու­­թիւնը միայն կրթա­­կան ձա­­խողու­­թեան ցու­­ցա­­­նիշ մը չէ։ Անի­­կա նաեւ հա­­մայնքի մը ժո­­ղովրդագ­­րա­­­կան կրճատ­­ման ար­­տա­­­ցոլումն է։ Եւ հոս անհրա­­ժեշտ է խու­­սա­­­փիլ ինքնա­­խաբէու­­թե­­­նէ։ Կա­­րելի չէ 1970-ական­­նե­­­րու հա­­մար կա­­ռու­­ցո­­­ւած հաս­­տա­­­տու­­թե­­­նական ամ­­բողջ հա­­մակարգ մը ան­­փո­­­փոխ պա­­հել, երբ անոր սպա­­սար­­կած բնակ­­չութիւ­­նը նոյ­­նը չէ։ Այ­­սուհան­­դերձ, ժո­­ղովրդագ­­րութիւ­­նը ամ­­բողջ իրա­­կանու­­թիւնը չի դրսե­­ւորեր։ Եթէ միայն հա­­յերու թի­­ւը պակ­­սած ըլ­­լար, հար­­ցը հա­­մեմա­­տաբար աւե­­լի պարզ պի­­տի ըլ­­լար։ Սա­­կայն կայ երկրորդ երե­­ւոյթ մը. բո­­լոր հայ երե­­խանե­­րը հայ­­կա­­­կան դպրոց չեն յա­­ճախեր։ Եւ հոս հար­­ցը կը դառ­­նայ շատ աւե­­լի մտա­­հոգիչ։

Հայ ծնողք մը կրնայ խո­­րապէս կա­­պուած ըլ­­լալ իր ինքնու­­թեան, հա­­յերէն խօ­­սիլ տան մէջ, մաս­­նակցիլ հա­­մայնքա­­յին կեան­­քին եւ միեւ­­նոյն ժա­­մանակ իր զա­­ւակը ու­­ղարկել ոչ-հայ­­կա­­­կան վար­­ժա­­­րան։

Ին­­չո՞ւ։

Որով­­հե­­­տեւ ծնող­­քին հա­­մար դպրոց ընտրե­­լը այ­­լեւս միայն ինքնու­­թեան ընտրու­­թիւն չէ։ Անի­­կա նաեւ ապա­­գայի ընտրու­­թիւն է։ Ո՞ր դպրո­­ցը աւե­­լի լաւ անգլե­­րէն կամ ֆրան­­սե­­­րէն պի­­տի տայ երե­­խային։ Ո՞րը աւե­­լի լաւ կը պատ­­րաստէ պե­­տական քննու­­թիւննե­­րուն եւ հա­­մալ­­սա­­­րանին։ Ո՞ր մէ­­կը ու­­նի ար­­դիական տար­­րա­­­լու­­ծա­­­րան­­ներ, ար­­հեստա­­գիտու­­թիւն, մար­­զա­­­կան եւ ար­­տա­­­դասա­­րանա­­յին ծրա­­գիր­­ներ։ Ո՞ր դպրո­­ցին վկա­­յակա­­նը աւե­­լի մեծ վստա­­հու­­թիւն կը ներշնչէ։ Ո՞ր մէ­­կը աշ­­խարհագ­­րա­­­կանօ­­րէն աւե­­լի մօտ է։ Եւ, վեր­­ջա­­­պէս, ըն­­տա­­­նիքը ո՞ր դպրո­­ցին ծախ­­սե­­­րը կրնայ հո­­գալ։

Հե­­տաքրքրա­­կանօ­­րէն, գո­­յու­­թիւն ու­­նե­­­ցող ու­­սումնա­­սիրու­­թիւննե­­րը չեն հաս­­տա­­­տեր այն պար­­զունակ տե­­սակէ­­տը, թէ լի­­բանա­­նահա­­յը այ­­լեւս հա­­յերէ­­նով հե­­տաքրքրո­­ւած չէ։ Հե­­տազօ­­տու­­թեան մէջ վկա­­յակո­­չուած ու­­սումնա­­սիրու­­թեան մը հա­­մաձայն, հար­­ցա­­­խոյ­­զի մաս­­նակցած լի­­բանա­­նահա­­յերուն 77 առ հա­­րիւ­­րը ինքզինք հա­­յերէ­­նի սա­­հուն տի­­րապե­­տող կը նկա­­տէ, եւ հա­­յերէ­­նի իմա­­ցու­­թիւնը կա­­րեւոր կը հա­­մարէ հա­­մայնքա­­յին դե­­րակա­­տարու­­թեան հա­­մար։

Հե­­տեւա­­բար ինքզինք պար­­տադրող հար­­ցումը թե­­րեւս այն չէ, թէ «Հայ ծնող­­քը տա­­կաւին կը գնա­­հատէ՞ հա­­յերէ­­նըե։ Առ­­կայ է աւե­­լի դժո­­ւար հար­­ցում մը. հայ ծնող­­քը որ­­քա՞ն կրթա­­կան, տնտե­­սական կամ գործնա­­կան զի­­ջում պատ­­րաստ է ընե­­լու, որ իր զա­­ւակը հայ­­կա­­­կան դպրոց յա­­ճախէ։ Եւ թե­­րեւս աւե­­լի կա­­րեւոր՝ ին­­չո՞ւ ընդհան­­րա­­­պէս այդ զի­­ջու­­մը կը պա­­հան­­ջենք իր­­մէ։ Հայ­­կա­­­կան դպրո­­ցը պէ՞տք է ընտրել հայ ըլ­­լա­­­լու հա­­մար, թէ՞ որով­­հե­­­տեւ լաւ դպրոց է։ Ահա այստեղ կը գտնո­­ւի ապա­­գայի հիմ­­նա­­­կան մար­­տահրա­­ւէրը։

Տաս­­նա­­­մեակ­­ներ շա­­րու­­նակ հայ­­կա­­­կան դպրո­­ցի մե­­ծագոյն առա­­ւելու­­թիւնը իր հայ­­կա­­­կանու­­թիւնն էր (հա­­յեցիու­­թիւնը)։ Այդ մէ­­կը բա­­ւարար պի­­տի ըլ­­լա՞յ ապա­­գային։ Անո­­ւիճե­­լի է, որ հայ­­կա­­­կանու­­թիւնը պէտք է մնայ անոր ան­­փո­­­խարի­­նելի առանձնա­­յատ­­կութիւ­­նը, բայց ոչ՝ կրթա­­կան թե­­րու­­թիւննե­­րը ար­­դա­­­րաց­­նող պատ­­ճա­­­ռը։ Ծնող­­քը պէտք չէ ստի­­պուած ըլ­­լայ ընտրե­­լու «լաւ կրթու­­թեանէ եւ «հա­­յեցի կրթու­­թեանէ մի­­ջեւ։ Ան պէտք է հայ­­կա­­­կան դպրո­­ցը ընտրէ, որով­­հե­­­տեւ այնտեղ իր երե­­խան կրնայ ստա­­նալ բարձրո­­րակ կրթու­­թիւն եւ հա­­յերէն, ժա­­մանա­­կակից գի­­տու­­թիւն եւ հայ­­կա­­­կան մշա­­կոյթ, մի­­ջազ­­գա­­­յին հա­­մալ­­սա­­­րան­­նե­­­րու պատ­­րաստու­­թիւն եւ ինքնու­­թիւն։

Երե­­խան հա­­յերէն պի­­տի չսոր­­վի միայն որով­­հե­­­տեւ իր նա­­խահայ­­րե­­­րը հա­­յերէն խօ­­սած են։ Ան պէտք է զգայ, որ լե­­զուն կրնայ գոր­­ծա­­­ծել իր այ­­սօ­­­րուան կեան­­քին մէջ՝ գրե­­լու, մտա­­ծելու, ստեղ­­ծա­­­գոր­­ծե­­­լու, հա­­ղոր­­դակցե­­լու, թո­­ւային աշ­­խարհին մէջ ներ­­կայ ըլ­­լա­­­լու հա­­մար։ Այ­­լա­­­պէս հա­­յերէ­­նը կը դառ­­նայ դպրո­­ցական առար­­կայ։ Իսկ լե­­զու­­նե­­­րը եր­­կար չեն ապ­­րիր իբ­­րեւ դպրո­­ցական առար­­կայ։

Տնտե­­սական հար­­ցը կա­­րելի չէ շրջան­­ցել

Նոյ­­նիսկ ամե­­նէն ար­­դիական ծրա­­գիրը չի կրնար աշա­­կերտ պա­­հել, եթէ ծնող­­քը ի վի­­ճակի չէ կրթա­­թոշա­­կը վճա­­րելու։ Լի­­բանա­­նի տնտե­­սական տագ­­նա­­­պը այս հար­­ցը հաս­­ցուցած է գո­­յու­­թե­­­նական մա­­կար­­դա­­­կի։ Լի­­բանա­­նի ըն­­տա­­­նիք­­նե­­­րուն մա­­սին Centre for Lebanese Studies-ի մէկ ու­­սումնա­­սիրու­­թեան հա­­մաձայն, սե­­փական դպրո­­ցէն պե­­տական դպրոց տե­­ղափո­­խուած երե­­խանե­­րու ըն­­տա­­­նիք­­նե­­­րուն 87 առ հա­­րիւ­­րը իբ­­րեւ հիմ­­նա­­­կան պատ­­ճառ նշած է կրթա­­թոշա­­կը վճա­­րելու ան­­կա­­­րողու­­թիւնը։ Այս թի­­ւը հայ­­կա­­­կան դպրոց­­նե­­­րու յա­­տուկ ու­­սումնա­­սիրու­­թեան մէկ պատ­­կե­­­րը չէ եւ պէտք չէ այդպէս ներ­­կա­­­յաց­­նել, բայց ան յստա­­կօրէն ցոյց կու տայ այն տնտե­­սական ճնշու­­մը, որուն են­­թա­­­կայ է ամ­­բողջ կրթա­­կան հա­­մակար­­գը։

Հայ­­կա­­­կան վար­­ժա­­­րանին պա­­րագա­­յին խնդի­­րը կրկնա­­կի է։ Ծնող­­քը դժո­­ւարու­­թիւն ու­­նի վճա­­րելու։ Բայց դպրոցն ալ չի կրնար չգան­­ձել։ Աշա­­կերտնե­­րուն թի­­ւը կը պակ­­սի, սա­­կայն շէն­­քը պէտք է պա­­հել, ելեկտրա­­կանու­­թիւն վճա­­րել, ու­­սուցիչ վար­­ձատրել, փո­­խադ­­րա­­­միջոց կազ­­մա­­­կեր­­պել, տար­­րա­­­լու­­ծա­­­րան եւ հա­­մակար­­գիչ ու­­նե­­­նալ, վար­­չա­­­կան ծախ­­սե­­­րը հո­­գալ։ Եւ հոս կը ստեղ­­ծո­­­ւի վտան­­գա­­­ւոր շրջա­­նակ մը. աշա­­կերտնե­­րու նո­­ւազում → եկա­­մու­­տի նո­­ւազում → ու­­սուցի­­չի ան­­բա­­­ւարար վար­­ձատրու­­թիւն → լաւ ու­­սուցիչ­­նե­­­րու հե­­ռացում → կրթա­­կան որա­­կի վտան­­գում → ծնող­­նե­­­րու վստա­­հու­­թեան նո­­ւազում → նոր աշա­­կերտնե­­րու կո­­րուստ։

Իր վե­­րոն­­շեալ ու­­սումնա­­սիրու­­թեան մէջ, դոկտ. Հրաչ Չի­­լին­­կի­­­րեան յատ­­կա­­­պէս կը մատ­­նանշէ որա­­կաւոր ու­­սուցիչ­­նե­­­րու պա­­կասը, ան­­բա­­­ւարար աշ­­խա­­­տավար­­ձերն ու նո­­ւազող ֆի­­նան­­սա­­­կան մի­­ջոց­­նե­­­րը՝ իբ­­րեւ Մի­­ջին Արե­­ւել­­քի հայ­­կա­­­կան դպրոց­­նե­­­րուն, նե­­րառեալ Լի­­բանա­­նի, սպառ­­նա­­­ցող հիմ­­նա­­­կան վտանգներ։ Ու­­րեմն հայ­­կա­­­կան դպրո­­ցը փրկե­­լու ծրա­­գիր մը, որ միայն աշա­­կեր­­տին կրթա­­թոշա­­կը կը վճա­­րէ, բայց ու­­սուցի­­չը կը ձգէ աղ­­քա­­­տու­­թեան սահ­­մա­­­նին, եր­­կա­­­րաշունչ լու­­ծում մը չէ։

Դպրո­­ցը աշա­­կեր­­տով կը գո­­յատե­­ւէ, բայց ու­­սուցի­­չով դպրոց կը դառ­­նայ։

Տասնհինգ տկար դպրո՞ց, թէ՞ տաս­­ներկու, տա­­սը, ութ զօ­­րաւոր դպրոց։ Թե­­րեւս այս է ամե­­նէն զգա­­յուն հար­­ցը։

Մեր «Սա­­հակեանի՞ փա­­կու­­մը, թէ՞ փա­­կուող ապա­­գան» յօ­­դուա­­ծին մէջ հե­­տեւեալ հար­­ցումը կու տա­­յինք. «Եւ թե­­րեւս հար­­ցումը այն չէ, թէ քա­­նի՚ դպրոց փա­­կուե­­ցաւ, այլ՝ քա­­նի՞ դպրոց տա­­կաւին կը կար­­ծենք, թէ մե­­զի անհրա­­ժեշտ էե։

Ար­­դեօք մեր նպա­­տակը պէ՞տք է ըլ­­լայ պահ­­պա­­­նել եւ չփա­­կել այ­­սօր գո­­յու­­թիւն ու­­նե­­­ցող իւ­­րա­­­քան­­չիւր դպրոց՝ ան­­կախ աշա­­կեր­­տութեան թի­­ւէն, ծախ­­սէն եւ կրթա­­կան կա­­րելիու­­թիւննե­­րէն։ Զգա­­ցական պա­­տաս­­խա­­­նը ընդհան­­րա­­­պէս «այոէ է։ Պատ­­մա­­­կան պա­­տաս­­խա­­­նը նոյնպէս հասկնա­­լի է։ Իւ­­րա­­­քան­­չիւր դպրոց ու­­նի անուն, յի­­շողու­­թիւն, շրջա­­նաւարտներ, բա­­րերար­­ներ, պա­­տերու մէջ ապ­­րած սե­­րունդներ։ Բայց կրթա­­կան պա­­տաս­­խա­­­նը կրնայ տար­­բեր ըլ­­լալ։Դպրոց­­նե­­­րու եւ մի­­ջոց­­նե­­­րու մէկ­­տե­­­ղու­­մը միշտ պար­­տութիւն չէ։

Դպրոց փա­­կելը իս­­կա­­­պէս կո­­րուստ է։ Բայց եր­­բեմն եր­­կու կամ երեք տկար կա­­ռոյ­­ցի փո­­խարէն մէկ զօ­­րաւոր հաս­­տա­­­տու­­թիւն ստեղ­­ծե­­­լը կրնայ պահ­­պանման աւե­­լի խե­­լացի ձեւ մը ըլ­­լալ։ Դեռ հա­­ւանա­­բար գտնո­­ւին ու­­րիշ ընտրանքներ, եթէ գտնո­­ւի կա­­մեցո­­ղու­­թիւնը՝ նստե­­լու եւ իս­­կա­­­պէ՚ս քննար­­կե­­­լու։

Ճիշդ այս պատ­­ճա­­­ռով դպրոց­­նե­­­րու թի­­ւը ապա­­գային պէտք չէ ըլ­­լայ մեր միակ չա­­փանի­­շը։ Եթէ վա­­ղը Լի­­բանա­­նի մէջ ու­­նե­­­նանք 12, 10, 8 հայ­­կա­­­կան վար­­ժա­­­րան՝ նիւ­­թա­­­կան առողջ հիմ­­քով, ար­­ժա­­­նապա­­տիւ վար­­ձատրո­­ւող ու­­սուցիչ­­նե­­­րով, ար­­դիական ծրա­­գիր­­նե­­­րով եւ 5.000 աշա­­կեր­­տով, ար­­դեօք աւե­­լի՞ վատ վի­­ճակի մէջ պի­­տի ըլ­­լանք, քան 15 դպրո­­ցով՝ որոնցմէ քա­­նի մը հա­­տը ամէն տա­­րի գո­­յատեւ­­ման հա­­մար հան­­գա­­­նակու­­թիւն կը կազ­­մա­­­կեր­­պէ եւ ծնող­­նե­­­րէն շա­­տեր ու­­րիշ ուղղու­­թեամբ կը նա­­յին իրենց զա­­ւակ­­նե­­­րուն լաւ կրթու­­թիւն ապա­­հովե­­լու մտա­­հոգու­­թեամբ։

Շէնք պա­­հե՞լն է նպա­­տակը, թէ՞ հայ­­կա­­­կան կրթու­­թիւնը։ Այս եր­­կուքը միշտ նոյն բա­­նը չեն։

Սա­­կայն միացու­­մը միայն ֆի­­զիքա­­կան շէն­­քե­­­րու հարց չէ։ Տա­­կաւին՝ հա­­մագոր­­ծակցու­­թիւնը ան­­պայմա­­նօրէն չի նշա­­նակեր դպրոց­­նե­­­րու փա­­կում։ Հայ Առա­­քելա­­կան, Հայ Կա­­թողի­­կէ, Հայ Աւե­­տարա­­նական, Հա­­մազ­­գա­­­յինի, ՀԲԸՄ-ի եւ այլ հաս­­տա­­­տու­­թիւննե­­րու դպրոց­­նե­­­րը կրնան պահ­­պա­­­նել իրենց ու­­րոյն ինքնու­­թիւնը՝ միաժա­­մանակ բազ­­մա­­­թիւ ծա­­ռայու­­թիւններ միաս­­նա­­­բար կազ­­մա­­­կեր­­պե­­­լով։

Ին­­չո՞ւ իւ­­րա­­­քան­­չիւր դպրոց պէտք է հա­­մակարգչա­­յին իր առան­­ձին են­­թա­­­կառոյ­­ցը պա­­հէ։ Ին­­չո՞ւ գնումնե­­րը պէտք է առան­­ձին-առան­­ձին կա­­տարո­­ւին։ Ին­­չո՞ւ տա­­սը դպրոց աշա­­կերտնե­­րու փո­­խադ­­րութեան հար­­ցը տա­­սը տար­­բեր ձե­­ւերով լու­­ծէ։ Ին­­չո՞ւ յա­­տուկ մաս­­նա­­­գիտու­­թեան հմուտ ու­­սուցիչ մը չի կրնար տար­­բեր օրե­­րու տար­­բեր դպրոց­­նե­­­րու մէջ դա­­սաւան­­դել։ Ին­­չո՞ւ չստեղ­­ծել ու­­սուցիչ­­նե­­­րու վե­­րապատ­­րաստու­­թեան միաս­­նա­­­կան կեդ­­րոն մը, որ­­դեգրել հա­­յերէ­­նի դա­­սաւանդման հա­­սարա­­կաց չա­­փանիշ­­ներ, ստեղ­­ծել թո­­ւային դա­­սագիր­­քե­­­րու միաս­­նա­­­կան շտե­­մարան մը կամ նոյ­­նիսկ բարձր մա­­կար­­դա­­­կի առար­­կա­­­ներու հա­­մար հա­­մատեղ առ­­ցանց դա­­սըն­­թացքներ կազ­­մա­­­կեր­­պել։

Պատ­­մա­­­կանօ­­րէն մեր բազ­­մա­­­կեդ­­րոն կա­­ռոյ­­ցը մեր ու­­ժի աղ­­բիւրնե­­րէն մէ­­կը եղած է։ Սա­­կայն թի­­ւով նո­­ւազող հա­­մայնքի մը մէջ նոյն այդ կա­­ռոյ­­ցը կրնայ նաեւ վե­­րածո­­ւիլ ծախ­­սա­­­լից կրկնու­­թեան։

Ապա­­գայի մար­­տահրա­­ւէրը տար­­բե­­­րու­­թիւննե­­րը վե­­րաց­­նե­­­լը չէ։ Տար­­բե­­­րու­­թիւննե­­րուն պատ­­ճա­­­ռով կրկնո­­ւող անար­­դիւնա­­ւէտու­­թիւնը վե­­րաց­­նելն է։

Բա­­րեգոր­­ծութե­­նէն դէ­­պի
հա­­մակարգ

Լի­­բանա­­նահայ դպրո­­ցը բա­­րերար­­նե­­­րու պա­­կաս չէ ու­­նե­­­ցած։ 2026-ի Յու­­նո­­­ւարին, օրի­­նակ, Լի­­բանա­­նի Հա­­յոց Ազ­­գա­­­յին Առաջ­­նորդա­­րանը յայ­­տա­­­րարեց, որ Ազ­­գա­­­յին վար­­ժա­­­րան­­նե­­­րուն ի նպաստ հան­­գա­­­նակո­­ւած է 350.400 ամե­­րիկեան տո­­լար։ Աջակ­­ցողնե­­րուն մէջ նշո­­ւած էին Հիւ­­սի­­­սային Ամե­­րիկա­­յի առաջ­­նորդա­­րան­­ներ, Գա­­լուստ Կիւլպէն­­կեան Հիմ­­նարկու­­թիւնը, «Հա­­յաս­­տա­­­նէ Հա­­մահայ­­կա­­­կան հիմ­­նադրա­­մի Ֆրան­­սա­­­յի կա­­ռոյ­­ցը եւ ան­­հատ բա­­րերար­­ներ։

Հայ Աւե­­տարա­­նական դպրոց­­նե­­­րուն պա­­րագա­­յին ալ Armenian Missionary Association of America-ն կը յայտնէ, որ Լի­­բանա­­նի մէջ կը գոր­­ծեն չորս երկրոր­­դա­­­կան հայ­­կա­­­կան աւե­­տարա­­նական դպրոց­­ներ եւ կը կի­­րար­­կո­­­ւին աշա­­կերտնե­­րու աջակ­­ցութեան ծրա­­գիր­­ներ։

Հայ կա­­թողի­­կէ վար­­ժա­­­րան­­ներն ալ ու­­նին աշա­­կերտնե­­րու օժան­­դա­­­կու­­թեան իրենց ծրա­­գիր­­ներն ու մի­­ջոց­­նե­­­րը։

Այս օգ­­նութիւննե­­րը կեն­­սա­­­կան են։ Բայց հար­­ցը այն է, թէ մին­­չեւ ե՞րբ կա­­րելի է ամէն տա­­րի նոյն բա­­ցը գո­­ցել։ Եթէ դպրոց մը ամէն տա­­րի 100 հա­­զար տո­­լարի բաց ու­­նի, եւ ամէն տա­­րի բա­­րերար մը գտնենք այդ 100 հա­­զարը տա­­լու, դպրո­­ցը փրկա՞ծ կ’ըլ­­լանք, թէ՞ միայն մէկ տա­­րիով յե­­տաձ­­գած ենք նոյն հար­­ցումը։

Բա­­րեգոր­­ծութեան յա­­ջորդ հանգրո­­ւանը պէտք է ըլ­­լայ հա­­մակար­­գա­­­յին ներդրու­­մը։

Ոչ միայն՝ «որ­­քա՞ն գու­­մար հա­­ւաքե­­ցին­­քե, այլ՝ այդ գու­­մա­­­րով քա­­նի՞ աշա­­կերտ պա­­հեցինք, քա­­նի՞ ու­­սուցիչ չար­­տա­­­գաղ­­թեց, ի՞նչ չա­­փով բարձրա­­ցաւ կրթա­­կան որա­­կը, ի՞նչ ծախս նո­­ւազե­­ցաւ, քա­­նի՞ նոր ըն­­տա­­­նիք հայ­­կա­­­կան դպրոց ընտրեց։

Բա­­րերա­­րին պէտք չէ միայն ըսել՝ «մեր դպրո­­ցը վտան­­գո­­­ւած էե։

Պէտք է նաեւ ըսել կա­­րենալ՝ «ահա՚ մեր հինգ տա­­րուան ծրա­­գիրը եւ իրա­­գոր­­ծումնե­­րու նա­­խատե­­սուած փու­­լե­­­րը»։

Իսկ մենք նոյ­­նիսկ ճշգրիտ թի­­ւը չենք գի­­տեր

Այս բո­­լոր հար­­ցե­­­րուն կող­­քին կայ շա՚տ, շա՚տ զար­­մա­­­նալի երե­­ւոյթ մը։

2026 տա­­րին ենք եւ տա­­կաւին չու­­նինք հրա­­պարա­­կային, ամ­­բողջա­­կան եւ ամէն տա­­րի թար­­մա­­­ցուող հա­­մահայ­­կա­­­կան տո­­ւեալ­­նե­­­րու հա­­մակարգ մը, որ յստակ ըսէ՝ Լի­­բանա­­նի մէջ քա­­նի՞ հայ­­կա­­­կան դպրոց կը գոր­­ծէ, քա­­նի՞ աշա­­կերտ ու­­նի իւ­­րա­­­քան­­չիւրը, քա­­նի՞ ու­­սուցիչ, ի՞նչ տա­­րեկան պիւտճէ, ի՞նչ կրթա­­թոշակ, քա­­նի աշա­­կերտ կը հե­­ռանայ եւ ին­­չո՞ւ։

Վե­­րեւ նշո­­ւած հե­­տազօ­­տու­­թե­­­նէն ստա­­ցուած ամե­­նավեր­­ջին ընդհա­­նուր թի­­ւը 2021–22-ի 16 դպրոցն ու 4.911 աշա­­կերտն է։ 2026-27-ի հա­­մար կա­­րելի է խօ­­սիլ 15 վար­­ժա­­­րանի մա­­սին, բայց այդ մէ­­կը տա­­կաւին պաշ­­տօ­­­նապէս հաս­­տա­­­տուած թիւ չէ։

Այս պատ­­ճա­­­ռով, յա­­ճախ կրկնո­­ւող «ժա­­մանա­­կին 60 դպրոց ու­­նէինք, այ­­սօր 15 մնա­­ցած էէ նա­­խադա­­սու­­թիւնը ընդհա­­նուր ուղղու­­թեամբ ճիշդ է, բայց գի­­տակա­­նօրէն ճշգրտու­­մի կը կա­­րօտի։ Տար­­բեր ժա­­մանա­­կաշրջան­­նե­­­րու աղ­­բիւրնե­­րը միշտ նոյն ձե­­ւով չեն հա­­շուած ման­­կա­­­պար­­տէզնե­­րը, նա­­խակրթա­­րան­­ներն ու երկրոր­­դա­­­կան բա­­ժին­­նե­­­րը, իսկ միացեալ հաս­­տա­­­տու­­թիւննե­­րը եր­­բեմն տար­­բեր ձե­­ւերով ար­­ձա­­­նագ­­րուած են։ Եւ ասի­­կա պարզ վի­­ճակագ­­րա­­­կան թե­­րու­­թիւն չէ։

Ինչպէ՞ս կա­­րելի է ապա­­գան ծրագ­­րել, երբ ներ­­կան ամ­­բողջու­­թեամբ չենք չա­­փած։

Լի­­բանա­­նի հայ­­կա­­­կան դպրոց­­նե­­­րուն անհրա­­ժեշտ է միաս­­նա­­­կան ու­­սումնա­­կան դի­­տորդ խոր­­հուրդ մը՝ ոչ թէ զա­­նոնք մէկ իշ­­խա­­­նու­­թեան են­­թարկե­­լու, այլ տո­­ւեալ­­ներն ու իրա­­կանու­­թիւննե­­րը չա­­փելու եւ ար­­ձա­­­նագ­­րե­­­լու հա­­մար։

Տա­­րեկան քա­­նի՞ աշա­­կերտ կը կորսնցնենք։ Ո՞ր տա­­րիքին։ Ո՞ւր կ’եր­­թան։ Ին­­չո՞ւ։ Դրա­­մի՞ պատ­­ճա­­­ռով։ Կրթա­­կան որա­­կի՞։

Հե­­ռաւո­­րու­­թեա՞ն։ Լե­­զուի՞։ Ըն­­տա­­­նիքը երկրէ՞ն կը հե­­ռանայ, թէ՞ երե­­խան ու­­րիշ դպրոց կ’անցնի։

Առանց այս հար­­ցումնե­­րու պա­­տաս­­խաննե­­րուն՝ մեր կրթա­­կան քա­­ղաքա­­կանու­­թիւնը մեծ մա­­սամբ կը հիմ­­նո­­­ւի տպա­­ւորու­­թիւննե­­րու եւ են­­թադրու­­թիւննե­­րու վրայ։

Դպրո­­ցին ապա­­գան հա­­մայնքի ապա­­գայէն ան­­ջատ չէ

Վեր­­ջա­­­պէս պէտք է ըն­­դունինք ամե­­նէն դժո­­ւար իրա­­կանու­­թիւնը։ Հայ­­կա­­­կան վար­­ժա­­­րանի հար­­ցը առան­­ձին հարց չէ։ Եթէ երի­­տասարդ ըն­­տա­­­նիք­­նե­­­րը շա­­րու­­նա­­­կեն հե­­ռանալ Լի­­բանա­­նէն, դպրո­­ցը պի­­տի պար­­պո­­­ւի։ Եթէ հա­­յերէ­­նը ըն­­տա­­­նիքէն հե­­ռանայ, դպրո­­ցը միայ­­նակ չի կրնար զայն փրկել։ Եթէ հա­­մայնքա­­յին հաս­­տա­­­տու­­թիւննե­­րը երի­­տասար­­դին հա­­մար կորսնցնեն իրենց նշա­­նակու­­թիւնը, դպրո­­ցը բա­­ցառու­­թիւն պի­­տի չըլ­­լայ։ Եթէ ու­­սուցի­­չը չի կա­­րենայ իր աշ­­խա­­­տավար­­ձով ար­­ժա­­­նապա­­տիւ ապ­­րիլ, հայ­­րե­­­նասի­­րական կո­­չերը զինք դա­­սարա­­նին մէջ եր­­կար չեն պա­­հեր։ Եւ եթէ հայ­­կա­­­կան դպրո­­ցը չկա­­րենայ հա­­մոզել ծնող­­քը, որ իր զա­­ւակին ապա­­գային հա­­մար առա­­ւելու­­թիւն է եւ ոչ զո­­հողու­­թիւն, պատ­­մա­­­կան փառ­­քը բա­­ւարար պի­­տի չըլ­­լայ։

Այս պատ­­ճա­­­ռով հար­­ցը «ինչպէ՞ս փրկենք մեր դպրոց­­նե­­­րըէ ձե­­ւով դնե­­լը թե­­րեւս ար­­դէն սխալ մէկ­­նա­­­կէտ է։ Փրկել բա­­ռը մեզ կը դնէ պաշտպա­­նողա­­կան դիր­­քի մէջ։ Կար­­ծես թէ ու­­նինք ան­­ցեալէն ժա­­ռան­­գո­­­ւած կա­­ռոյց մը եւ մեր միակ պար­­տա­­­կանու­­թիւնը զայն նոյ­­նութեամբ փո­­խան­­ցելն է։ Բայց թե­­րեւս ու­­րիշ է մեր պար­­տա­­­կանու­­թիւնը։ Թե­­րեւս պէտք չէ պահ­­պա­­­նենք այն դպրո­­ցը, որ ու­­նէինք։

Պէտք է ստեղ­­ծենք այն դպրո­­ցը, ուր պի­­տի ու­­զէ յա­­ճախել վա­­ղուան հայ երե­­խան։

Դպրոց մը, ուր արեւմտա­­հայե­­րէնը ան­­ցեալի յի­­շատակ չէ, այլ ապ­­րող լե­­զու։

Ուր բազ­­մա­­­լեզո­­ւու­­թիւնը բեռ չէ, այլ մրցակ­­ցա­­­յին առա­­ւելու­­թիւն։

Ուր հա­­յեցի կրթու­­թիւնը չի նշա­­նակեր մի­­ջազ­­գա­­­յին կրթու­­թե­­­նէն զի­­ջում։

Ուր ու­­սուցի­­չը (նաեւ տնօ­­րէնը) «ծա­­ռայո­­ղէ չէ, որուն նո­­ւիրու­­մը պատ­­ճառ կը դառ­­նայ քիչ վճա­­րելու, այլ մաս­­նա­­­գէտ է, որուն աշ­­խա­­­տան­­քը ար­­ժա­­­նի է մաս­­նա­­­գիտա­­կան վար­­ձատրու­­թեան։

Ուր բա­­րերա­­րը տա­­րեկան բաց մը գո­­ցելու փո­­խարէն ապա­­գայ կը ֆի­­նան­­սա­­­ւորէ։

Ուր հայ­­կա­­­կան տար­­բեր հաս­­տա­­­տու­­թիւննե­­րը կրնան մնալ տար­­բեր, բայց պայ­­ման չէ ամէն բան առան­­ձին ընել։

Եւ ուր դպրո­­ցին յա­­ջողու­­թիւնը չի չա­­փուիր միայն անով, որ դու­­ռը տա­­կաւին բաց է։

Կը չա­­փուի անով, թէ քա­­նի երե­­խայ կ’ու­­զէ այդ դու­­ռէն ներս մտնել։

1974–75-ին շուրջ 21.000 երե­­խայ կը մտնէր այդ դռնե­­րէն։

2021–22-ին՝ 4.911։

Այս եր­­կու թի­­ւերուն մի­­ջեւ միայն յի­­սուն տա­­րուան պատ­­մութիւն չկայ։ Կայ հար­­ցում մը։

Յա­­ջորդ յի­­սուն տա­­րինե­­րուն ի՞նչ թիւ պի­­տի գրենք։

Պա­­տաս­­խա­­­նը միայն ար­­տա­­­գաղ­­թէն, տնտե­­սու­­թե­­­նէն կամ քա­­ղաքա­­կան պայ­­մաննե­­րէն կա­­խեալ չէ։

Նաեւ՝ մեզ­­մէ կա­­խեալ է։

(Տար­բերակ21)

Հան­դի­պու­մին ըն­թացքին Փու­թին ըսաւ, որ Հա­յաս­տա­նի ձգտու­մը՝ դէ­պի Եւ­րո­պական Միու­թիւն, երկրի օրի­նական իրա­ւունքն է, սա­կայն այս մէ­կը բար­դութիւններ կը ստեղ­ծէ, նաեւ՝ Հա­յաս­տա­նի ԵԱՏՄ-ի մէջ մնա­լուն։ «Որ­քան շուտ Հա­յաս­տա­նը կողմնո­րոշո­ւի Եւ­րո­պական Միու­թեան ան­դա­մակ­ցե­լու հար­ցով, այնքան լաւ։ Մոս­կո­ւայի մէջ պէտք է հասկնանք՝ ինչպէ՛ս զար­գացնել հե­տագայ յա­րաբե­րու­թիւննե­րը», նշեց ան։

Անդրա­դառ­նա­լով մէ­կու­կէս տա­րի առաջ Հա­յաս­տա­նի Ազ­գա­յին ժո­ղովին ըն­դունած օրէն­քին, որ կ՛ազ­դա­րարէ Երե­ւանի։ Եւ­րո­պական Միու­թեան ան­դա­մակ­ցութեան գոր­ծընթա­ցի մեկ­նարկը, Ռու­սիոյ նա­խագա­հը յայտնեց, որ Հա­յաս­տա­նի՝ այլ կազ­մա­կեր­պութեան ան­դա­մակ­ցե­լու գոր­ծընթա­ցին սկսե­լու մա­սին օրէն­քի ըն­դունու­մը ար­դէն կը նշա­նակէ գոր­ծող կազ­մա­կեր­պութե­նէն դուրս գա­լու յայ­տա­րարու­թիւն։

Փու­թին ան­գամ մը եւս առա­ջար­կեց՝ «Հա­յաս­տա­նի ժո­ղովուրդին կա­րելիու­թիւն տալ ընտրե­լու Եւ­րո­պական Միու­թեան ան­դա­մակ­ցե­լու հար­ցով, մար­դոց հարցնե­լու, թէ ի՞նչ կ՛ու­զեն»։

Ասոր զու­գա­հեռ, Ռու­սիոյ նա­խագա­հը շեշ­տեց, որ Ռու­սիա Հա­յաս­տա­նի հիմ­նա­կան տնտե­սական գոր­ծընկերն է, տա­րես­կիզբէն մին­չեւ օրս եր­կու եր­կիրնե­րուն մի­ջեւ առեւտրաշրջա­նառու­թիւնը կազ­մած է 2.5 մի­լիառ տո­լար: Ան նաեւ մատ­նանշեց Եւ­րա­սիական տնտե­սական միու­թեան Հա­յաս­տա­նի ան­դա­մակ­ցութեան ար­դիւնքնե­րը. այդ ըն­թացքին հան­րա­պետու­թեան հա­մախառն ներ­քին ար­տադրու­թիւնը եռա­պատ­կո­ւած է, իսկ հայ­կա­կան ապ­րանքնե­րու ար­տա­ծու­մը աւել­ցած 10 ան­գա­մով։

«Ռու­սիա միշտ հան­դէս կու գայ Հա­յաս­տա­նի հետ բա­րեկա­մական եւ փոխ­շա­հաւէտ յա­րաբե­րու­թիւննե­րու զար­գացման օգ­տին, ինչ որ կը հա­մապա­տաս­խա­նէ եր­կու եր­կիրնե­րու ժո­ղովուրդնե­րուն հիմ­նա­րար շա­հերուն», նշեց ան։

Փա­շինեան իր կար­գին յայ­տա­րարեց. «ԵԱՏՄ կար­գա­ւորումնե­րով որե­ւէ երկրի կազ­մա­կեր­պութե­նէն դուրս թող­նե­լու գոր­ծի­քակազմ չկայ։ Անոր հա­մար պե­տու­թիւնը ին­քը առ­նո­ւազն վեց ամիս առաջ պէտք է ծա­նու­ցէ կազ­մա­կեր­պութեան։ Մենք նման ծա­նու­ցում չենք փո­խան­ցած ԵԱՏՄ-ին: Իրա­վիճա­կին պէտք է նա­յիլ այդ ելա­կէտէն»։

Ան դի­տել տո­ւաւ, որ Երե­ւանի հա­մար կա­րեւոր է ու­նե­նալ այ­լընտրանքներ, ինչ որ՝ «մեր օրի­նական իրա­ւունքն է։ Բայց այդ չի նշա­նակեր, որ մենք դժգոհ ենք ԵԱՏՄ-էն՝ չնա­յած այնտեղ կան խնդիր­ներ»։

Փա­շինեան պնդեց, որ Եւ­րո­պական Միու­թեան ան­դա­մակ­ցութեան օրէն­քի ըն­դունու­մով Հա­յաս­տան չէ խախ­տած ԵԱՏՄ-ի մէջ որե­ւէ պար­տա­ւորու­թիւն. «Այդ հար­ցը այնքան չէ հա­սու­նա­ցած, որ դրո­ւի ժո­ղովրդա­կան հան­րա­քուէի, մենք այդ օրէն­քը ըն­դունած ենք, որ­պէսզի հան­րա­քուէ չանցկաց­նենք»։

Փու­թի­նի հետ հան­դի­պու­մէն ետք Փա­շինեան յայ­տա­րարեց. «Շատ լաւ հան­դի­պում ու­նե­ցայ ՌԴ նա­խագահ Վլա­տիմիր Փու­թի­նի հետ։ Եւ պայ­մա­նաւո­րուե­ցանք ան­կեղծ եւ կա­ռու­ցո­ղական խօ­սակ­ցութիւ­նը շա­րու­նա­կել Մոս­կո­ւա կա­տարե­լիք իմ յա­ռաջի­կայ այ­ցի ըն­թացքին։ Պէտք է ար­ձա­նագ­րել, որ Հա­յաս­տան-Ռու­սաստան յա­րաբե­րու­թիւննե­րը եր­կու երկրնե­րու հա­մար չա­փազանց կա­րեւոր են, եւ մենք շատ խնամ­քով կը վե­րաբե­րենք այդ յա­րաբե­րու­թիւննե­րուն, ՌԴ-ն ալ նա­խագահ Փու­թի­նի գլխա­ւորու­թեամբ խնամ­քով կը վե­րաբե­րուի»։

«Բայց նաեւ պէտք է ար­ձա­նագ­րել, որ նոր մի­ջավայ­րին, նոր պայ­մաննե­րուն այդ յա­րաբե­րու­թիւննե­րը վե­րաձե­ւակեր­պե­լու անհրա­ժեշ­տութիւն կայ եւ այդ վե­րաձե­ւակերպման ար­դիւնքին յա­րաբե­րու­թիւննե­րը կ՚ըլ­լան աւե­լի լաւ, աւե­լի կա­ռու­ցո­ղական, աւե­լի փոխ­շա­հաւէտ եւ աւե­լի ջերմ», յայտնեց վար­չապետը։

2 Սեպ­տեմբե­րին վաղ առա­ւօտո­ւայ ժա­մերուն, ժա­մը 03.26-ի շուրջ Սի­լիվ­րիի ծո­վափէն 18 մղոն հե­ռաւո­րու­թեան վրայ բաց ծո­վու մէջ իրար բա­խած են եր­կու թրքա­կան նաւեր՝ Ալ­սու եւ Թուղպերք Իմա­մօղ­լու, որոնցմէ երկրոր­դը վայրկեան­նե­րու ըն­թացքին ընկղմած է եւ անոր տա­սը հո­գիէ բաղ­կա­ցած անձնա­կազ­մէն փրկո­ւող­ներ չկան։

Թեր­թիս հրա­տարա­կու­թեան պատ­րաստո­ւած ժա­մերուն մէկ կող­մէն կը շա­րու­նա­կուէր փրկա­րար աշ­խա­տու­թիւննե­րը, իսկ միւս կող­մէ ալ Ալ­սո­ւի նա­ւավա­րին եւ անձնա­կազ­մին հար­ցաքննութիւնները։

Երկրորդ շրջա­նին հա­մար ծրագ­րուած է 15 Փետ­րո­ւար 2027 եւ 21 Յու­նիս 2027 թո­ւական­նե­րը։ Իւ­րա­քան­չիւր շրջա­նը կը բաղ­կա­նայ 72 դա­սաժա­մերէ եւ կը տե­ւէ 18 շա­բաթ։ Դա­սըն­թացքնե­րը կը վա­րեն վաս­տա­կաւոր ու­սուցչու­հի­ներ՝ Շու­շան Էօզօղ­լու եւ Թա­մար Ման­կա­սար։

Պար­տինք յի­շեց­նել թէ Հրանդ Տինք Հիմ­նարկի արեւմտա­հայե­րէնի դա­սըն­թացքնե­րը ար­դէն իսկ փաս­տած են իրենց ուսման բարձր մա­կար­դա­կը, մինչ օրս տա­լով բազ­մա­թիւ շրջա­նաւարտներ, որոնք հա­յերէն լե­զուի ու գրա­կանու­թեան մա­սին իրենց գի­տելիք­նե­րը կու­տա­կած են այս դա­սըն­թացքնե­րու մի­ջոցաւ։

Դա­սըն­թացքնե­րու մաս­նակցու­թեան հա­մար դի­մելու վեր­ջին թո­ւականն է 17 Սեպտեմբերը։

Այս գրան­ցումը կա­րեւոր ձեռքբե­րում մըն է Էլա­զըղի մէջ դա­րեր շա­րու­նակ ապ­րած հայ հա­մայնքի պատ­մա­կան եւ մշա­կու­թա­յին ժա­ռան­գութեան պահ­պանման եւ յա­ջորդ սե­րունդնե­րուն փո­խանցման տե­սակէ­տէն։

Գրանցման գոր­ծընթա­ցը աւար­տին հա­սաւ Գա­ւառի հա­մայնքնե­րու տե­սուչ Արժ. Տ. Աւե­տիս Քհնյ. Թա­պաշեանի տես­չութեամբ եւ Ար­ման Եաղ­ճըի առաջ­նորդու­թեամբ իրա­կանա­ցուած աշ­խա­տանքնե­րու շնոր­հիւ։ Հա­մայնքին անու­նով պատ­կան հաս­տա­տու­թեանց հետ հան­դի­պումնե­րը, ներ­կա­յացո­ւած դի­մումնե­րը եւ իրա­կանա­ցուած աշ­խա­տանքնե­րը հե­տեւո­ղակա­նօրէն շա­րու­նա­կուե­ցան եւ գե­րեզ­մա­նատան տա­րած­քի պահ­պա­նու­թեան ուղղու­թեամբ անհրա­ժեշտ գոր­ծընթաց­նե­րը աւար­տին հաս­ան։

Այս աշ­խա­տանքնե­րուն ար­դիւնքով Էլա­զըղի Հա­յոց Գե­րեզ­մա­նատու­նը պաշ­տօ­նական պահ­պա­նու­թեան տակ առ­նո­ւեցաւ եւ ստա­ցաւ պահ­պա­նու­թեան իրա­ւական երաշ­խիք։

Պատ­րիարք Հօր շնոր­հա­ւորանքնե­րը՝ Էլա­զըղի Հայ Հա­մայնքին

Գրանցման որո­շու­մէն ետք, Ն.Ա.Տ. Սա­հակ Բ. Պատ­րիարք հայ­րը հե­ռաձայ­նա­յին կապ հաս­տա­տեց Ար­ման Եաղ­ճըի հետ եւ իր շնոր­հա­ւորու­թիւննե­րը փո­խան­ցեց։

Պատ­րիարք Հայ­րը իր ու­րա­խու­թիւնը ար­տա­յայ­տե­լով՝ ընդգծեց այս կա­րեւոր գրանցման նշա­նակու­թիւնը Էլա­զըղի Հայ հա­մայնքի պատ­մա­կան եւ մշա­կու­թա­յին ժա­ռան­գութեան պահ­պանման տե­սակէ­տէն։ Պատ­րիարք Հայ­րը նաեւ իր հայ­րա­կան սէ­րը, ող­ջոյններն ու օրհնու­թիւննե­րը փո­խան­ցեց տեղ­ւոյն հա­մայնքին։

Կա­րեւոր քայլ մը՝ մեր հա­սարա­կաց մշա­կու­թա­յին յի­շողու­թեան պահ­պանման հա­մար

Էլա­զըղի Հա­յոց Գե­րեզ­մա­նատու­նը կա­րեւոր պատ­մա­կան եւ մշա­կու­թա­յին յի­շողու­թեան վայր մըն է, որ լոյս կը սփռէ քա­ղաքին մէջ ան­ցեալին ապ­րած հայ հա­մայնքի պատ­մութեան։ Տա­րած­քի գրան­ցումը մեծ նշա­նակու­թիւն ու­նի ոչ միայն գե­րեզ­մա­նատան եւ անոր մէջ գտնո­ւող պատ­մա­կան տար­րե­րու պահ­պանման, այ­լեւ Էլա­զըղի բազ­մամշա­կու­թա­յին ան­ցեալի եւ հա­սարա­կաց մշա­կու­թա­յին ժա­ռան­գութեան յա­ջորդ սե­րունդնե­րուն փո­խանցման տե­սակէ­տէն։

Էլա­զըղի Հայ հա­մայնքը շնոր­հա­կալու­թիւն կը յայտնէ այս կա­րեւոր գոր­ծընթա­ցի աւար­տին նպաս­տած, մաս­նա­ւորա­բար Էլա­զըղի Կու­սա­կալու­թեան, Էլա­զըղի Քա­ղաքա­պետու­թեան եւ Էլա­զըղի Մշա­կոյ­թի եւ Զբօ­սաշրջու­թեան Տնօ­րէնու­թեան, ինչպէս նաեւ բո­լոր այն հաս­տա­տու­թեանց, կազ­մա­կեր­պութեանց եւ պա­տաս­խա­նատու­նե­րուն, որոնք նպաս­տե­ցին գոր­ծընթա­ցին։

Էլա­զըղի Հա­յոց Գե­րեզ­մա­նատան գրան­ցումը նշա­նակա­լից եւ ար­ժէ­քաւոր քայլ մըն է՝ ան­ցեալէն ապա­գայ փո­խան­ցո­ւող պատ­մա­կան ժա­ռան­գութեան պահ­պանման ուղղու­թեամբ։

Լա­րա Սու­լո­ւօղ­լո­ւին հետ բնու­թե­նէն հա­ւաքած նիւ­թե­րով պատ­կերներ պատ­րաստե­ցինք, Ժու­լիանա Ճե­պեճիին հետ ծո­վու հա­մար գու­նա­ւոր պա­յու­սակներ ձե­ւաւո­րեցինք, Դա­լար Մի­տոյեանին հետ տպագ­րութեան տար­բեր ձե­ւերով գոր­ծեր ստեղ­ծե­ցինք, Թի­նա Քոբ­մա­յին հետ միասին մտա­ծեցինք ու հա­ճոյ­քով հար­ցումներ հար­ցուցինք, Նա­րօտ Ավ­ճըին հետ ձեռ­քերնիս աղ­տո­տելով կա­ւէ գոր­ծեր շի­նեցինք, Վար­դան Էս­դուգեանին եւ Վա­հագն Քէ­շիշեանին հետ Եսա­յեան Միու­թեան «Հար­կաւ» թեր­թի­կին նոր թի­ւը պատ­րաստե­ցինք, ու Միհ­րան Թով­մա­սեանին հետ ազա­տօրէն պա­րեցինք։

76 մաս­նա­կից ներ­կայ եղան մեր աշ­խա­տանոց­նե­րուն՝ ընդհա­նուր 130 ար­ձա­նագ­րութիւն, 5-էն մին­չեւ 15 տա­րեկան։ Տա­կաւին շա­տեր մաս­նակցե­ցան առանց ար­ձա­նագ­րո­ւելու, որոնց առ­ջեւ բաց էին դռնե­րը Սբ. Գրի­գոր Լու­սա­ւորիչ եկե­ղեց­ւոյ։

Սրտա­գին շնոր­հա­կալու­թիւն բո­լոր ծնող­նե­րուն, որոնք մե­զի վստա­հեցան իրենց զա­ւակ­նե­րը։ Նաեւ մեր բո­լոր վա­րիչ­նե­րուն, իրենց ժա­մանա­կին, ստեղ­ծա­գործ գա­ղափար­նե­րուն եւ սի­րոյն հա­մար։ Եւ վեր­ջա­պէս Ներ­սէ­սեան Դպրաց դա­սին, իր ջերմ աջակ­ցութեան հա­մար։

Յոյ­սով ենք որ ծրա­գիրը պի­տի վե­րադառ­նայ գալ ամառ։ Կը սպա­սենք ձե­զի մեր յա­ռաջի­կայ աշ­խա­տանոց­նե­րուն եւ ձեռ­նարկնե­րուն։ Մին­չեւ այն ատեն, բա­րի աշուն։

Հա­յաս­տա­նի մէջ Իրա­նի դես­պա­նատու­նը իր կար­գին ընդգծած է Իրա­նի եւ Հա­յաս­տա­նի մի­ջեւ առեւտրա­կան, տա­րան­ցիկ եւ տնտե­սական կա­պերու ամ­րապնդման, ինչպէս նաեւ Ե.Ա.Տ.Մ.-ի շու­կա­ներ մուտքի ընդլայնման կա­րեւո­րու­թիւնը։

Այս վտան­գա­ւոր ըն­թացքին իբ­րեւ կան­խա­միջոց պե­տու­թիւնը սահ­մա­նափա­կումներ բե­րած է ձկնոր­սութեան։ Այսպէ­սով կը նպա­տակադ­րո­ւի ձու­կե­րու բուծման եւ աճեց­ման շրջա­նը խնա­յել որ­սէն եւ ապա ըն­թացք տալ մեծ նա­ւերուն դէ­պի ծով հաս­նե­լուն։

31 Օգոս­տո­սի կէս­գի­շերէն ետք Սեւ Ծո­վու, Մար­մա­րայի, Եգէակա­նի եւ Մի­ջերկրա­կանի նա­ւահան­գիստնե­րէն նա­ւեր ճչոց­նե­րու եւ իրենք ճա­նապար­հե­լու փու­թա­ցած ըն­տա­նիք­նե­րու ող­ջերթի մաղ­թանքնե­րով բա­ցուե­ցան ծով իրենց թամ­բե­րը ու թո­ռերը ծով ար­ձա­կելու եւ առատ բեր­քով ետ վե­րադառ­նա­լու յոյ­սով։

Ոլոր­տի մաս­նա­գէտ­ներ կը կան­խա­տեսեն որ որ­սի այս եղա­նակին փա­լամու­թի առա­տու­թիւն պի­տի ըլ­լայ, որու հե­տեւան­քով գի­ներն ալ աւե­լի մատ­չե­լի պի­տի դառ­նան ձկնա­վաճառ­նե­րու մօտ։

Իրենց յա­ռաջա­ցած տա­րիքին բո­լորն ալ զրկո­ւած էին զաւ­կա­կան խնամ­քէն։ Ճիշդ էր որ խնամ­քի կա­րիք ու­նէին, բայց զի­րենք տան­ջո­ղը այդ կա­րիքէն շատ ու շատ աւե­լի ճնշող կա­րօտի զգա­ցումն էր։ Հա­զիւ նկար­նե­րու մի­ջոցաւ կը հե­տեւէին թոռ­նե­րու ման­կութե­նէ դէ­պի պա­տանու­թիւն անցնե­լուն։

Յա­ճախ իրա­րու կը պատ­մէին իրենց զա­ւակ­նե­րուն եւ թոռ­նե­րուն-թոռ­նուհի­ներուն մա­սին։ Այսպէ­սով զրոյ­ցը կը շա­րու­նա­կուէր Մար­սէյլէն, Պոս­թըն, Ուա­թըր­թաւն կամ Նիւ Ճրզի։

Մէկզ միւ­սի մա­սին տե­ղեկու­թիւններն ալ նոյն եղա­նակով իմա­նալի կը դառ­նար։ Այդ զրոյցնե­րը կը վե­րակեն­դա­նաց­նէին նոյ­նիսկ առ­յա­ւէտ հե­ռացող­նե­րը այս աշ­խարհէն։ Օրի­նակի հա­մար Տի­րանը կամ Աստղի­կը՝ Վա­րու­ժա­նին կի­նը, ծա­նօթ դէմ­քեր դար­ձած էին ըն­կե­րական այդ մի­ջավայ­րի մէջ։

Հա­մարեա բո­լորն ալ այ­ցե­լած էին իրենց զա­ւակ­նե­րը, յա­գեցու­ցած կա­րօտի զգա­ցու­մը եւ ան­համբե­րու­թեամբ սպա­սած ետ դար­ձի թո­ւակա­նը։ Շտա­պած էին տուն դառ­նա­լու հա­մար։ Մեր­ժած էին իրենց հա­րազատ­նե­րուն «Քիչ մը եւս մնա­ցէք» առա­ջարկնե­րը։

Այդ օրո­ւայ յետ­մի­ջօրէին պա­րոն Վա­րու­ժան Քէօսէեան աւար­տած էր իր ամե­նօրեայ աշ­խա­տան­քը հի­ւան­դա­նոցի ար­խի­ւէն, աւե­լի ճիշդ ար­խի­ւէն մնա­ցած, ոչնչա­նալէ փրկո­ւած փաս­տա­թուղթե­րու դա­սաւոր­ման ծանր ու պա­տաս­խա­նատու գոր­ծը։

Միայն քա­նի մը տա­րիներ առաջ էր, երբ Սուրբ Փրկիչ Հի­ւան­դա­նոցի տնօ­րէն Սար­գիս Շահ­պա­զի կար­գադրու­թեամբ այս կա­րեւո­րագոյն հաս­տա­տու­թեան ար­խի­ւային նիւ­թե­րը հսկայ պար­կե­րու մէջ ու­ղարկուեցան երկրի թուղթ ար­տադրող մե­ծագոյն գոր­ծա­րանը՝ «Սե­գա», իբ­րեւ թուղթի հումք վե­րամ­շա­կելու հա­մար։

Հի­մա պա­րոն Քէօսէեան կամա­ւոր լծուած է այդ ար­խի­ւի մնա­ցոր­դա­ցը դա­սաւո­րելու։ Կար­ծես ար­դա­րացու­մը ըլ­լար «չկայ բա­րիք, չու­նե­նայ չա­րիք» հաս­տա­տու­մին, այդ աշ­խա­տան­քի շրջա­նին երեք ան­գամ փո­խեցին իր սե­նեակը, ամէն ան­գա­մուն քիդ մը եւս թե­թեւցնե­լով գրա­դարա­նի պա­րու­նա­կու­թիւնը։ Իսկ գրա­դարա­նի պա­րու­նա­կու­թիւնը միայն գիր­քեր չէին։ Կոր­սո­ւեցան նաեւ բազ­մա­թիւ ան­տիպ էջեր, որոնք վեր­ջին ըն­թերցու­մէ մը ետք պատ­րաստ էին տպագ­րութեան։ Երբ աշ­խա­տող­նե­րէն մէ­կը ձե­ռագիր­նե­րու տրցակ մը վեր­ջին պա­հուն աղ­բա­կոյ­տէն գտած ու հասցուցած էր իրեն, 83 ամեայ պա­րոն Վա­րու­ժան ապ­րած ծանր ցնցու­մով չէր կրցած ար­ցունքնե­րը զսպել։

Ծե­րանո­ցի մէջ այդքան ալ դիւ­րին չէ նոյն ճա­կատա­գիրը բաժ­նողնե­րուն բա­րեկա­մանա­լը։ Սա­կայն Վե­հանոյշ, Վար­ժա­պետեան­ներ եւ Վա­րու­ժան Քէօէեան յա­ջողե­ցան այդ բա­րեկա­մու­թիւնը հաս­տա­տել, քա­նի ու­նէին իրար լսե­լու համ­բե­րու­թիւն։ Մա­նաւանդ տի­կին Վե­հանոյշ փոր­ձե­լով տնա­զուրկ ամե­րիկա­ցի իր բա­րեկա­մին հետ ստեղ­ծած երկխօ­սու­թիւնով, դիւ­րաւ կրնար հա­ղոր­դակցիլ մարդկանց հետ, պայ­մա­նաւ որ գո­յանայ փո­խադարձ հան­դուրժո­ղու­թիւն։

Միշտ չէր որ բո­լորը մէկ­տե­ղուած ըլ­լան, Վար­ժա­պետեան­նե­րու բա­ցակա­յած մէկ պա­հուն Քէօսէեանը պատ­մած էր Պա­րոն Պօ­ղոսի բա­րերա­րու­թիւննե­րը։ «Ան սո­վորա­կան բա­րերար­նե­րէն կը տար­բե­րի այս առու­մով թէ, միայն քի­չեր գի­տեն իր առա­տաձեռ­նութեան մա­սին։ Ես ան­ձամբ վկայ եղած եմ թէ այս հաս­տա­տու­թեան մէջ քա­նի քա­նի հայ բժիշկնե­րու նո­ւիրած է Բար­սեղ Թուղլա­ճեանի «Արեւմտա­հայե­րը» ու­սումնա­սիրու­թեան հա­տոր­նե­րը։ Իւ­րա­քան­չիւրը 100 ԱՄՆ տո­լար ար­ժող այդ քա­ռահա­տոր­նե­րը նո­ւիրեց այնպի­սինե­րուն, որոնց տան մէջ առ­հա­սարակ գրա­դարան մը իսկ չկար։ Զինք մղո­ղը հե­ղինա­կին օգ­նե­լու տրա­մադ­րութիւնն էր պար­զա­պէս»։ Վե­հանոյ­շի հա­մար յայտնու­թիւն էին Քէօսէեանի պատ­մածնե­րը։

Իրեն մօտ գո­յացած տպա­ւորու­թիւնը թոյլ չէր տո­ւած նման պատ­կե­րացու­մի։ Պօ­ղոս Վար­ժա­պետեանի կեր­պա­րը կը ներ­կա­յանար հնա­մաշ, բայց միշտ մաք­րա­մաքուր տա­րազով։ Երե­ւոյթ մը՝ որ մտա­ծել կու տայ տի­կին Ալի­սի հո­գատա­րու­թիւնը իր ամուսնոյն հան­դէպ։

«Պա­րոն Պօ­ղոս նոյն առա­տաձեռ­նութիւ­նը ցու­ցա­բերեց նաեւ, երբ հիւ­րա­համերգնե­րու հա­մար քա­ղաք այ­ցե­լած էր Հա­յաս­տա­նի Ակա­դեմա­կան Երգչա­խումբը, խմբա­վար Յով­հաննէս Չե­քիճեանի հետ։ Այդ ժա­մանակ ալ հա­մեր­գասրա­հի առա­ջին կար­գե­րէն տաս­նեակ­նե­րով տոմ­սեր գնեց, հա­մայնքա­յին վար­ժա­րան­նե­րու ու­սուցիչ­նե­րուն հա­մար։ Այստեղ մղիչ միտ­քը ոչ թէ հա­մերգնե­րու կազ­մա­կեր­պիչ Սա­հակեան Միու­թեան աջակ­ցիլ կամ զար­գացնել հայ ու­սուցի­չի երաժշտա­կան ճա­շակը։ -Ար­ժա­նապատ­ւութեան խնդիր է, ու­սուցի­չը պէտք է առ­ջե­ւի կար­գե­րը նստի- ըսած էր եւ ամե­նասուղ տոմ­սե­րը ղրկած ու­սուցիչ­նե­րուն։ Հե­տաքրքրա­կան է, ինչպէս Թուղլա­ճեանի հա­տոր­նե­րը ստա­ցող բժիշկնե­րը, ու­սուցիչ­ներն ալ չի­մացան թէ ուրկէ եկած էին այդ սուղնոց տոմ­սե­րը»։

Այս բո­լորը լսե­լով Վե­հանոյշ ակա­մայ մտա­ծեց –Աս­տո­ւած իմ ի՞նչ բարձր հո­գիներ կան այս եր­դի­կին տակ, որոնց ար­ժա­նիքին մա­սին տե­ղեկու­թիւն չու­նին ոչ հո­գաբար­ձութիւննե­րը, ոչ ալ անոնց հետ միշտ ար­հա­մար­հա­կան ոճով խօ­սող պաշ­տօ­նէու­թիւնը։

(Շա­րունակելի)

«Ֆոլ­քարթ»ի աջակ­ցութեամբ եւ Իզ­մի­րի Քա­ղաքա­պետա­րանի կող­մէ հիւ­րընկա­լուող ցու­ցա­հան­դէ­սը 5 Սեպ­տեմբեր 2026-ին Քիւլթիւրփար­քի մէջ պի­տի բա­ցուի։

Մ. Մե­լիհ Կիւ­նէ­շի եւ Էօմէր Տուրմա­զի կող­մէ ձե­ւաւո­րուող ցու­ցա­հան­դէ­սին, Արա Կիւ­լէ­րի Ար­խիւ եւ Հե­տազօ­տու­թեան Կեդ­րո­նի հա­ւաքա­ծոյի մէջ գտնո­ւող Նա­զըմ Հիք­մէ­թի դի­ման­կարնե­րը տեղ կը գրա­ւեն։ Լու­սանկար­նե­րու մեծ մա­սը առա­ջին ան­գամ պի­տի ցու­ցադրո­ւի։ Նաեւ Արա Կիւ­լէ­րի 1961-ին հրա­տարա­կուած «In quest'anno 1941» գիր­քին մէջ տեղ գտած Անա­տոլո­ւի լու­սանկար­ներն ալ հան­դի­սատե­սին հետ պի­տի հան­դի­պին։

Ցու­ցա­հան­դէ­սին տեղ կը գտնեն Մ. Մե­լիհ Կիւ­նէ­շի հա­ւաքա­ծոյէն Արա Կիւ­լէ­րի նկա­րած Նա­զըմ Հիք­մէ­թի դի­ման­կարնե­րը, ինչպէս նաեւ Կիւ­լէ­րի 1976-ին Մոս­կո­ւա կա­տարած այ­ցե­լու­թեան ըն­թացքին նկա­րած Նա­զըմ Հիք­մէ­թի աշ­խա­տանո­ցը եւ Վե­րա Թու­լեաքո­վա Հիք­մէ­թի լու­սանկար­նե­րը։

15 սրահ­նե­րու մէջ Նա­զըմ Հիք­մէ­թի կեան­քը Թուրքիայէն եւ ար­տա­սահ­մա­նէն բազ­մա­թիւ ան­հատնե­րու, հաս­տա­տու­թիւննե­րու, ար­խիւնե­րու եւ հա­ւաքա­ծու­նե­րու մաս­նակցու­թեամբ պատ­րաստո­ւած ցու­ցա­հան­դէ­սը. փաս­տա­թուղթեր, անձնա­կան իրեր եւ տե­սալ­սո­ղական ար­ձա­նագ­րութիւննե­րու կող­քին գրա­կանու­թեան, նկար­չութեան, քան­դա­կի, լու­սանկար­չութեան, կի­նոյի եւ ձե­ւաւոր­ման բնա­գաւառ­նե­րէն գոր­ծեր կը պա­րու­նա­կէ։

Ցու­ցա­հան­դէ­սը կրնաք այ­ցե­լել մին­չեւ15 Յու­նո­ւար 2027 թո­ւական։

Ռա­­քէլը հե­­տազօ­­տու­­թիւններ իրա­­կանա­­ցու­­ցած է Երե­­ւանի Մա­­տենա­­դարա­­նի գի­­տահե­­տազօ­­տական ինստի­­տուտ եւ Ֆլո­­րէն­­ցիայի Kunsthistorisches Institut-ի մէջ։ 2022–2023 թո­­ւական­­նե­­­րուն եղած է Ֆլո­­րէն­­ցիայի հա­­մալ­­սա­­­րանի յետ դոկ­­տո­­­րական հե­­տազօ­­տող՝ ERC «Armenia Entangled» ծրագ­­րի շրջա­­նակին։ Անոր գի­­տական ճա­­նապար­­հի կա­­րեւոր փու­­լե­­­րէն են նաեւ Լու­­կը կա­­յի Fondazione Centro Studi sull’Arte Licia e Carlo Ludovico Ragghianti-ի մէջ 2023–2024 թո­­ւական­­նե­­­րուն ու­­նե­­­ցած կրթա­­թոշա­­կը եւ Սիենա­­յի օտա­­րերկրա­­ցինե­­րու հա­­մալ­­սա­­­րանին 2025–2026 թո­­ւական­­նե­­­րուն իրա­­կանա­­ցու­­ցած հե­­տազօ­­տու­­թիւնը։

Ռա­­քէլի ու­­սումնա­­սիրու­­թիւննե­­րը կա­­րեւոր են նաեւ այն պատ­­ճա­­­ռով, որ հայ­­կա­­­կան արո­­ւես­­տը ան կը դի­­տարկէ աւե­­լի լայն՝ միջմշա­­կու­­թա­­­յին կա­­պերու եւ նիւ­­թա­­­կան մշա­­կոյ­­թի շրջա­­նառու­­թեան հա­­մատեքստի մէջ։ Անոր գի­­տական հե­­տաքրքրու­­թիւննե­­րը կը նե­­րառեն միջ­­նա­­­դարեան ձե­­ռագ­­րե­­­րու ման­­րանկար­­չութիւ­­նը, ոչ եւ­­րո­­­պական զար­­դա­­­րուես­­տա­­­յին ար­­տա­­­յայ­­տութիւննե­­րը, պատ­­կերնե­­րու եւ առար­­կա­­­ներու շրջա­­նառու­­թիւնը, ինչպէս նաեւ Եւ­­րո­­­պայի եւ Ասիայի փոխ­­յա­­­րաբե­­րու­­թիւննե­­րու մէջ մշա­­կու­­թա­­­յին տար­­բե­­­րու­­թեան ըն­­կալման ու կա­­ռուցման գոր­­ծընթաց­­նե­­­րը։ Ան հա­­մագոր­­ծակցած է նաեւ «Armenia Rilevata» ճար­­տա­­­րապե­­տական հե­­տազօ­­տու­­թեան նա­­խագի­­ծով, որ կը հա­­մակար­­գէ Հռո­­մի Sapienza հա­­մալ­­սա­­­րանը։

Ռա­­քէլի գի­­տական ճա­­նապար­­հի կա­­րեւոր առանձնա­­յատ­­կութիւննե­­րէն է Հա­­յաս­­տա­­­նի հետ անոր շա­­րու­­նա­­­կական կա­­պը։ Երե­­ւանի Մա­­տենա­­դարա­­նի գի­­տահե­­տազօ­­տական մի­­ջավայ­­րին մէջ իրա­­կանա­­ցու­­ցած աշ­­խա­­­տանքնե­­րը, հայ­­կա­­­կան ձե­­ռագ­­րե­­­րու ու­­սումնա­­սիրու­­թիւնը եւ հայ­­կա­­­կան արո­­ւես­­տի ու նիւ­­թա­­­կան մշա­­կոյ­­թի նկատ­­մամբ անոր հե­­տեւո­­ղական հե­­տաքրքրու­­թիւնը կը վկա­­յեն այն մա­­սին, որ հա­­յագի­­տու­­թիւնը անոր հա­­մար ոչ միայն ակա­­դեմա­­կան մաս­­նա­­­գիտու­­թիւն է, այ­­լեւ եր­­կա­­­րատեւ գի­­տական եւ մարդկա­­յին ներգրա­­ւուա­­ծու­­թիւն։

Հա­­յագի­­տու­­թեան մէջ Ռա­­քէլ Ձա­­նոնէի գոր­­ծունէու­­թիւնը ար­­ժէ­­­քաւոր է յատ­­կա­­­պէս նրա­­նով, որ ան հայ­­կա­­­կան մշա­­կոյ­­թը կը ներ­­կա­­­յաց­­նէ հա­­մաշ­­խարհա­­յին արո­­ւես­­տի եւ մշա­­կու­­թա­­­յին փո­­խազ­­դե­­­ցու­­թիւննե­­րու աւե­­լի լայն շրջա­­նակին մէջ։ Անոր ու­­սումնա­­սիրու­­թիւննե­­րը նոր կա­­պեր կը բա­­ցայայ­­տեն Հա­­յաս­­տա­­­նի, Եւ­­րո­­­պայի եւ Ասիայի մի­­ջեւ՝ միաժա­­մանակ ընդլայ­­նե­­­լով հայ­­կա­­­կան արո­­ւես­­տի ու­­սումնա­­սիր­­ման գի­­տական սահ­­մաննե­­րը։ Ռա­­քէլ Ձա­­նոնէին երախ­­տա­­­գիտու­­թիւն կը յայտնենք անոր գի­­տական նո­­ւիրու­­մի հա­­մար, որու շնոր­­հիւ XXI դա­­րին հա­­յագի­­տու­­թիւնը կը շա­­րու­­նա­­­կէ հարստա­­նալ նոր ու­­սումնա­­սիրու­­թիւննե­­րով, նոր հար­­ցադրումնե­­րով եւ հայ­­կա­­­կան մշա­­կու­­թա­­­յին ժա­­ռան­­գութիւ­­նը աշ­­խարհին ներ­­կա­­­յաց­­նե­­­լու նոր հնա­­րաւո­­րու­­թիւննե­­րով։

Հար­­ցազրոյց Ռա­­քէլ
Ձա­­նոնէի հետ

Միջ­­նա­­­դարեան ձե­­ռագ­­րե­­­րու առ­­ջեւ կանգնե­­լուս դուք առա­­ջինը ի՞նչ կը տես­­նէք՝ արո­­ւես­­տի գործ, պատ­­մա­­­կան փաս­­տա­­­թուղթ, թէ՞ մար­­դու հո­­գեւոր յի­­շողու­­թիւնը։

Կը կար­­ծեմ, որ ցան­­կա­­­ցած ձե­­ռագիր՝ ըլ­­լայ ան միջ­­նա­­­դարեան, թէ ժա­­մանա­­կակից, իր մէջ կ՚ամ­­փո­­­փէ եւ կը ներ­­կա­­­յաց­­նէ այս երեք բա­­ղադ­­րիչներն ալ։ Որ­­պէս նիւ­­թա­­­կան առար­­կայ՝ ան կը մարմնա­­ւորէ մի իրա­­կանու­­թիւն, որ միաժա­­մանակ նիւ­­թա­­­կան եւ հո­­գեւոր է, ինչպէս նաեւ մար­­դա­­­բանա­­կան եւ պատ­­մա- արո­­ւես­­տա­­­բանա­­կան։ Հէնց այս տար­­բեր հար­­թութիւննե­­րու փոխ կա­­պակ­­ցո­­­ւածու­­թեան մէջ կը գտնո­­ւի ձե­­ռագ­­րի ամե­­նաիս­­կա­­­կան ար­­ժէ­­­քը որե­­ւէ ժո­­ղովուրդի պատ­­մութեան հա­­մար։ Յատ­­կա­­­պէս հա­­յերու պա­­րագա­­յին ձե­­ռագ­­րա­­­կան ժա­­ռան­­գութիւ­­նը անոնց ինքնու­­թեան շօ­­շափե­­լի եւ անգնա­­հատե­­լի յի­­շողու­­թիւնն է։

Որ­­պէս իտա­­լացի հե­­տազօ­­տող՝ ի՞նչ էր հայ­­կա­­­կան արո­­ւես­­տի մէջ ան առա­­ջին «ձայ­­նը», որը ստի­­պեց ձեզ եր­­կար մնալ անոր կող­­քին։

Իմ դէպ­­քին սա իս­­կա­­­պէս կո­­չում էր։ Հայ­­կա­­­կան արո­­ւես­­տին եւ մշա­­կոյ­­թին մօ­­տեցայ շուրջ տա­­սը տա­­րի առաջ՝ ու­­սումնա­­սիրե­­լով Վա­­նայ լճի Աղ­­թա­­­մար կղզիի բա­­ցառիկ եկե­­ղեցին, որ կը գտնուի հին Վաս­­պուրա­­կանի թա­­գաւո­­րու­­թեան տա­­րած­­քին։ Այդ պա­­հէն սկսած իմ մէջ ծնաւ այս ժո­­ղովուրդի հա­­զարա­­մեակ­­նե­­­րու պատ­­մութիւ­­նը, ինչպէս նաեւ անոր պատ­­մա­­­կան ող­­բերգու­­թիւննե­­րը խո­­րու­­թեամբ ճանչնա­­լու ցան­­կութիւ­­նը։ Երբ 2016 թո­ւակա­­նին առա­­ջին ան­­գամ այ­­ցե­­­լեցի Հա­­յաս­­տան, այդ ներ­­քին կո­­չու­­մը աւե­­լի ու­­ժեղ դար­­ձաւ։ Այդ ժա­­մանա­­կէն ի վեր այն միայն աւե­­լի ամ­­րապնդո­­ւած է՝ թէ՚ գի­­տական հե­­տազօ­­տու­­թեան, եւ յատ­­կա­­­պէս՝ մարդկա­­յին յա­­րաբե­­րու­­թիւննե­­րու մա­­կար­­դա­­­կին։ Ի վեր­­ջոյ, պատ­­մութիւ­­նը կը կեր­­տեն մար­­դիկ։

Ձեր ու­­սումնա­­սիրու­­թիւննե­­րուն կա­­րեւոր տեղ ու­­նին Վաս­­պուրա­­կանի ման­­րանկար­­նե­­­րը։ Ի՞նչն է այդ դպրո­­ցի առանձնա­­յատ­­կութիւ­­նը, որ մինչ օրս կը շա­­րու­­նա­­­կէ ձեզ զար­­մացնել։

Հէնց Վաս­­պուրա­­կանի ման­­րանկար­­չութիւ­­նը եղնծ է իմ մաս­­նա­­­գիտաց­­ման ոլոր­­տը. անոր նո­­ւիրած եմ 2020 թո­­ւակա­­նին պաշտպա­­նած դոկ­­տո­­­րական ատե­­նախօ­­սու­­թիւնս։ Այս դպրո­­ցի ման­­րանկար­­չութիւ­­նը կ՚առանձնա­­նայ ոչ կա­­նոնա­­կան պատ­­կե­­­րագ­­րութիւ­­նով, որ յա­­ճախ ամ­­բողջու­­թեամբ ստեղ­­ծո­­­ւած է հէնց արո­­ւես­­տա­­­գէտ­­նե­­­րու կող­­մէ։ Անոնք ոգեշնչո­­ւած են ոչ միայն տար­­բեր տե­­սակի գրա­­ւոր աղ­­բիւրնե­­րէն, այ­­լեւ իրենց շրջա­­նի առօ­­րեայ կեան­­քէն։ Այս ման­­րանկար­­նե­­­րը կ՚առանձնա­­նան վառ գոյ­­նե­­­րով, խո­­րապէս մարդկայ­­նա­­­ցուած ու ժպտա­­ցող դէմ­­քե­­­րով, ինչպէս նաեւ ոճա­­ւորո­­ւած, գծա­­յին ու կրա­­ֆիքա­­կան պատ­­կե­­­րային լե­­զուով, որ, միեւ­­նոյն ժա­­մանակ, ար­­տա­­­կարգ ար­­տա­­­յայտչա­­կան ուժ ու­­նի։ Հէնց ստեղ­­ծա­­­գոր­­ծա­­­կան ազա­­տու­­թիւնը ու պատ­­մո­­­ղական ան­­մի­­­ջակա­­նու­­թիւնը միաւո­­րելու այս բա­­ցառիկ կա­­րողու­­թիւնն է, որ մինչ օրս կը շա­­րու­­նա­­­կէ զար­­մացնել ինձ։

Հայ­­կա­­­կան արո­­ւես­­տը ու­­սումնա­­սիրե­­լուս ի՞նչը ամե­­նէն յա­­ճախ կը կոտ­­րէ եւ­­րո­­­պական արո­­ւես­­տի մա­­սին ար­­դէն ձե­­ւաւո­­րուած պատ­­կե­­­րացումնե­­րը։

Կը կար­­ծեմ՝ հայ­­կա­­­կան արո­­ւես­­տը առա­­ջին հեր­­թին կաս­­կա­­­ծի տակ կը դնէ մշա­­կու­­թա­­­յին կոշտ սահ­­մաննե­­րու գա­­ղափա­­րը։ Անոր ու­­սումնա­­սիրու­­թիւնը ցոյց կու տայ, որ միջ­­նա­­­դարի պատ­­կերնե­­րը, ձե­­ւերը, առար­­կա­­­ները ու գե­­ղարո­­ւես­­տա­­­կան լե­­զու­­նե­­­րը ձե­­ւաւո­­րուած են տար­­բեր մշա­­կոյթնե­­րու մի­­ջեւ շա­­րու­­նա­­­կական հան­­դի­­­պումնե­­րու եւ փո­­խանա­­կումնե­­րու ար­­դիւնքին։ Հե­­տեւա­­բար, հայ­­կա­­­կան արո­­ւես­­տը մեզ կոչ կ՚ընէ յաղ­­թա­­­հարել արո­­ւես­­տի պատ­­մութեան բա­­ցառա­­պէս եւ­­րո­­­կեդ­­րոն ըն­­կա­­­լու­­մը եւ Մի­­ջերկրա­­կան աշ­­խարհն ու Արե­­ւել­­քը դի­­տար­­կել որ­­պէս երկխօ­­սու­­թեան, փո­­խադարձ ազ­­դե­­­ցու­­թիւննե­­րու եւ փո­­խակեր­­պումնե­­րու միաս­­նա­­­կան տա­­րածք։

Եթէ հայ­­կա­­­կան ման­­րանկար­­նե­­­րը կա­­րողա­­նային խօ­­սիլ մեր ժա­­մանա­­կակից աշ­­խարհի հետ, ըստ ձեզ՝ ո՞րը կ՚ըլ­­լար անոնց գլխա­­ւոր ու­­ղերձը։

Անոնք, ան­­կասկած, կը փո­­խան­­ցեն բա­­ցառիկ մտա­­ւոր հարստու­­թեան եւ ան­­վի­­­ճելի պատ­­մա­­­կան ժա­­ռան­­գութեան ու­­ղերձ։ Ման­­րանկար­­չութիւ­­նը պատ­­կեր է, եւ որ­­պէս այդպի­­սին՝ այ­­սօր ալ կը շա­­րու­­նա­­­կէ ներ­­կա­­­յանալ ժա­­մանա­­կակից աշ­­խարհին որ­­պէս ստեղ­­ծա­­­գոր­­ծա­­­կան գոր­­ծընթա­­ցի ար­­տա­­­յայ­­տութիւն, որ դե­­ռեւս կա­­րող է հա­­ղոր­­դակցո­­ւիլ մար­­դու հետ։ Հէնց այդ պատ­­ճա­­­ռով չա­­փազանց կա­­րեւոր է շա­­րու­­նա­­­կել այնպի­­սի ծրագ­­րե­­­րը ու նա­­խաձեռ­­նութիւննե­­րը, որոնք կը նպաս­­տեն այս ժա­­ռան­­գութեան ար­­ժե­­­ւորու­­մը եւ պահ­­պա­­­նու­­թիւնը՝ ապա­­հովե­­լով անոր գո­­յու­­թիւնը նաեւ ապա­­գայ սե­­րունդնե­­րու հա­­մար։

Ի՞նչ է փո­­խել հա­­յագի­­տու­­թիւնը ձեր մէջ՝ որ­­պէս գիտ­­նա­­­կանի եւ որ­­պէս մար­­դու։

Կը կար­­ծեմ՝ հա­­յոց լե­­զուի եւ հա­­յագի­­տու­­թեան ու­­սումնա­­սիրու­­թիւնը փո­­խած է իմ վե­­րաբեր­­մունքը գի­­տական հե­­տազօ­­տու­­թեան նկատ­­մամբ։ Ան ինձ սոր­­վե­­­ցու­­ցած է, թէ որ­­քան կա­­րեւոր է որե­­ւէ մշա­­կոյ­­թին մօ­­տենալ անոր սե­­փական գոր­­ծիքնե­­րու, սկզբնաղ­­բիւրնե­­րու եւ առանձնա­­յատ­­կութիւննե­­րու մի­­ջոցով։ Հա­­յերէ­­նը, որ­­քան ալ դժո­­ւար ըլ­­լայ, կը շա­­րու­­նա­­­կէ մնալ այս քա­­ղաքակրթու­­թիւնը առա­­ւել խո­­րու­­թեամբ հասկնա­­լու հիմ­­նա­­­կան բա­­նալի­­ներէն մէ­­կը։ Բայց ամե­­նէն կա­­րեւո­­րը այն է, որ այս տա­­րինե­­րու ըն­­թացքին Հա­­յաս­­տա­­­նը դար­­ձած է իմ երկրորդ տու­­նը։ Ժա­­մանա­­կի ըն­­թացքին ձե­­ւաւո­­րուած մարդկա­­յին յա­­րաբե­­րու­­թիւննե­­րը խոր ար­­մատներ ու­­նին եւ իմ գի­­տական ու անձնա­­կան ճա­­նապար­­հի ան­­բա­­­ժանե­­լի մա­­սը կը կազ­­մեն։

Այս պա­­հուն ի՞նչ գի­­տական նա­­խագ­­ծե­­­րու վրայ կ՚աշ­­խա­­­տիք եւ ի՞նչ նոր բա­­ցայայ­­տումներ կրնանք սպա­­սել ձեզ­­մէ մօտ ապա­­գային։ Ո՞րը կ՚ըլ­­լայ ձեր գի­­տական ճա­­նապար­­հի յա­­ջորդ կա­­րեւոր հանգրո­­ւանը։

Այս պա­­հուն կ՚աշ­­խա­­­տիմ շարք մը գի­­տական նա­­խագ­­ծե­­­րու վրայ եւ բա­­րեբախ­­տա­­­բար, հե­­տազօ­­տական թե­­մանե­­րու պա­­կաս չկայ։ Վեր­­ջին շրջա­­նին իմ ու­­սումնա­­սիրու­­թիւննե­­րը կեդ­­րո­­­նացած են Հա­­յաս­­տա­­­նի եւ Հե­­ռաւոր Արե­­ւել­­քի, մաս­­նա­­­ւորա­­պէս՝ Չի­­նաս­­տա­­­նի մի­­ջեւ առնչու­­թիւննե­­րու վրայ՝ որոշ նիւ­­թա­­­կան վկա­­յու­­թիւննե­­րու եւ անոնց սկզբնաղ­­բիւրնե­­րու ու­­սումնա­­սիրու­­թեան մի­­ջոցով։ Անոնց զու­­գա­­­հեռ խո­­րու­­թեամբ կ՚ու­­սումնա­­սիրեմ հայ­­կա­­­կան ձե­­ռագ­­րե­­­րուն հան­­դի­­­պող առան­­ձին պատ­­կե­­­րագ­­րա­­­կան օրի­­նակ­­ներ եւ աս­­տի­­­ճանա­­բար աւե­­լի ու աւե­­լի կը ներգրա­­ւուիմ եւ­­րո­­­պական սահ­­մաննե­­րէն դուրս գտնո­­ւող մշա­­կոյթնե­­րու զար­­դա­­­րուես­­տա­­­յին ար­­տա­­­յայ­­տութիւննե­­րու ու­­սումնա­­սիրու­­թեան մէջ։

Ի՞նչ կը ցան­­կա­­­նայիք մաղ­­թել «Ակօս» շա­­բաթա­­թեր­­թի ըն­­թերցող­­նե­­­րուն, որոնք տար­­բեր երկրնե­­րու մէջ կը շա­­րու­­նա­­­կեն պահ­­պա­­­նել հայ­­կա­­­կան լե­­զուն, մշա­­կոյթն ու պատ­­մա­­­կան յի­­շողու­­թիւնը։

Կը մաղ­­թեմ, որ անոնք միշտ պահ­­պա­­­նեն աշ­­խարհի մէջ հայ­­կա­­­կան մշա­­կոյ­­թը պա­­հել եւ փո­­խան­­ցել իրենց հաս­­տա­­­տակա­­մու­­թիւնը, ինչպէս նաեւ մշտա­­պէս առաջ­­նորդո­­ւին ան ճանչնա­­լու, գնա­­հատե­­լու եւ ար­­ժե­­­ւորե­­լու ցան­­կութեամբ։ Թող այս ընեն ան գի­­տակ­­ցութեամբ եւ հպար­­տութեամբ, որ կը պատ­­կա­­­նին հնա­­գոյն պատ­­մութիւն ու­­նե­­­ցող ժո­­ղովուրդի մը, որ չնա­­յած ժա­­մանա­­կակից աշ­­խարհի դժուարու­­թիւննե­­րուն ու մար­­տահրա­­ւէր­­նե­­­րուն, մինչ օրս կը շա­­րու­­նա­­­կէ ոգեշնչել ոչ միայն հա­­յերուն, այ­­լեւ բազ­­մա­­­թիւ այլ մարդկանց։

Սեւ Ծո­վեան Տնտե­սական Հա­մագոր­ծակցու­թեան Կազ­մա­կեր­պութեան մօտ Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պետու­թեան մշտա­կան ներ­կա­յացու­ցիչ Նա­յիրի Պետ­րո­սեան կարճ ժա­մանա­կի մէջ դժբախ­տութիւ­նը ու­նե­ցաւ կորսնցնե­լու ծնող­քը՝ Ռու­բէն Պետ­րո­սեանն ու Վա­նու­հի Սեդ­րա­կեանը։

Այս առ­թիւ, Ներ­կա­յացուցչու­թեան հա­մակիր­ներ 20 Օգոս­տոս 2026, Հինգշաբ­թի երե­կոյ, հո­գեճաշ մը կազ­մա­կեր­պե­ցին Ս. Փրկիչ Ազգ. Հի­ւան­դա­նոցի եր­դի­քին տակ։

Ն.Ա.Տ. Սա­հակ Բ. Պատ­րիարք Հայ­րը նա­խագա­հեց Հի­ւան­դա­նոցի մատ­րան մէջ կա­տարո­ւած հո­գեհանգստեան պաշ­տօ­նին, որուն մաս­նակցե­ցան Գերշ. Տ. Արամ Ար­քեպս. Աթէ­շեան, Աթո­ռոյս վե­ղարա­ւոր միաբան­ներն ու քա­հանայ հայ­րեր, ինչպէս նաեւ հա­մայնքա­յին հաս­տա­տու­թեանց՝ խնա­մակա­լու­թեանց, հո­գաբար­ձութեանց, թա­ղային խոր­հուրդնե­րու եւ Ստան­պուլա­հայ մա­մու­լի ներ­կա­յացու­ցիչնե­րը։ Մեր Հո­գեւոր Պե­տի ար­տա­սանած հանգստեան աղօթ­քով յի­շատա­կուե­ցան Ռու­բէն Պետ­րո­սեանն ու Վա­նու­հի Սեդ­րա­կեանը։

Ապա ներ­կա­ներ առաջ­նորդո­ւեցան Կո­միտաս Վրդ.ի անո­ւան ձօ­նուած սրա­հը, ուր հո­գեճաշ սար­քո­ւեցաւ։

Այստեղ բա­րի գալստեան խօս­քով հան­դէս եկաւ Կար­գա­դիր Յանձնա­խումբէն Նո­ւարդ Աւե­տիքօղ­լու։ Օրո­ւան հա­մակար­գող եւ Ժա­մանակ օրա­թեր­թի խմբա­գիր Արա Գօ­չու­նեան ելոյթ ու­նե­ցաւ ու նախ որ­դիական երախ­տի­քը յայտնեց մեր Հո­գեւոր Պե­տին, որ սի­րով նա­խագա­հեց սոյն մէկ­տե­ղու­մին, ապա շնոր­հա­կալու­թիւն յայտնեց Ս. Փրկիչ Ազգ. Հի­ւան­դա­նոցի Հո­գաբար­ձութեան, որ սի­րով ստանձնած է հո­գեհանգստեան ու հո­գեճա­շի հիւ­րընկա­լու­թիւնը։ Արա Գօ­չու­նեան ըսաւ, որ ցաւ կը պատ­ճա­ռէ ծնո­ղի մա­հը։ Նա­յիրի Պետ­րո­սեան այդ ցա­ւը ապ­րե­ցաւ եր­կիցս՝ հօր եւ մօր իրա­րայա­ջորդ մա­հուամբ։ Գօ­չու­նեան ըսաւ, որ Նա­յիրի Պետ­րո­սեան իր հա­րազատ տեղն ու­նի մեր հա­մայնքին մէջ եւ կը ներ­կա­յաց­նէ Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պետու­թիւնը։ Յա­նուն Կար­գա­դիր Յանձնա­խումբին եւ ներ­կա­ներուն ան­գամ մը եւս ցա­ւակ­ցե­ցաւ եւ մխի­թարու­թիւն մաղ­թեց իրեն։

Ապա ելոյթ ու­նե­ցաւ Նա­յիրի Պետ­րո­սեան եւ շնոր­հա­կալու­թիւն յայտնեց բո­լորին՝ սկսեալ Ամեն. Ս. Պատ­րիարք Հօր­մէ, Կար­գա­դիր Յանձնա­խումբէն, Ս. Փրկիչ Հի­ւան­դա­նոցի Հո­գաբար­ձութե­նէն, որոնք եկած էին ցա­ւակ­ցե­լու իր ծնող­քին մա­հուան առ­թիւ։ Պետ­րո­սեան իր ու­րա­խու­թիւնը ար­տա­յայ­տեց, որ բախտն ու­նե­ցած էր մին­չեւ այ­սօր վա­յելե­լու ծնող­քին ներ­կա­յու­թիւնը եւ յոյս յայտնեց, որ օր մը նո­րէն միասին պի­տի ըլ­լան։

Հուսկ բան­քը ար­տա­սանեց Ամեն. Ս. Պատ­րիարք Հայ­րը եւ ըսաւ, որ մար­դու կեան­քին մէջ շատ մեծ ազ­դե­ցու­թիւն ու­նին եր­կու զգա­ցումներ՝ ու­րա­խու­թիւնն ու տխրու­թիւնը։ Ու­րա­խու­թիւնը բաժ­նուելով կը շատ­նայ, իսկ տխրու­թիւնը՝ կը նո­ւազի։ Այ­սօր մենք քով քո­վի եկած ենք Նա­յիրի Պետ­րո­սեանի տխրու­թիւնը բաժ­նե­լու։ Ապա մեր Հո­գեւոր Պե­տը խօ­սեցաւ մա­հուան եւ յա­րու­թեան մա­սին եւ ըսաւ, որ մա­հը վախ­ճան չէ, քա­նի մենք քրիս­տո­նեաներ ենք եւ կը հա­ւատանք յա­րու­թեան։ Նո­րին Ամե­նապա­տուու­թիւնը ու­րա­խու­թիւն յայտնեց, որ Նա­յիրի Պետ­րո­սեան քրիս­տո­նէական հա­ւատ­քով կը մօ­տենայ իր ծնող­քի կո­րուստին։ Պատ­րիարք Հայ­րը ըսաւ, որ ներ­կա­ներ ծա­նօթ չէին հան­գուցեալ­նե­րուն, սա­կայն ու­րախ էին անոնց որ­դին ճանչնա­լով։ Խօս­քի աւար­տին մեր Հո­գեւոր Պե­տը ան­գամ մը եւս ցա­ւակ­ցե­ցաւ Նա­յիրի Պետ­րո­սեանին եւ երկնա­յին հան­գիստ մաղ­թեց անոր ծնո­ղաց, իսկ իրեն՝ Ս. Հոգ­ւոյ մխի­թարու­թիւնը։

Զար­մա­նալի է հա­յը. ծա­ռայա­սէր, ծա­ռայա­նուէր, բազ­մա­ծառայ, նոյ­նիսկ ծա­ռայա­բարոյ։ Բայց, ըլ­լալ ծա­ռայ, ծա­ռայա­միտ կամ ծա­ռայա­ծին՝ ո՛չ։ Վա­հան Տէ­րեանը հա­րիւր տա­րի առաջ «Մի խառ­նէք մեզ» բա­նաս­տեղծու­­թեան մէջ ար­­դէն հաս­­տա­­­տած էր, թէ ո՚վ ենք մենք. գե­­րուած է հա­­յը, ո՚չ ծա­­ռայ, գե­­րուած ար­­ծիւ մը։ Թէեւ, Տէ­­րեանը այդ տո­­ղի վրայ «ծա­­ռայ» բա­­ռի փո­­խարէն ըսաւ «ստրուկ», բայց մենք, գրա­­սէր­­ներս ըմբռնե­­ցինք բա­­մաս­­տեղծի պատ­­գա­­­մը։ Իսկ այս գի­­շեր, ես կ’առա­­ջար­­կեմ, որ դուք, յար­­գե­­­լի ընթրե­­ցող, ամ­­բողջ օր, ձեր հի­­ւանդնե­­րուն, յա­­ճախորդնե­­րուն, աշա­­կերտնե­­րուն, մա­­մու­­լին, ազ­­գին, մշա­­կոյ­­թին, մի գու­­ցէ նաեւ ձեր ամու­­սի­­­նին, տիկ­­նոջ կամ զա­­ւակ­­նե­­­րուն ծա­­ռայե­­լէ յոգ­­նած, պար­­զա­­­պէս բազ­­մե­­­ցէք քա­­ռասուն տա­­րի ձե­­զի ծա­­ռայած բազ­­կա­­­թոռին, եւ վա­­յելե­­ցէք «ծա­­ռայ» բա­­ռի քնա­­րական պատ­­մութիւ­­նը, տես­­նե­­­լու հա­­մար, թէ հա­­յը դա­­րերու ըն­­թացքին որուն յօ­­ժարած է ծա­­ռայել։

Չնչին ծա­­ռան

Ծա­­ռայ բա­­ռի գրա­­կան պատ­­մութիւ­­նը սկսաւ 5-րդ դա­­րուն, Աս­­տո­­­ւածա­­շունչ մա­­տեանի թարգմա­­նու­­թեամբ։ Այ­­նուհե­­տեւ, «ծա­­ռայ» բա­­ռի գոր­­ծա­­­ծու­­թիւնը ձե­­ւաւո­­րուե­­ցաւ մարդկու­­թեան իր արիւ­­նով ծա­­ռայած Քրիս­­տո­­­սի օրի­­նակով։ Ամէն հայ տա­­ղասաց կամ մա­­տենա­­գիր իր գրա­­կան գոր­­ծը տե­­սաւ, որ­­պէս Յի­­սու­­սին նո­ւիրո­­ւած չնչին եւ անար­­ժան ծա­­ռայու­­թիւն։ Հե­­ղինա­­կը փո­­խանակ ինքզինք փա­­ռաբա­­նելու, յօ­­ժարե­­ցաւ «ծա­­ռայ» կո­­չուե­­լու։ Արիս­­տա­­­կէս Խար­­բերդցին Ուռհա (Ուրֆա) քա­­ղաքին նո­­ւիրած յայտնի բա­­նաս­­տեղծու­­թեան աւար­­տին գրի առաւ քա­­ռեակ մը եւ ըսաւ. «Ծա­­ռայ Քրիս­­տո­­­սի Յի­­սու­­սի / Արիս­­տա­­­կէս՝ խնդրող բա­­նի»։ Ղրի­­մի Կա­­ֆա քա­­ղաքը գո­­վասա­­նած Վար­­դան Կա­­ֆացին, շա­­րու­­նա­­­կեց այդ աւան­­դութիւ­­նը. «Ծա­­ռայ Յի­­սու­­սի Քրիս­­տո­­­սի»։ Տա­­ղասաց Ստե­­փանը տաղ մը նո­­ւիրեց Վան քա­­ղաքին։ Ազ­­նիւ էր քա­­ղաքը, եւ ար­­ժա­­­նի՝ ամէն փա­­ռաբա­­նու­­թեան. «Քա­­ղաքս այս բու­­րաստան… / Քա­­ղաք ազ­­նիւ, որ կո­­չի Վան… / Պա­­հէ Տէրն իմ միշտ ան­­սա­­­սան»։ Հե­­ղինա­­կը, սա­­կայն, ար­­ժա­­­նի չէր գե­­ղեցիկ ածա­­կան­­նե­­­րուն։ Ստե­­փանը ինքզինք կո­­չեց. «Չնչին ծա­­ռայ»։

Ծա­­ռան զղջաց

Արծրու­­նի­­­ներու թա­­գաւո­­րական տոհ­­մէն սե­­ռած բա­­նաս­­տեղծ Գրի­­գորիս Աղ­­թա­­­մար­­ցին 1512-1544 թո­­ւական­­նե­­­րու մի­­ջեւ Աղ­­թա­­­մարի կա­­թողի­­կոսն էր։ Ան վա­­յելեց Վա­­նայ ծո­­վու գե­­ղատե­­սիլ հա­­մայ­­նա­­­պատ­­կե­­­րը եւ բնու­­թեան աս­­տո­­­ւածա­­տուր շնորհնե­­րը։ Քնա­­րական քեր­­թո­­­ւածի մը մէջ Աղ­­թա­­­մար­­ցին Աս­­տո­­­ւածած­­նին նո­­ւիրեց հե­­տեւեալ տո­­ղերը. «Դու ես արե­­գակ լու­­սին ի լրման, / Իմ շունչ, իմ հո­­գիս, իմ կեն­­դա­­­նու­­թիւն. / Փայ­­լուն սի­­րամարգ, ոս­­կի փե­­տուր ես»։ Ապա, Աղ­­թա­­­մար­­ցին ափ­­սո­­­սաց իր ան­­ցած գա­­ցած օրե­­րուն՝ նկա­­տելով, թէ ին­­քը ծա­­ռայած է մեղ­­քի. «Ո՚վ Աղ­­թա­­­մար­­ցի‚ դու ծա­­ռայ մե­­ղաց…, / Լա­­լով աղա­­չեա դու զՔրիս­­տոս Աս­­տո­­­ւած»։ Նոյն թո­­ւական­­նե­­­րուն տա­­ղասաց Մի­­նաս Թո­­խաթե­­ցին կը կար­­ծէր, թէ աշ­­խարհը իրն է։ Կե­­րաւ, խմեց, ժիր քա­­լեց, աղ­­քա­­­տին բա­­րեւ չտուաւ, ապա յան­­կարծ հի­­ւան­­դա­­­ցաւ, ին­­կաւ ան­­կո­­­ղին։ Զղջաց։ Ողոր­­մութիւն խնդրեց Վե­­րինէն. «Գի­­տէի, թէ աշ­­խարհս էր ինձ մնա­­լու… / Ու­­տի, անոյշ խմի, ի շուրջ կու գա­­յի, / Աս­­տուծոյ աղ­­քա­­­տին բա­­րեւ չի տա­­յի, / Հագ­­նի պայ­­ծառ հան­­դերձ եւ ժիր քայ­­լէի։ / Ան­­կարծ հի­­ւան­­դա­­­ցայ, ան­­կայ յան­­կո­­­ղին, / Ծա­­ռայ եմ Քրիս­­տո­­­սի եւ իւր ծնօ­­ղին… / Եղո՜ւկ, եղո՜ւկ եւ ինձ հա­­զար վա՜յ, անձն իմ»։ Իսկ միջ­­նա­­­դարեան Հա­­յաս­­տա­­­նի խո­­շորա­­գոյն բա­­նաս­­տեղծ Ֆրի­­կը, իր երկրա­­յին կեան­­քէն դժգոհ մէկ այլ հո­­գի, գրի առաւ ապաշ­­խարհա­­յին բնոյ­­թով ստեղ­­ծա­­­գոր­­ծութիւն։ Ֆրի­­կը խո­­րին խո­­նար­­հութեամբ դի­­մեց Արա­­րիչին, ապա աղեր­­սեց ողոր­­մութիւն. «Ծա­­ռայ եմ չար եւ ան­­պի­­­տան… / Ես Քո ծա­­ռայ՝ արեամբ գնած, ան­­յի­­­շաչար եւ ողոր­­մա́ծ»։

Յի­­մար ծա­­ռան

Ծա­­ռայ բա­­ռը յար­­մար եկաւ խրա­­տական խօս­­քե­­­րուն։ Հե­­ղիկա­­նը, ըն­­թերցո­­ղին խրա­­տեց ծա­­ռայել Յի­­սու­­սին, իսկ չծա­­ռայել մեղ­­քին։ Մեր հին մա­­տենագ­­րութեան մէջ գտայ երեք ըն­­տիր քա­­ռեակ։ Առա­­ջինը անա­­նուն էր. «Ծա­­ռայ մե­­ղաց մի՚ կե­­նար, / Մի՚ լի­­նիր տխմար ‘ անի­­մայ, / Թէ չէ ցան­­կութիւնն անցնի / Եւ ար­­դունքն քեզ կու մնայ»։ Տա­­ղասաց Մել­­քո­­­նը մե­­զի բա­­ցատ­­րեց, թէ պէտք չէ ըլ­­լալ աշ­­խարհի գե­­ղեց­­կութեան եւ մեղ­­քի ծա­­ռայ, քան­­զի ու­­նայնու­­թիւն է երկրա­­յին կեան­­քի աւար­­տը. «Նա­­յեաց եւ մտա­­ծէ, ծա­­ռայ Յի­­սու­­սի, / Զի կա­­րի սպա­­ռեալ է ի սէր աշ­­խարհի, / Ըն­­դէ՞ր սուտ աշ­­խա­­­տիս, ո՚վ մե­­ղաց գե­­րի, / Երբ որ վերջ մար­­դոյս ու­­նայն կու լի­­նի»։ Իսկ Յա­­րու­­թիւն անուն «յի­­մար» տա­­ղասա­­ցը խնդրեց, որ մենք իրեն հա­­մար բա­­րեխօս ըլ­­լանք. «Յա­­րու­­թիւն ծա­­ռայ քո յի­­մար, / Գրե­­ցի մե­­ղացս հա­­մար, / Բա­­րեխօ­­սեա միշտ տի­­րաբար»։

Ծա­­ռայե­­ցի անա­­պատին

Հա­­յը սի­­րեց անա­­պատին ծա­­ռայել։ Յար­­գե­­­լի ըն­­թերցող, «անա­­պատ» բա­­ռով նկա­­տի ու­­նիմ հա­­սարա­­կու­­թե­­­նէ եւ բնա­­կավայ­­րե­­­րէ մեկու­­սա­­­ցած ճգնա­­ւորի մե­­նաս­­տա­­­նը։ Այդ անա­­պատ­­նե­­­րէն մէ­­կը, Ս. Խա­­չը, կը գտնո­­ւէր Վան քա­­ղաքէ հինգ քմ հե­­ռու, դէ­­պի հա­­րաւ-արե­­ւելք, բլու­­րի մը գա­­գաթին։ Երբ 1887 թո­­ւակա­­նին վա­­նեցի Գրի­­գոր «մե­­ղապար­­տ» աբե­­ղան վերստին նո­­րոգեց անոր դար­­պա­­­սը, ար­­ձա­­­նագ­­րութիւն մը ձգեց իր կա­­տարած աշ­­խա­­­տան­­քի հա­­մար. «Վեց ամ (տա­­րի) ծա­­ռայ անա­­պատին աշ­­խա­­­տեցի... աղա­­չեմ ի ձենջ յի­­շեցէք մի ողոր­­միս»։

Ծա­­ռայ գունդստապ­­լը

Կի­­լիկեան Հա­­յաս­­տա­­­նի մէջ, յար­­գե­­­լի ըն­­թերգցող, Հայ­­կա­­­կան Լեռ­­նաշխար­­հի «սպա­­րապետ» տիտ­­ղո­­­սը դար­­ձաւ «գունդստապլ», բա­­ռացիօրէն՝ ախո­­ռեպան։ Միջ­­նա­­­դարուն պե­­տու­­թեան մը ամե­­նաբարձր զի­­նուո­­րականն էր ան։ Հայ­­կա­­­կան Կի­­լիկիոյ պատ­­մութեան էջե­­րու մէջ ես հան­­դի­­­պեցայ թա­­գաւո­­րու­­թեան գունդստապլնե­­րու անո­­ւանա­­ցան­­կին։ Թի­­ւով շատ չէին անոնք, հա­­զիւ տան­­սեակ մը անուն։ Հե­­տեւա­­բար, որ­­պէս երախ­­տա­­­գիտու­­թիւն իրենց ծա­­ռայու­­թեան, որո­­շեցի բո­­լոր անուննե­­րը յի­­շել. 1188 Պալ­­տին. 1207 Ապլղա­­րիպ. 1210-26 Կոս­­տանդին Պայլ. 1226-79 Սմբատ, որ­­դի Կոս­­տանդնի. 1276 Լե­­ւոն, որ­­դի Սմբա­­տայ. 1279 Օշին եղ­­բայր Լե­­ւոնի. 1283 Լե­­ւոն. 1294-305 Հե­­թում, Տէր Կո­­ռիկո­­սոյ. 1307 Օշին Տէր Կան­­չոյ. 1308 †29 Կոս­­տանդին, որ­­դի Հեթ­­մոյ Պատմչի. 1330-42 Ճո­­ւան Լիւ­­զի­­­նեան, հայր վեր­­ջին (Ե) Լե­­ւոնի. 1360 Հե­­թում։ Ապա զար­­մա­­­նալով տե­­սայ անոնց պաշ­­տօ­­­նական տիտ­­ղո­­­սը, որուն առա­­ջին բառն էր՝ «Ծա­­ռայ». «Ծա­­ռայ Աս­­տուծոյ եւ տի­­րող ծա­­ռայից նո­­րին, ամե­­նագով եւ ամե­­նախ­­նամ ’ ի զօ­­րեղ Փրկչէն մեր­­մէ Յի­­սու­­սէ՝ ան­­վա­­­նելի զօ­­րու­­թեամբ արիացեալ, քա­­ջամար­­տիկ զի­­նուոր եւ արիագոյն Սպա­­րապետ տանն Հա­­յոց, բա­­րեպաշտ եւ քրիս­­տո­­­սասէր իշ­­խա­­­նաց իշ­­խան»։

Սպա­­նեցէք, ես ծա­­ռայ եմ

Միայն սպա­­րապե­­տը չէ որ պատ­­րաստ էր իր հա­­ւատ­­քին արիւ­­նով ծա­­ռայե­­լու։ Հա­­յոց պատ­­մութիւ­­նը կը յի­­շէ մա­­նուկներ, որոնք նա­­հատա­­կուե­­ցան հա­­ւատ­­քի ծա­­ռայու­­թեան ոգիով։ «Հա­­յոց նոր վկա­­ներ» բազ­­մա­­­հատոր աշ­­խա­­­տասի­­րու­­թեան մէջ ահա քա­­նի մը առա­­քինի հա­­յոր­­դի­­­ներու վեր­­ջին խօս­­քը. ՄԱ­­ՆՈՒԿ ԳՐԻ­­ԳՈՐ ՏԱ­­ԹԵՒԱ­­ՑԻ։ Այս սքան­­չե­­­լի մա­­նու­­կը, որ ու­­նէր կայ­­տառ եւ գե­­ղեցիկ դէմք, 1676 թո­­ւակա­­նին Ս. Կա­­րապետ վան­­քի ուխտագ­­նա­­­ցու­­թեան ճա­­նապար­­հի վրայ այ­­լազգնե­­րու ձեռ­­քով բա­­զում չար­­չա­­­րանքնե­­րու են­­թարկո­­ւեցաւ։ Պա­­տանին մեր­­ժեց իր հա­­ւատ­­քէն դառ­­նալ եւ աղա­­ղակեց. «Ես քրիս­­տո­­­նեայ եմ, եւ ծա­­ռայ Քրիս­­տո­­­սի Աս­­տուծոյ»։ ՅՈՎ­­ՀԱՆՆԷՍ ՄԱ­­ՆՈՒԿ ԽԼԱ­­ԹԵՑԻ. Անօ­­րէն­­նե­­­րը 22 Փետ­­րո­­­ւար 1438 թո­­ւակա­­նին յար­­ձա­­­կեցան այս տղուն վրայ։ Քա­­րով եւ փայ­­տով հա­­րուա­­ծեցին գլխուն։ Տղան ձեռ­­քե­­­րը խա­­չակնքեալ՝ ար­­տաշնչեց իր վեր­­ջին խօս­­քը. «Հա­­րէ'ք զիս եւ սպա­­նեցէք, զի ես ծա­­ռայ Քրիս­­տո­­­սի եմ»։

Ան­­պի­­­տան, նո­­ւաստ եւ
անար­­ժան եմ

Եթէ դուք, յար­­գե­­­լի ըն­­թերցող, լսել կը փա­­փաքիք, թէ հա­­յը որ­­քա՚ն լի էր ծա­­ռայե­­լու ոգիով՝ կար­­դա­­­ցէք ճգնա­­ւոր մա­­տենա­­գիր այ­­րե­­­րու յի­­շատա­­կարան­­նե­­­րը։ Աս­­տո­­­ւածա­­շունչ մը, Քա­­րոզ­­գիրք մը կամ Յայսմա­­ւուրք մը ըն­­թօ­­­րինա­­կելու հսկա­­յական գոր­­ծը չնչին աշ­­խատնաք էր անոնց հա­­մար, իսկ գրո­­ղը՝ անար­­ժան ծա­­ռան էր հո­­գեւոր գրի­­չին։ Խոր յու­­զումով ըն­­թերցե­­ցի տաս­­նեակ մը յի­­շատա­­կարան­­ներ, եւ ձե­­զի հա­­մար հա­­մադ­­րե­­­ցի քա­­նի մը ըն­­տիր խօսք. «Նո­­ւաստ ծա­­ռայ աս­­տուծոյ Սար­­գիս Լո­­ռեցի», 1339, Ազոխ։ Լո­­ռեցի Սար­­գի­­­սը իր ուսման հա­­մար պա­­տուի­­րած էր քա­­րոզ­­գիրք մը։ «Զծա­­ռայից ծա­­ռայ զՍտե­­փանոս սար­­կա­­­ւագ», 1309, Կի­­լիկիա։ Գրիչ Ստե­­փանո­­սը աւար­­տած էր Աւե­­տարա­­նի մը ըն­­թօ­­­րինա­­կու­­թիւնը։ «Մե­­ղու­­ցեալ ծա­­ռայս եւ անի­­մաստ եւ փցուն գրիչս Տի­­րանուն անար­­ժան կրօ­­նաւորս», 1309, Բա­­սեն։ Տի­­րանուն գրի­­չը Պատ­­ժո­­­ւան դե­­ղակի մէջ աւար­­տած էր Աւե­­տարան մը։ Այնքան բազ­­մա­­­թիւ էին այդ «ծա­­ռանե­­րը», ամէն գրող, ամէն ար­­հեստա­­ւոր, ամէն կազ­­մա­­­րար, գիր­­քի ամէն պա­­տուի­­րատու ծա­­ռայ մըն էր կար­­ծես. «Ես՝ ամե­­նամեղ եւ անար­­ժան ծա­­ռայ ծա­­ռայիցն աս­­տուծոյ Կա­­րապետ անար­­հեստ գրիչ», 1389։ «Եղ­­կե­­­լիս ոգի զՍի­­րաքայս գրող եւ զտա­­ռիս ստա­­ցող մե­­ղապարտ ծա­­ռայ», 1270։ Ծա­­ռայ էր նաեւ մեր սի­­րելի տա­­ղասաց Նա­­ղաշը. «Ես Նա­­ղաշ եպիս­­կո­­­պոս՝ ծա­­ռայ կու­­սին», 1469։ Ծա­­ռայ էր նաեւ հա­­յոց ար­­քաեղ­­բայր Յով­­հաննէս եպիս­­կո­­­պոսը. «Հո­­ղացեալ ձեր ծա­­ռայա­­կիցս Յո­­հան­­նէս եպիս­­կո­­­պոս՝ ար­­քաեղ­­բայրս Հա­­յոց», 1280։ Ծա­­ռայ մըն էր ամե­­նայն հա­­յոց կա­­թողի­­կոսը. «Ես Կոս­­տանդին ծա­­ռայիցն Աս­­տուծոյ ծա­­ռայ եւ ողոր­­մութեամբն Աս­­տուծոյ կա­­թողի­­կոս ամե­­նայն Հա­­յոց»։ Իսկ դուք օր մը եթէ այ­­ցե­­­լէք Պուլղա­­րիոյ Պլով­­տիւ քա­­ղաքը, հոն կը տես­­նէք բնա­­գէտ, բժիշկ, մա­­տենա­­գիր եւ բա­­ռարա­­նագիր Ամիր­­տովլաթ Ամա­­սիացիի գլուխ գոր­­ծո­­­ցը՝ «Օգուտ բժշկու­­թեան» աշ­­խա­­­տասի­­րու­­թիւնը։ Երբ Ամա­­սիացին աւար­­տեր է այդ գիր­­քը յի­­շատա­­կարա­­նի մէջ ինքզինք կո­­չեր է՝ ծա­­ռայ. «Այսպէս գիրն շի­­նեցի ես՝ ան­­պի­­­տան եւ անար­­ժան նո­­ւաստ ծա­­ռայս աս­­տուծոյ Ամիր­­տոլվաթ բժիշկն Ամա­­սիացին», 1469։

Հա­­յը ծա­­ռայ պի­­տի չըլ­­լայ

1783 թո­­ւականն է։ Հնդկաս­­տա­­­նի Մատ­­րաս քա­­ղաքի հայ մտա­­ւորա­­կան­­նե­­­րը գրի կ’առ­­նեն ազա­­տագ­­րա­­­կան միտ­­քի եզա­­կի փաս­­տա­­­թուղթ մը. «Տետ­­րակ, որ կո­­չի նշա­­ւակ»։ Ան շու­­տով լոյս տե­­սաւ Մատ­­րա­­­սի տպա­­րանի մէջ։ «Նշա­­ւակ» գրքոյ­­կը Մատ­­րա­­­սի հա­­յու­­թեան հա­­մար նա­­խատե­­սուած, «հան­­րա­­­պետա­­կան» սկզբունքնե­­րու վրայ հիմ­­նո­­­ւած սահ­­մա­­­նադ­­րութեան նա­­խագիծ մըն էր։ Այդ «սահ­­մա­­­նադ­­րութեան» Զ. (6-րդ) յօ­­դուա­­ծի մէջ հե­­ղինա­­կը նշեր է. «Ի յազ­­գէ մեր­­մէ մի՚ լի­­նիցի ծա­­ռայ, այլ միաբան ազատ»։ Այս գրա­­բար ար­­տա­­­յայ­­տութիւ­­նը պար­­զա­­­պէս կը նշա­­նակէ՝ «Մեր ազ­­գէն ոչ ոք ծա­­ռայ ըլ­­լայ, այլ բո­­լորը ըլ­­լան միաս­­նա­­­կան եւ ազատ»։

Կռունկի ծա­­ռայ եմ

Բայց եղան օրեր, հա­­յը դար­­ձաւ պան­­դուխտ։ Ան հայ­­րե­­­նիքի եւ իր սի­­րելի­­ներու կա­­րօտով ապ­­րե­­­ցաւ, մի գու­­ցէ նոյն կա­­րօտով ալ մա­­հացաւ։ Միջ­­նա­­­դարուն բեր­­նէ բե­­րան կը շրջէր պան­­դուխտի երգ մը՝ «Տաղ ղա­­րիպի»։ Եր­­գի մէջ տղան սրտա­­բեկեալ էր, մի­­ջակո­­տոր։ Պան­­դուխտը, ըսաւ ան, օտա­­րու­­թեան մէջ չու­­րա­­­խանար նոյ­­նիսկ եթէ գա­­րու­­նը գայ եւ սո­­խակը եր­­գէ, նոյ­­նիսկ եթէ իրեն մե­­տաքս զգեստ տան, նոյ­­նիսկ եթէ հա­­զարա­­գոյն փե­­տուրներ հագ­­նի, նոյ­­նիսկ եթէ շա­­քար կե­­րակուր տան ան չի ու­­րա­­­խանար։ Եր­­գի աւար­­տին ղա­­րիպը խօ­­սեցաւ այսպէս. «Եթէ հա­­զար ինձ ծա­­ռայ բե­­րեն, / Ան­­հա­­­մար հե­­ծել ձիաւոր, / Չու­­րա­­­խանայր…»։ Այ­­սօր ձե­­զի հրա­­ժեշտ կու տամ ղա­­րիպի մէկ այլ եր­­գով։ Հայ­­կա­­­կան հո­­գեւոր եւ աշ­­խարհիկ եր­­գա­­­րուես­­տի գո­­հար­­նե­­­րէն է ան, ուր հա­­յը ար­­տա­­­ցոլած է հայ­­րե­­­նիքէն հե­­ռու ին­­կած մար­­դու կա­­րօտն ու տխրու­­թիւնը։ Այս եր­­գի մէջ պան­­դուխտը յօ­­ժար է կռունկի մէկ ձայ­­նին ծա­­ռայ ըլ­­լա­­­լու, միայն, թէ ան լու­­րեր բե­­րէ հա­­րազատ աշ­­խարհէն։ Յա­­ջորդ յօ­­դուա­­ծի մէջ, յար­­գե­­­լի ըն­­թերցող, մենք կը տես­­նենք, թէ հա­­յը ծա­­ռայ դար­­ձած է նաեւ իր եարի աչ­­քին, յօն­­քին, լու­­սին երե­­սին, շա­­քար լե­­զուին։ Ձե­­զի կը խոս­­տա­­­նամ սի­­րոյ կա­­մաւոր ծա­­ռաներ դար­­ձած աշուղնե­­րու սրտագ­­րաւ պատ­­մութիւն մը պատ­­րաստել, քան­­զի քաղցր է գե­­ղեցի­­կին ծա­­ռայել.

Կռո՜ւնկ, ուստի՞ կու­­գաս, ծա­­ռայ եմ ձայ­­նիդ,

Կռո՜ւնկ, մեր աշ­­խարհէն խապ­­րիկ մի չու­­նի՞ս.

Ղա­­րիպին սիրտն՝ ի սուգ, աչերն ի լաց է.

Կռո՚ւնկ, մեր աշ­­խարհէն խապ­­րիկ մի չու­­նի՞ս։

Կռո՚ւնկ, պահ մի կա­­ցի՚ր, ձայ­­նի­­­կը դ ի հո­­գիս.

Կռո՚ւնկ, մեր աշ­­խարհէն խապ­­րիկ մի չու­­նի՞ս։

Գրեր եմ մէջ թղթիս, թէ հոս մնա­­ցի,

Օրիկ մի օրե­­րուս զա­­չերս չի բա­­ցի,

Սի­­րելի՚ք, ձե­­զանէ կա­­րօտ մնա­­ցի.

Կռո՜ւնկ, մեր աշ­­խարհէն խապ­­րիկ մի չու­նի՞ս։

Այս առ­թիւ, Ներ­կա­յացուցչու­թեան հա­մակիր­ներ 20 Օգոս­տոս 2026, Հինգշաբ­թի երե­կոյ, հո­գեճաշ մը կազ­մա­կեր­պե­ցին Ս. Փրկիչ Ազգ. Հի­ւան­դա­նոցի եր­դի­քին տակ։

Ն.Ա.Տ. Սա­հակ Բ. Պատ­րիարք Հայ­րը նա­խագա­հեց Հի­ւան­դա­նոցի մատ­րան մէջ կա­տարո­ւած հո­գեհանգստեան պաշ­տօ­նին, որուն մաս­նակցե­ցան Գերշ. Տ. Արամ Ար­քեպս. Աթէ­շեան, Աթո­ռոյս վե­ղարա­ւոր միաբան­ներն ու քա­հանայ հայ­րեր, ինչպէս նաեւ հա­մայնքա­յին հաս­տա­տու­թեանց՝ խնա­մակա­լու­թեանց, հո­գաբար­ձութեանց, թա­ղային խոր­հուրդնե­րու եւ Ստան­պուլա­հայ մա­մու­լի ներ­կա­յացու­ցիչնե­րը։ Մեր Հո­գեւոր Պե­տի ար­տա­սանած հանգստեան աղօթ­քով յի­շատա­կուե­ցան Ռու­բէն Պետ­րո­սեանն ու Վա­նու­հի Սեդ­րա­կեանը։

Ապա ներ­կա­ներ առաջ­նորդո­ւեցան Կո­միտաս Վրդ.ի անո­ւան ձօ­նուած սրա­հը, ուր հո­գեճաշ սար­քո­ւեցաւ։

Այստեղ բա­րի գալստեան խօս­քով հան­դէս եկաւ Կար­գա­դիր Յանձնա­խումբէն Նո­ւարդ Աւե­տիքօղ­լու։ Օրո­ւան հա­մակար­գող եւ Ժա­մանակ օրա­թեր­թի խմբա­գիր Արա Գօ­չու­նեան ելոյթ ու­նե­ցաւ ու նախ որ­դիական երախ­տի­քը յայտնեց մեր Հո­գեւոր Պե­տին, որ սի­րով նա­խագա­հեց սոյն մէկ­տե­ղու­մին, ապա շնոր­հա­կալու­թիւն յայտնեց Ս. Փրկիչ Ազգ. Հի­ւան­դա­նոցի Հո­գաբար­ձութեան, որ սի­րով ստանձնած է հո­գեհանգստեան ու հո­գեճա­շի հիւ­րընկա­լու­թիւնը։ Արա Գօ­չու­նեան ըսաւ, որ ցաւ կը պատ­ճա­ռէ ծնո­ղի մա­հը։ Նա­յիրի Պետ­րո­սեան այդ ցա­ւը ապ­րե­ցաւ եր­կիցս՝ հօր եւ մօր իրա­րայա­ջորդ մա­հուամբ։ Գօ­չու­նեան ըսաւ, որ Նա­յիրի Պետ­րո­սեան իր հա­րազատ տեղն ու­նի մեր հա­մայնքին մէջ եւ կը ներ­կա­յաց­նէ Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պետու­թիւնը։ Յա­նուն Կար­գա­դիր Յանձնա­խումբին եւ ներ­կա­ներուն ան­գամ մը եւս ցա­ւակ­ցե­ցաւ եւ մխի­թարու­թիւն մաղ­թեց իրեն։

Ապա ելոյթ ու­նե­ցաւ Նա­յիրի Պետ­րո­սեան եւ շնոր­հա­կալու­թիւն յայտնեց բո­լորին՝ սկսեալ Ամեն. Ս. Պատ­րիարք Հօր­մէ, Կար­գա­դիր Յանձնա­խումբէն, Ս. Փրկիչ Հի­ւան­դա­նոցի Հո­գաբար­ձութե­նէն, որոնք եկած էին ցա­ւակ­ցե­լու իր ծնող­քին մա­հուան առ­թիւ։ Պետ­րո­սեան իր ու­րա­խու­թիւնը ար­տա­յայ­տեց, որ բախտն ու­նե­ցած էր մին­չեւ այ­սօր վա­յելե­լու ծնող­քին ներ­կա­յու­թիւնը եւ յոյս յայտնեց, որ օր մը նո­րէն միասին պի­տի ըլ­լան։

Հուսկ բան­քը ար­տա­սանեց Ամեն. Ս. Պատ­րիարք Հայ­րը եւ ըսաւ, որ մար­դու կեան­քին մէջ շատ մեծ ազ­դե­ցու­թիւն ու­նին եր­կու զգա­ցումներ՝ ու­րա­խու­թիւնն ու տխրու­թիւնը։ Ու­րա­խու­թիւնը բաժ­նուելով կը շատ­նայ, իսկ տխրու­թիւնը՝ կը նո­ւազի։ Այ­սօր մենք քով քո­վի եկած ենք Նա­յիրի Պետ­րո­սեանի տխրու­թիւնը բաժ­նե­լու։ Ապա մեր Հո­գեւոր Պե­տը խօ­սեցաւ մա­հուան եւ յա­րու­թեան մա­սին եւ ըսաւ, որ մա­հը վախ­ճան չէ, քա­նի մենք քրիս­տո­նեաներ ենք եւ կը հա­ւատանք յա­րու­թեան։ Նո­րին Ամե­նապա­տուու­թիւնը ու­րա­խու­թիւն յայտնեց, որ Նա­յիրի Պետ­րո­սեան քրիս­տո­նէական հա­ւատ­քով կը մօ­տենայ իր ծնող­քի կո­րուստին։ Պատ­րիարք Հայ­րը ըսաւ, որ ներ­կա­ներ ծա­նօթ չէին հան­գուցեալ­նե­րուն, սա­կայն ու­րախ էին անոնց որ­դին ճանչնա­լով։ Խօս­քի աւար­տին մեր Հո­գեւոր Պե­տը ան­գամ մը եւս ցա­ւակ­ցե­ցաւ Նա­յիրի Պետ­րո­սեանին եւ երկնա­յին հան­գիստ մաղ­թեց անոր ծնո­ղաց, իսկ իրեն՝ Ս. Հոգ­ւոյ մխի­թարու­թիւնը։

Բաց­ման արա­րողու­թիւնը պա­տուեց Ամեն. Ս. Պատ­րիարք Հայ­րը, իր հետն ու­նե­նալով Իշ­խա­նաց Կղզեաց Քա­րոզիչ եւ Հո­գեւոր Հո­վիւ Հոգշ. Տ. Յա­րու­թիւն Վրդ. Տա­մատեանը։ Մաս­նակցե­ցան Իս­թանպու­լի Երես­փո­խան Իրա­ւաբան Սէր­քան Պայ­րամ, Հան­րա­պետու­թեան Նա­խագա­հի Մշա­կու­թա­յին խորհրդա­կան­նե­րէն Արամ Քու­րան, Փրօֆ. Տթք. Էմ­րէ Պուչքի­նի նա­խագա­հած Լո­ղավա­զանի Վար­չութեան ան­դամնե­րը, Պէ­յօղ­լո­ւի Ս. Եկե­ղեցեաց Թա­ղային Խոր­հուրդի Բ. Ատե­նապետ Խա­չիկ Ճա­նէլ, Կղզեաց Թա­ղային Խոր­հուրդի Ատե­նապետ Լե­ւոն Շա­տեան, Կիւ­միւշեան հիմ­նարկի Ատե­նապետ Ար­թուն Սրկ. Թէ­քիրօղ­լու, ինչպէս նաեւ Թաք­սիմ Մարմնա­մար­զա­կան Միու­թե­նէ եւ Շիշ­լիի Մարմնա­մար­զա­կան Միու­թե­նէ ներ­կա­յացու­ցիչներ, Կղզեաց Քա­ղաքա­պետա­րանէն Թա­նայ Կա­րիփ եւ Կղզիի Թա­ղապետ Էր­տալ Այ­տըն։ Նաւա­սար­դեան Խա­ղերու հե­տեւե­լու հա­մար Հա­յաս­տա­նէն քա­ղաքս ժա­մանած էին նաեւ «Հ1» հե­ռուստա­կայա­նէ պա­տաս­խա­նատու­ներ։

Հան­դի­սավար­ներն էին Քա­րօլին Մա­միկո­նեան եւ Պար­գեւ Սա­մուէ­լեան, որոնք բա­րի գա­լուստ մաղ­թե­ցին ներ­կա­ներուն։ Հան­դի­սու­թեան ըն­թացքին Նա­ւասար­դեանի հայ­կա­կան աւան­դութեան ան­ցեալի մա­սին խօ­սեցաւ Լե­ւոն Պա­ղըշ, ընդգծե­լով խա­ղերուն պատ­մա­կան եւ մշա­կու­թա­յին նշա­նակու­թիւնը հայ ժո­ղովուրդի, նաեւ պոլ­սա­հայ հա­մայնքի կեան­քին մէջ։

Հան­դի­սու­թեան ըն­թացքին մե­տայլներ եւ բա­ժակ­ներ յանձնո­ւեցան այն մար­զիկնե­րուն, որոնք յա­ջողու­թիւն ար­ձա­նագ­րած էին մրցումնե­րու մէջ։ Հան­դի­սու­թեան ըն­թացքին սրտի խօսք ար­տա­սանեց նաեւ երես­փո­խան Սեր­քան Պայ­րամ եւ շեշ­տեց, որ Նա­ւասար­դեան խա­ղերը միայն մար­զա­կան կազ­մա­կեր­պութիւն մը չեն, այ­լեւ կա­րեւոր դեր ու­նին մշա­կու­թա­յին աւան­դութիւննե­րը պահ­պա­նելու եւ զա­նոնք նոր սե­րունդնե­րուն փո­խան­ցե­լու գոր­ծին մէջ։ Պայ­րան նաեւ բա­րեմաղ­թութիւններ ըրաւ, Թուրքիոյ եւ Հա­յաս­տա­նի բա­րեկա­մական կա­պերուն ամ­րացման հա­մար։

Փակ­ման արա­րողու­թեան ըն­թացքին Ամեն. Ս. Պատ­րիարք Հայ­րը դի­մեց երի­տասարդնե­րուն՝ շեշ­տե­լով, որ մար­զանքը միայն ֆի­զիքա­կան պայ­քար չէ։ «Ձեր մրցա­կիցը ձեզ մեծ­ցուց։ Ձեր մրցա­կիցը ձեր ու­սուցի­չը եղաւ։ Ձեր մրցա­կիցին հետ միասին դուք ձեր ան­ձը ճանչցաք», ըսաւ Պատ­րիարք Հայ­րը։ Խօս­քե­րու աւար­տին, Նո­րին Ամե­նապա­տուու­թիւնը շնոր­հա­ւորեց նաեւ խա­ղերու կազ­մա­կեր­պիչներ Յա­րու­թիւն Քու­րանն ու Ռաֆ­ֆի Քալ­քը՝ իրենց ներդրու­մին հա­մար, ապա շնոր­հա­կալու­թիւն յայտնեց Երի­տասար­դութեան եւ Մար­զանքի նա­խարա­րու­թեան եւ նա­խարար Օս­ման Աշ­քըն Պա­քին՝ իր ցու­ցա­բերած աջակ­ցութեան հա­մար։ Պատ­րիարք Հայ­րը անդրա­դար­ձաւ խա­ղերու նկա­րահան­ման եւ «Լոյս ԹՎ» հե­ռուստաըն­կե­րու­թեան մի­ջոցաւ սփռումնե­րու աշ­խա­տան­քին՝ նշե­լով, որ այս հա­ղոր­դումնե­րը նպաս­տե­ցին Նա­ւասար­դեան խա­ղերու աւե­լի լայն հան­րա­ճանաչ­ման՝ թէ՛ Թուրքիոյ մէջ, թէ՛ հա­յաշ­խարհի շրջա­նակ­նե­րէն ներս։ Պատ­րիարք Հայ­րը մաս­նա­ւոր շնոր­հա­կալու­թիւն յայտնեց նաեւ Գնա­լը Կղզիի Լո­ղավա­զանի Վար­չութեան նա­խագահ Փրօֆ. տքթ. Էմ­րէ Պուրչքի­նին եւ վար­չութեան ան­դամնե­րուն։

Նո­րին Ամե­նապա­տուու­թիւնը յու­շապնակ մը յանձնեց նաեւ Լո­ղավա­զանի Վար­չութեան ատե­նապետ Փրօֆ. Տթք. Էմ­րէ Պուչքի­նին։

Երե­կոյի վեր­ջին բաժ­նին բեմ բարձրա­ցաւ Տի­ճէյ­ներ Արէմ եւ Ար­ման։ Երաժշտու­թեան ու­ղեկցու­թեամբ երի­տասարդնե­րը եր­կար ժա­մանակ ու­րա­խացան, եւ փակ­ման գի­շերը վե­րածո­ւեցաւ խան­դա­վառ տօ­նախմբութեան։

Դա­տական նիս­տի ըն­թացքին Օս­ման Քա­վալան ներ­կա­յացու­ցին Փրոֆ. Ֆի­լիփ Լինչ եւ Փրոֆ. Պա­շաք Չա­լըի գլխա­ւորած իրա­ւաբան­նե­րու խումբը։ Թուրքիան ներ­կա­յաց­նե­լու պար­տա­կանու­թիւնն ալ վստա­հուած էր Ար­դա­րադա­տու­թեան նա­խարա­րու­թեան մար­դու իրա­ւունքնե­րու բա­ժան­մունքի պետ Ապ­տուլլահ Այ­տը­նի եւ Պո­ղազի­չի Հա­մալ­սա­րանի իրա­ւաբա­նական ֆա­քուլթե­տի տե­սուչ Ալի Էմ­րահ Պոզ­պա­յըն­տը­րի գլխա­ւորած իրա­ւաբան­նե­րու խմբա­կին։ Դա­տական նիստ վա­րեց ԵՄԻԱ-ի նա­խագահ Մա­թէաս Կա­յոմար։

ԵՄԻԱ-ի նիս­տը կա­յացաւ հինգ ամիս տե­ւող ար­ժե­ւոր­ման գոր­ծընթա­ցի մը աւար­տին։

Նիս­տի աւար­տին ԵՄԻԱ-ի նա­խագահ Մա­թէաս Կա­յոմար յի­շեց թէ Թուրքիա ցարդ չէ գոր­ծադրած դա­տարա­նի նա­խորդ վճի­ռը։ Ան յի­շեց Քա­վալա­յի մե­ղադ­րո­ւած յան­ցա­գոր­ծութիւննե­րը եւ նշեց թէ անհրա­ժեշ­տութիւն է անոր ամե­նակարճ ժա­մանա­կի ըն­թացքին ազատ ար­ձա­կու­մը։

Դա­տարա­նը նաեւ վճռեց թէ Թուրքիա 70 հա­զար Եւ­րօ բա­րոյա­կան հա­տու­ցումէն զատ պի­տի վճա­ռէ նաեւ դա­տավա­րու­թեան ծախ­սե­րը, որոնք կազ­մած են 43 հա­զար 342 Եւ­րօ։

Թրքա­կան կող­մը առար­կած էր այս դա­տավա­րու­թեան, պատ­ճա­ռաբա­նելով թէ չէ աւար­տած Սահ­մա­նադ­րա­կան Ատեան ան­հա­տական դի­մու­մի գոր­ծընթա­ցը։

Դա­տարա­նը բա­ցի Օս­ման Քա­վալա­յի ան­պարտ հռչա­կու­մը պա­հան­ջե­լէ, անդրա­դար­ձաւ Թուրքիոյ հան­դէպ աւե­լի ընդհա­նուր կան­խա­միջոց­նե­րու։ Այդ ծի­րէն ներս նշո­ւեցաւ մար­դու իրա­ւունքնե­րու պաշտպան­նե­րուն, լրագ­րողնե­րուն եւ ընդդի­մադիր­նե­րուն ուղղուած ան­կանխա­տեսե­լի մե­ղադ­րանքնե­րով զա­նազան պա­տիժ­նե­րու դա­տապար­տո­ւելու երե­ւոյ­թը եւ ցկեանս բան­տարկու­թեան վե­րաբե­րեալ բազ­մա­թիւ վճիռ­նե­րու վե­րատե­սու­թեան անհրա­ժեշ­տութիւ­նը։

ԵՄԻԱ 2019-ին վճռած էր Քա­վալիայի դէմ ար­ձա­կուած վճի­ռի անար­դա­րու­թեան եւ պա­հան­­ջած էր անոր ազատ ար­­ձա­­­կու­­մը։ Ան մե­­ղադ­­րո­­­ւած էր «Կե­­զի» զբօ­­սայ­­գիի բո­­ղոքի ցոյ­­ցե­­­րու մի­­ջոցաւ իշ­­խա­­­նափո­­խու­­թիւն կազ­մա­կեր­պե­լու յան­ցանքով եւ դա­տապար­տո­ւած ցկեանս ազատազրկման։

Իշ­խա­նամէտ մա­մու­լը ամիս­ներ առաջ շռնդա­լից տո­ղերով յայ­տա­րարած էր ընդդի­մադիր կու­սակցու­թե­նէ ընտրո­ւած քա­ղաքա­պետա­րան­նե­րու մէջ կա­շառա­կերու­թեան դէպ­քի մա­սին։ Ար­դա­րեւ այս ուղղու­թիւնով յա­րու­ցո­ւած հար­ցաքննու­թեան թղթած­րա­րը դա­տախա­զի կող­մէ անո­ւանո­ւած էր «Ազիզ Իհ­սան Աք­թա­շի յան­ցա­գործ կազ­մա­կեր­պութեան հար­ցաքննու­թիւն» ձե­ւով։

Տա­կաւին այ­դօր իսկ պար­զո­ւած էր թէ այս խնդրին հետ առնչո­ւած գոր­ծա­տէրը ան­ցեալին զա­նազան գոր­ծեր ստանձնած էր իշ­խա­նամէտ քա­ղաքա­պետա­րան­նե­րէ ու նաեւ նա­խարա­րու­թիւննե­րէ։ Սա­կայն երբ ան փոր­ձեց գոր­ծեր ստա­նալ ընդդի­մադիր քա­ղաքա­պետա­րան­նե­րէ, յան­կարծ ինքնու­թիւնը գաղտնի վկա­ներու ցուցմունքնե­րով յայտնո­ւեցաւ կա­շառք տո­ւողի դիր­քին մէջ։ Դա­տական որո­շու­մի զար­մա­նալի կող­մը այն է թէ կա­շառք տա­լը խոս­տո­վանող Ազիզ Իհ­սան Աք­թաշ ան­պարտ հռչա­կուած է, իսկ իբ­րեւ թէ կա­շառք ստա­նալով մե­ղադ­րո­ւած քա­ղաքա­պետ­նե­րը եւ քա­ղաքա­պետա­րան­նե­րու անձնա­կազ­մը ծանր բան­տարկու­թիւննե­րու դա­տապար­տո­ւած։

Այ­լեւս ոչ ոքի հա­մար գաղտնիք է կա­տարո­ւած բե­մադ­րութիւ­նը։ Նա­խագահ Էր­տո­ղան եւ անոր են­թա­կայ քա­ղաքա­կան կու­սակցու­թիւնը կը փոր­ձէ ժո­ղովուրդի ձայ­նե­րով կորսնցու­ցած քա­ղաքա­պետա­րան­նե­րը ետ ստա­նալ դա­տական վճիռ­նե­րով։

Այս մա­սին ամե­նավառ օրի­նակն է Շիշ­լիի ընտրեալ քա­ղաքա­պետ Ռե­սուլ Էմ­րահ Շա­հանի ձեր­բա­կալու­թիւնը։ Քա­ղաքա­պետը կա­սեցու­ցած էր բազ­մա­յարկ շի­նու­թիւն մը, որ եր­թե­ւեկու­թեան եւ են­թա­կառու­ցո­ւած­քի առու­մով լուրջ խո­չըն­դոտներ պի­տի յա­ռաջաց­նէր իր բարձրա­ցած տա­րածաշրջա­նին մէջ։

Քա­ղաքա­պետ Ռե­սուլ Էմ­րահ Շա­հանի ձեր­բա­կալու­թե­նէն ետք, այդ պաշ­տօ­նին նշա­նակո­ւած տե­ղապա­հի առա­ջին գոր­ծը եղաւ նա­խորդ որո­շու­մը չե­ղար­կել եւ շա­րու­նա­կել շի­նու­թեան։

«Հա­յաս­տա­նը չի կրնար միեւ­նոյն ատեն եր­կու աթո­ռի նստիլ։ Անոնք կ՛ու­զեն ար­տօ­նու­թիւններ ստա­նալ Ռու­սիայէն, բայց նաեւ Արեւ­մուտքի խա­ղը խա­ղալ։ Թող խա­ղան, բայց այդ պա­րագա­յին, բնա­կանա­բար, մենք ալ մեր «նո­ւէր­նե­րը» ետ կ՚առ­նենք», նշեց ռուս պատ­գա­մաւո­րը`աւելցնե­լով, թէ այդ պա­րագա­յին «Փա­շինեան բարդ կա­ցու­թեան մէջ կը յայտնո­ւի»։

Մոս­կո­ւա կը շա­րու­նա­կէ պնդել, որ Հա­յաս­տան պէտք է հան­րա­քուէ կա­տարէ՝ ընտրե­լով Եւ­րո­պական եւ Եւ­րա­սիական միու­թիւննե­րուն մի­ջեւ։

Նա­խօրէին վար­չա­պետ Նի­կոլ Փա­շինեան յայ­տա­րարեց, որ Հա­յաս­տան յա­ռաջի­կային պի­տի սկսի Եւ­րո­պական Միու­թեան ան­դա­մագ­րո­ւելու պաշ­տօ­նական դի­մում ներ­կա­յաց­նե­լու գոր­ծընթա­ցին՝ միեւ­նոյն ատեն պա­տաս­խա­նելով Ռու­սիոյ պա­հան­ջին։ «Իմ ըն­կա­լումն այն է, որ մենք հան­րա­քուէ կ՚անցկաց­նենք ան­դա­մագ­րո­ւելու հար­ցով պաշ­տօ­նապէս ԵՄ-ին դի­մելուց, հա­մապա­տաս­խան ար­ձա­գանգ ստա­նալուց եւ գոր­ծընթա­ցի վե­րաբե­րեալ ճա­նապար­հա­յին քար­տէս ու­նե­նալուց յե­տոյ», ընդգծեց Նի­կոլ Փա­շինեան։

Ժո­ղովի ըն­թացքին խի­զախ ելոյթ մը ու­նե­ցաւ Պո­յաճը­գիւ­ղի Եկե­ղեց­ւոյ ատե­նապետ Նա­զարեթ Էօզ­սա­հակեան, որ ընդգծե­լով փոք­րա­մաս­նութիւննե­րու վար­ժա­րան­նե­րուն հա­սարա­կապատ­կան յատ­կութիւ­նը, պա­հան­ջեց որ, ու­սուցիչ­նե­րու ամ­սա­թոշակ­նե­րը վճա­րուին պե­տու­թեան կող­մէ։

Սա­կայն Էօզ­սա­հակեանի այս տրա­մաբա­նական առա­ջար­կը դի­մաւո­րուե­ցաւ ան­մա­կար­դակ հա­կազ­դե­ցու­թիւննե­րով։ Առա­ջար­կը փո­խան կար­ծի­քի փո­խանա­կումնե­րու դի­մաւո­րուե­ցաւ ան­մա­կար­դակ հա­կազ­դե­ցու­թիւննե­րով։ Այդ պա­հուն ու­շագրաւ է ԱՔՓ-ի երես­փո­խան բժիշկ Սե­ւան Սը­վաճըօղ­լո­ւի «Դուն Ռէ­յիսը չես սի­րե՞ր» հար­ցումը։ Այս ան­գամ «Ժա­մանակ» օրա­թեր­թի խմբագ­րա­պետ Արա Գօ­չու­նեան առար­կեց Հան­րա­պետու­թեան Նա­խագա­հի հաս­ցէին «Ռէ­յիս» բա­ռի գոր­ծա­ծու­թեան դէմ։ Դահ­լի­ճի ընդհա­նուր հա­մայ­նա­պատ­կե­րը կար­ծես թէ պա­տաս­խա­նը ըլ­լար «ԷՐ­ՎԱՊ-ի ժո­ղով­նե­րը ին­չո՞ւ դռնփակ կ՚ըլ­լան» հար­ցումին։

Ար­դա­րեւ ար­ծարծո­ւեցան զա­նազան նիւ­թեր, ընդհա­նուր մե­ղադ­րանքներ հնչե­ցին հա­մայնքա­յին հաս­տա­տու­թիւննե­րու որ­դեգրած գաղտնա­պահու­թեան եւ ան­թա­փան­ցիկ վար­չա­կար­գին դէմ, տեղացին սուտ պնդումներ, զրպարտութիւններ, ցեխարձակումներ եւ ժո­ղովը աւար­տին հա­սաւ գործնա­կան գետ­նի վրայ առանց հա­սարա­կական կամք մը ձե­ւաւորելու։

Իրա­ւապահ­նե­րը խու­զարկու­թիւններ եւ այլ քննչա­կան գոր­ծո­ղու­թիւններ կը կա­տարեն քա­նի մը տաս­նեակ հաս­ցէ­ներու վրայ։ Գոր­ծո­ղու­թիւններ կը կա­տարո­ւին նաեւ «Օրանժ Ֆիթ­նես» ակումբին եւ «Փլէյ Սի­թի» զո­ւար­ճանքի կեդ­րո­նին մէջ, ինչպէս նաեւ անոնց տնօ­րէն­նե­րու բնա­կարան­նե­րուն մէջ։

Ըստ շրջա­նառո­ւող լու­րե­րուն՝ այս կա­ռոյցնե­րը կը պատ­կա­նին Քո­չարեան ըն­տա­նիքին։

Քննու­թեան շրջա­նակին մէջ ընդհա­նուր առ­մամբ մին­չեւ հի­մա վեց անձ ձեր­բա­կալուած է։

Տաս­նա­մեակ մը առաջ, յար­գե­լի ըն­թերցող, նկա­տեր էի բառ մը, որ հա­կառակ իր փոքր չա­փերուն, յա­ջողած էր պատ­կե­րաւոր կեր­պով ներ­կա­յաց­նել մեր հպար­տութիւննե­րը, եր­ջանկու­թիւննե­րը, ինչպէս նաեւ հե­րոսա­կան մա­հերը։ «Լամ­բակ» բառն էր ան, օտա­րամուտ երկվանկ մը, որ յար­մար եկաւ մեր լեռ­նաշխար­հին, մեր գիւ­ղե­րուն, մեր քա­ղաք­նե­րուն, Շա­պին Գա­րահի­սարին՝ եւ իր հա­մեստ ծա­ռայու­թիւնը բե­րաւ։ Տա­սը տա­րի առաջ զար­մա­ցեր էի, թէ մեր մա­տենա­գիր­նե­րը, աշուղնե­րը, բա­նաս­տեղծնե­րը ին­չո՚ւ ան­տե­սած են բառս։ Ո՚չ Աս­տո­ւածա­շունչ Մա­տեանի, ո՚չ Մա­տեան Ող­բերգու­թեան, ո՚չ աշու­ղա­կան տա­ղերու, ո՚չ ալ մե­րօրեայ քեր­թո­ւած­նե­րու մէջ կար «լամ­բակ» մը։ Հայ­կա­կան գե­ղարո­ւես­տա­կան գրա­կանու­թեան մէջ անոր բա­ցակա­յու­թիւնը, կը ստի­պէ, որ ես, այ­սօր, գի­շերա­յին այս խա­ղաղ ժա­մերուն, բա­րեխղճու­թեամբ մը ան­հուն, ստեղ­ծեմ նոր պատ­մութիւն մը, որ «լամ­բակ» գո­յակա­նը ար­ժա­նի է ու­նե­նալու։

Լամ­բա­կի առա­ջին օղա­կը

Ար­դի հա­յերէ­նի մէջ «լամ­բակ»ը կո­ճակա­մայր է, այ­սինքն բաճ­կո­նի կամ շա­պիկի կո­ճակը անցնե­լու բա­ցուածք։ Պար­զա­պէս «օղակ» մըն է ան, հին օրե­րու ըն­դունա­րանը կամ ագոյցքը, որուն մէ­ջէն ձող կամ փայտ անցնե­լով՝ բեռ կը վերցնէին։ Բառս գրե­թէ գո­յու­թիւն չու­նի հին հայ­կա­կան մա­տենագ­րութեան մէջ, պատ­ճառն այն է, որ հա­զիւ 13-րդ դա­րուն ընդհան­րա­ցած է ան։ Նա­խապէս ու­նե­ցեր է «լամբ» ձե­ւը եւ այդպէս ալ մէկ ան­գամ մուտք գոր­ծեր է Աս­տո­ւածա­շունչէն ներս. «Եւ եղի­ցին օղա­մանեակքն լամբք լծա­կացն՝ բառ­նալ նո­քօք զսե­ղանն»։ Իսկ այժմ բա­նանք պատ­մութեան երկրորդ կո­ճակը։

Զէյ­թունի լամ­բա­կը

Ըստ մեր ստու­գա­բան այ­րե­րու, բառս սե­ռած է յու­նա­րէն «λαμβάνω», -լամ­վա­նօ- բա­յէն, որ կը նշա­նակէ «բռնել, կրել, ըն­դունիլ, առ­նել, պա­րու­նա­կել»։ Այս ար­մա­տէն աճե­ցաւ «լամ­բա­ւոր» ածա­կանը, «օղա­լամբ» գո­յակա­նը եւ «լամ­բել» բա­յը։ Վեր­ջի­նը, բնա­կանա­բար, կը նշա­նակէ շալ­կել, վրան առ­նել։ «Լամ­բակ» ու­նի ջու­րի կու­ժը, կա­թի ա­մանը, կամ այ­գիի քթո­ցը, այ­սինքն պտուղ քա­ղելու կո­ղով, որ կը նստի կռնա­կի վրայ։ Իսկ հայ­կա­կան ամէն գա­ւառ, ամէն գիւղ ու­նե­ցեր է «լամ­բակ» բա­ռի իւ­րա­յատուկ հնչիւ­նը. Ալաշ­կերտի մէջ «լամ­բայ», Բին­կեանի եւ Ան­կայ մէջ «լամ­բո­կի», Զէյ­թունի մէջ՝ «լամ­բօնք»։ Զէյ­թունի լեռ­նե­րու վրայ, «լամ­բոնք» կը կո­չուէր նաեւ գլխար­կի այն կա­պը, որ ծնօ­տի տա­կէն կ’անցնէր։

Թո­րոս Թո­րամա­նեանի լամ­բա­կը

Հայ մե­ծերու կեան­քը մե­զի կը յու­շէ, թէ «լամ­բակ» բա­ռի պատ­մութիւ­նը աւե­լի ըն­դարձակ է քան կո­ճակի մը նեղ­լիկ անցքը։ 1913 թո­ւականն է։ Ճար­տա­րապետ Թո­րոս Թո­րամա­նեանը նա­մակ մը կը ստա­նայ Վիէն­նա­յէն։ Հաբսբուրգնե­րու ար­քունի­քէն ու­ղարկո­ւած ոս­կեկնիք հրա­ւէր մըն է ան։ Շա­պին Գա­րահի­սար­ցի ճար­տա­րապե­տը, որ դեռ Անի քա­ղաքի փո­շին ու­նէր իր քղանցքնե­րուն մէջ եւ իր կօ­շիկ­նե­րուն վրայ, կար­ճա­տեւ դա­դար մը կու տայ իր կա­տարած պե­ղումնե­րուն ու ճամ­բայ կ’ել­լէ դէ­պի կայ­սե­րական մայ­րա­քաղաք՝ ոս­կի մրցա­նակ մը ստա­նալու հա­մար։ Հայ ազ­գի եւ Շա­պին Գա­րահի­սարի հա­մար մեծ պա­տիւ է, որ իր զա­ւակը, Թո­րամա­նեանը, արո­ւես­տի լա­ւագոյն աշ­խա­տան­քի հա­մար կայ­սե­րական շքան­շան մը ըն­դունի իր լամ­բա­կի վրայ։

Շու­շան մը լամ­բա­կիս վրայ

Թո­րամա­նեանը ու­նէր հայ­րե­նակից ըն­կեր. Անդրա­նիկը, որ Մու­շե­ղեան վար­ժա­րանի մէջ իր դա­սըն­կերն էր եղած։ Ճար­տա­րապե­տը կը յի­շէ, թէ ինչպէս՞՞ Անդրա­նիկը 17 տա­րեկա­նին սի­րահա­րեցաւ։ Տղան ամէն Կի­րակի իր լամ­բա­կի վրայ կը դնէր կար­միր շու­շան։ Անդրա­նիկը տա­րի մը վերջ ամուսնա­ցաւ։ Սա­կայն, ամուսնու­թեան առա­ջին տա­րին նոր հար­սը անդրա­նիկ ծննդա­բերու­թեան ժա­մանակ մա­հացաւ։ Թո­րամա­նեանը եւ ըն­կերնե­րը իրենց լամ­բակնե­րուն վրայ թուղթէ սեւ շու­շաններ դրին։

Սու­գը ան­ցաւ լամ­բա­կէն

Ափ­սոս, որ Վա­րու­ժա­նը, Պէ­շիկ­թաշլեանը, Իսա­հակեանը չնկա­տեցին լամ­բա­կը, չեր­գե­ցին անոր եր­գը, երբ թշնա­միի փամ­փուշտը ան­ցաւ ազա­տամար­տի­կի շա­պիկէն։ Երբ 1912 թո­ւակա­նին Պոլ­սոյ մէջ լոյս տե­սաւ Դա­նիէլ Վա­րու­ժա­նի «Հե­թանոս եր­գեր» ժո­ղոուա­ծուն, հա­յը խոր յու­զումով ըն­թերցեց «Առ­կայծ ճրագ» քեր­թո­ւածը. սրտաճմլիկ պատ­մութիւն, ող­բերգու­թիւն մը իս­կա­կան։ Քեր­թո­ւածի վեր­ջին բա­նատո­ղը, յար­գե­լի ըն­թերցող, կը յի­շէ՞ք. «Հե­րոս տղաս հոն զար­նո­ւա՜ծ է սրտէն»։ Լամ­բա­կէն ան­ցեր էր թշնա­միի փամ­փուշտը։ Այն ժա­մանակ, ըսաւ քսա­նու­թը տա­րեկան Վա­րու­ժա­նը, արիւն չի վա­զեր նա­հատա­կի կուրծքէն, այլ՝ «հոն կը ծաղ­կին կար­միր շու­շաններ»։ Մենք նոյն պատ­կե­րը տե­սանք Պէ­շիկ­թաշլեանի «Թա­ղումն քա­ջորդւոյն» եւ Աւե­տիք Իսա­հակեանի, եր­գի վե­րածո­ւած «Որսկան ախ­պեր» քեր­թո­ւածի մէջ, ուր մայ­րը կամ քոյ­րը սա­րէն իջ­նող որ­սորդին կը հարցնէ, թէ ո՚ւր է իր կտրի­ճը։ Որ­սորդը կը պա­տաս­խա­նէ, թէ տղան յա­վերժ քնա­ցած է հայ­րե­նիքի հո­ղին վրայ. «Տե­սայ, քու­րի՚կ, տար­տոտ բա­լէդ / Քարն Է դրեր բար­ձի տեղ. / Անոյշ քնով տաք գնդակն է / Կրծքում գրկեր եարի տեղ»։ Լամ­բա­կի տեղ ծլեր էին «վար­դեր»։ Հա­յոց պատ­մութիւ­նը կը յի­շէ նաեւ, թէ 1826-28 Ռուս-Պարսկա­կան պա­տերազ­մին մարտնչող հայ կա­մաւոր զի­նուոր­նե­րը կը հագ­նէին լամ­բա­կաւոր այ­ծենկաճ­ներ։

Հպարտ լամ­բա­կը

Լոկ սու­գը, միայն ցա­ւը չէ որ ան­ցան լամ­բա­կէն։ Օրեր եղան, լամ­բա­կը հա­գաւ ու­րա­խու­թեան նշան­ներ։ Յար­գե­լի ըն­թերցող, «լամ­բակ» բա­ռը, խա­ղաղ օրե­րուն, քա­ղաք­նե­րու մէջ, լու­սա­ւոր սրահ­նե­րու մէջ, շքեղ բե­մերու վրայ ու­շարդու­թեան ար­ժա­նացաւ։ Եւ­րո­պական նո­րաձե­ւու­թիւննե­րուն յար­մա­րելով՝ դպրոց­նե­րու ու­սումնա­տենչ սա­նիկ­ներ, ազ­գա­յին հե­րոս­ներ եւ հայ­րե­նանուէր մտա­ւորա­կան­ներ իրենց լամ­բակնե­րուն վրայ ըն­դունե­ցան խա­չաձեւ մե­տալ մը կամ ոս­կե­փայլ ժա­պաւէն մը։ Իսկ վա­յելուչ պա­րոն­ներ, որոնք փունչ մը ծա­ղիկ բռնած քա­ղաքի հրա­պարա­կի, կամ ժա­մացոյ­ցի տակ կը սպա­սէին իրենց սի­րու­հիին՝ մե­խակ մը զե­տեղե­ցին իրենց նոր օս­լա­յուած բաճ­կո­նի լամ­բա­կին վրայ։

«Լամ­բա­կիս վարդն ես»

Լամ­բա­կը չու­նի իր եր­գը։ Մի­թէ՞ շատ փոքր է ան, կամ՝ ան­տե­սանե­լի։ Իսկ ես կը հա­ւատամ, թէ քնա­րական է «լամ­բակ»ը, որ եօթը դար պա­րու­նա­կեր է հայ ազ­գի բո­լոր խոր եւ խորհրդա­ւոր յու­զումնե­րը։ Ուստի, այս գի­շեր, կը փա­փաքիմ քա­նի մը սի­րային եր­գի անուն առա­ջար­կել, յու­սա­լով, որ մի գու­ցէ բա­րեխիղճ աշուղ մը «լամ­բակ» բա­ռը կը գոր­ծա­ծէ իր նո­րագոյն եր­գի մէջ. «Լամ­բա­կիդ կո­կոնը ըլ­լա­յի», «Լամ­բա­կիս վարդն ես», «Եարիս լամ­բակնե­րը կա­նաչ-կար­միր նախ­շե­ցի»։ Իսկ կա­րելի՞ է, որ «Քէ­րէմ եւ Աս­լի» սի­րավէ­պին ծա­նօթ եր­գա­հան մը «Աս­լիի քա­ռասուն լամ­բակնե­րը» եր­գի վե­րածէ։ Չէ՞, որ աղ­ջի­կը ու­նէր քա­ռասուն կո­ճակով կա­խար­դա­կան տա­րազ, եւ ամէն ան­գամ, որ սի­րավառ Քէ­րէմը աղջկան տի­րանա­լու հա­մար կը շտա­պէր կո­ճակ մը ար­ձա­կել իր լամ­բա­կէն, ան ան­մի­ջապէս կրկին կը կոճ­կո­ւէր։

Քա­ռասու­նե­րորդ լամ­բա­կը

Յար­գե­լի ըն­թերցող, այ­սօր փոր­ձե­ցի «լամ­բակ» բա­ռի քա­ռասուն խորհրդա­ւոր կո­ճակ­նե­րը մէկ մէկ ար­ձա­կել։ Սա­կայն, անոնք, կաս­կած չկայ, դար­ձեալ պի­տի կոճ­կո­ւին, ու բա­ռը յա­ւերժ պի­տի մնայ՝ խորհրդա­ւոր։ Ուստի, դուք, գի­շերա­յին այս լուռ ժա­մերուն, յօ­դուա­ծի աւար­տին, երբ քնա­նալու հա­մար ձեր շա­պիկի կո­ճակ­նե­րը պի­տի ար­ձա­կէք իրենց լամ­բա­կէն (տիկ­նայք աջ կող­մէն, իսկ պա­րոնայք՝ ձախ), յի­շեցէք, թէ անոր մէ­ջէն ան­ցեր են սի­րային եւ հե­րոսա­կան քա­ռասուն հէ­քիաթներ։

Իսկ մուտքէն դէ­պի ցախ թե­քուե­լով կը հաս­նիս թէ փո­լիք­լի­նիկ­նե­րու եւ թէ հի­ւան­դա­նոցի հիմ­նա­կան բա­ժին­նե­րուն։ Այդ ճամ­բուն վրայ կը գոր­ծէ նաեւ հա­մեստ սրճա­րան մը, ուր կարճ դա­դար­նե­րով կ՚այ­ցե­լեն հի­ւանդնե­րու մեր­ձա­ւոր­նե­րը, եր­բեմն ալ անձնա­կազ­մէն մար­դիկ։ Սրճա­րանի կող­քին կը գոր­ծէ հի­ւան­դա­նոցի դե­ղատու­նը, որ իր կա­հոյ­քով եւ ցու­ցադրած իրե­րով թան­գա­րանի մը բնոյ­թը կը պար­զէ։

Դե­ղարա­նի ներ­քե­ւի փոք­րիկ սե­նեակն ալ կը պատ­կա­նի հի­ւան­դա­նոցի ճար­տա­րագէ­տին։ Հնա­մեայ այս շէն­քը յա­ճախ կը կա­րօտի նո­րոգու­թիւննե­րու։ Այս իսկ պատ­ճա­ռաւ ալ ընդմիշտ շի­նարա­րական աշ­խա­տու­թիւն կը կա­տարո­ւի՞ Այս ալ անհրա­ժեշտ կը դարձնէ ճար­տա­րագէ­տի մը մշտա­կան ներ­կա­յու­թիւնը։

Հի­ւան­դա­նոցի պատ­մա­կան շէն­քի շքա­մուտքը նաեւ վար­չա­կան հա­տուածն է։ Հոն են ընդհա­նուր քար­տուղա­րու­թիւնը, հո­գաբար­ձութեան ժո­ղովաս­րա­հը, պաշ­տօ­նական հա­ւաքոյթնե­րու հա­մար դա­սաւո­րուած ըն­դունա­տու­նը եւ այլն։

Երբ անցնիք այս թո­հու­բո­հի ընդմէ­ջէն, կը հաս­նիք զո­վասուն ծա­ռերով օժ­տուած պար­տէզ մը, որուն առ­թած տպա­ւորու­թիւնն է ան­դորրը ու խա­ղաղու­թիւնը։ Մէկ թե­քու­մով, միայն մէկ քայ­լա­փոխու­մով դուրսը կը թո­ղուք մարդկա­յին բազ­մութիւ­նը, առօ­րեայ վազվզու­քը ու կը տի­րանաք ան­ձայնու­թեան։ Մարդ զինք ու­րախ կը զգայ իր հե­ղինա­կած դժոխ­քէն ձեր­բա­զատո­ւելով ու կ՚ըմ­բոշխնէ բնու­թեան պար­գե­ւը։

Կար­ծես մի­ջավայ­րի թե­լադ­րանքը ըլ­լայ, այստեղ մար­դիկ կը զսպեն իրենց ձայ­նե­րը։ Նոյ­նիսկ լա­ցու­կո­ծը, կամ տա­րակար­ծութեան մը բե­րած բա­նավէ­ճը կար­ծես շշուկնե­րով կ՚ըն­թա­նայ։

Թէեւ իրեն տրա­մադ­րո­ւած սե­նեակը բա­ւակա­նին հան­գիստ էր, կը ստա­նար օրո­ւայ լոյ­սը, ու­նէր հան­գիստ բազ­կա­թոռ, բայց տի­կին Վե­հանոյ­շը կը սի­րէր ճե­մել այդ խա­ղաղ պար­տէ­զին մէջ։ Կը նստէր նստա­րան­նե­րէն մէ­կուն ու կը կար­դար օրո­ւայ թեր­թե­րը։ Մերթ ակա­մայ ական­ջա­լուր կ՚ըլ­լար կող­քի խօ­սակ­ցութիւննե­րուն։ Երբ կը նկա­տէր թէ եր­րորդ ան­ձի ուղղո­ւած բամ­բա­սանք մըն է զրոյ­ցի նիւ­թը, իս­կոյն կը հե­ռանար, ու­րիշ նստա­րան մը զբա­ղեց­նե­լով։

Այդ օր սա­կայն պա­տահե­ցաւ հա­կառա­կը, երբ նկա­տեց պար­տէ­զին հե­ռու մէկ ան­կիւնը կանգնած, հեծկլտա­ցող օտար մը։ Յայտնի էր թէ հի­ւան­դի մը մեր­ձա­ւորն է։ Մօ­տեցաւ ան­ծա­նօթին եւ ձեռ­քի տոպ­րա­կէն հա­նեց ջու­րի շիշ մը, մա­տու­ցեց «Ումպ մը խմե­ցէք, լաւ կու գայ» ըսե­լով։

Օտա­րը շնոր­հա­կալու­թիւն յայտնե­լով վեր­ցուց Վե­հանոյ­շի տո­ւած շի­շը, ումպ մը խմեց ու ետ վե­րադար­ձուց։

Մարդկա­յին այդ մեր­ձե­ցու­մը բա­ւարար եղաւ, որ օտա­րակա­նը բա­նայ իր վի­րաւոր սիր­տը այս տա­րեց կնոջ։ «Կինս է վե­րը դար­մա­նում տես­նո­ղը։ Քաղցկե­ղէ կը տա­ռապի։ Նախ թո­քերը հի­ւան­դա­ցան, բայց հի­մա ու­ռուցքնե­րը տա­րածո­ւած են բո­լոր մարմնին։ Մա­նաւանդ ոս­կորնե­րուն ալ հաս­նե­լով, ցա­ւերը բո­լորո­վին ան­տա­նելի դար­ձան։ Ցա­ւազրկիչ­ներն այ­լեւս անօ­գուտ են։ Բժիշկնե­րը հա­զիւ մոր­ֆի­նով կը փոր­ձեն քիչ մը իսկ հանգստաց­նել զինք։ Այդ է սրտիս ցա­ւը։ Խեղճ կինս չար­քաշ կեանք մը ապ­րե­ցաւ։ Միշտ պայ­քա­րեցանք աղ­քա­տու­թեան դէմ։ Եր­բեք չյա­ջողե­ցանք այդ պայ­քա­րին մէջ։ Ես բեռ­նակրու­թիւն ըրի, ինք ալ դա­տախա­զի մը տան բո­լոր հոգ­սե­րը շալ­կեց։ Տան մաք­րութիւ­նը, լո­ւալ՞ թա­փել, եփել, երա­խայ խնա­մել, դա­տախա­զին ծե­րացած մօ­րը նա­յիլ, ալ ինչ որ ու­զես։ Վեր­ջա­պէս կեան­քը մա­շեցուց այդ տան մէջ։ Բայց ի՞նչ ըսեմ, նո­րեն իր շնոր­հիւ է որ հոս ենք։ Այստեղ յա­տուկ հի­ւան­դա­նոց է։ Եթէ ինք չըլ­լար, մենք մեր մի­ջոց­նե­րով այստեղ չէինք կրնար բու­ժում ստա­նալ։ Բա­րեկամ­ներս նախ զիս մե­ղադ­րե­ցին «Ի՞նչ գործ ու­նիս հա­յոց հի­ւան­դա­նոցը» հարցնե­լով։ Երեք շա­բաթ է որ հոս ենք եւ կը տես­նենք թէ այստե­ղի միայն անունն է հա­յոց հի­ւան­դա­նոց։ Ոչ անձնա­կազ­մի մէջ, ոչ ալ հի­ւանդնե­րու մօտ առ­հա­սարակ չեմ հան­դի­պած հա­յու մը։

Միայն ան­ցեալ օր, երբ պա­տահա­կանօ­րէն տե­սայ փո­լիք­լի­նիկի բա­ժին­նե­րու անո­ւանա­ցան­կը, հա­զիւ հոն նկա­տեցի քա­նի մը օտար անուններ, որոնք հա­ւանա­բար հայ ըլ­լա­լու էին։

Այստեղ անո­ւանու­մով թէեւ հա­յոց հի­ւան­դա­նոց է, բայց գոր­ծադրու­թիւնով բո­լորո­վին տար­բեր։ Օրի­նակի հա­մար մեր կող­քի սե­նեակը դար­մա­նուող հի­ւան­դը դա­տաւորի մը զո­քանչն է, իսկ դի­մացի սե­նեակն ալ նախ­կին բարձրաս­տի­ճան ոս­տի­կանա­պետ մը կայ»։

Վե­հանոյշ այս ան­գամ ինք ումպ մը խմեց այդ նոյն շի­շէն, որ քիչ առաջ մա­տու­ցած էր վշտա­հար օտա­րին։ Ըսե­լիք շատ բան ու­նէր, որոնք հա­սած էին շրթնե­րուն, բայց դուրս չե­կան։ Կուլ տո­ւաւ այդ բո­լորը ու­մը մը ջու­րի հետ եւ ապա­քինում մաղ­թե­լով հե­ռացաւ օտա­րակա­նի քո­վէն։

Այս մա­սին ար­դէն բա­ւակա­նին լսած էր մա­նաւանդ աշ­խա­տող­նե­րու իրենց մի­ջեւ ու­նե­ցած զրոյցնե­րէն։

«Եթէ ոչ հի­ւան­դա­նոցը, գո­նէ ծե­րանո­ցը տա­կաւին մե­զի կը պատ­կա­նի» մտա­ծեց ու ուղղո­ւեցաւ դէ­պի իր սե­նեակը։

Այդ կարճ ճամ­բու վրայ կրկին հան­դի­պեցայ պա­րոն Պօ­ղոս Վար­ժա­պետեանին, որ բջջա­յին հե­ռախօ­սով ան­գամ մը եւս կը յայ­տա­րարէր իր գո­հակա­լու­թիւնը։ «Բարք Աս­տուծոյ, Ազ­գին Տան մէջ պատսպա­րուած ենք։ Ամէն ինչ շատ լաւ է։ Շատ ու­րախ եմ, շնոր­հա­կալու­թիւն, տի­կին Ալիսն ալ լաւ է։ Մենք ալ կը բա­րեւենք ձեզ»։

Գլխով բա­րեւելէ ետք բա­ցատ­րե­լու կա­րիքը զգաց։ «Ամե­րիկա­յէն տղաս էր փնտռո­ղը։ Ողջ ըլ­լայ ամէն շա­բաթ կը զան­գա­հարէ։ Հի­մա ալ կը հարցնէ թէ ամե­րիկեան հի­ւան­դա­նոցի պարտքը մա­րա՞ծ եմ թէ ոչ։ Մա­րեցի ան­շուշտ, տղոց գլխուն գործ բա­ցուի չեմ ու­զեր»։

(Շա­րու­նակելի)

Եւ­րո­պայի եւ Մի­ջին Արե­ւել­քի զա­նազան եր­կիրնե­րէն մեկ­նող գաղ­թա­կան­նե­րու կա­րաւան­ներ մեծ երազ­նե­րով հա­սան Հա­յաս­տան։

Նոյն իրո­ղու­թիւնը տի­րեց թուրքիաբ­նակ հա­յերու մօտ ալ։ Ան­ձամբ իմ թէ մօ­րենա­կան եւ թէ հայ­րա­կան կող­մէ եր­կու պա­պերս ալ փու­թա­ցած էին Խորհրդա­յին հիւ­պա­տոսա­րան, ներ­գաղթի ցան­կե­րուն իրենց ըն­տա­նիք­նե­րու անուններն ալ գրան­ցե­լու հա­մար։

Թրքա­կան դի­ւանա­գիտա­կան մի­ջամ­տութեամբ չի­րակա­նացաւ տաճ­կա­հայե­րուս ներ­գաղթը։ Մենք մնա­ցինք ու հա­յեցի կեան­քը շա­րու­նա­կեցինք մեր երկրի մէջ։

Մենք մնա­ցինք, ապա գա­ցող­նե­րը՞։ Անոնցմէ շա­տեր հիաս­թա­փու­թիւն եւ յու­սալքու­թիւն ապ­րե­ցան, քա­նի որ Խորհրդա­յին աշ­խարհը տա­կաւին պի­տի յաղ­թա­հարէր յետ­պա­տերազ­մեան շրջա­նի բա­զում դժո­ւարու­թիւննե­րը։ Եկո­ւոր­նե­րու նա­մակագ­րութիւններն իսկ լրտե­սու­թեան փաստ հա­մարո­ւեցան։ Սկսե­լով մտա­ւորա­կանաց խա­ւէն, բազ­մա­թիւ պայ­ծառ մտքեր այդ հա­լածան­քի ար­շա­ւէն ստա­ցան իրենց վի­ճակած բա­ժինը։

73 տա­րինե­րու հո­լովոյ­թով հայ ժո­ղովուրդը հիմ­նեց եր­րորդ հան­րա­պետու­թիւնը։ Անոր յայտնու­թիւնը յոյ­սի նոր նշոյլ մըն էր հայ­րե­նազուրկ սփիւռքա­հայու­թեան հա­մար։ Անցնող աւե­լի քան 30 տա­րինե­րուն, ան­ցեալի հետ ան­հա­մեմա­տելի թի­ւով հա­յեր աշ­խարհի բո­լոր ծա­գերէն փու­թա­ցին Հա­յաս­տան։ Զբօ­սաշրջա­կան բնոյ­թով այդ այ­ցե­լու­թիւննե­րը ոմանց հա­մար խրա­խու­սիչ եղան տուն դար­ձի որոշ­ման։

Իսկ երբ Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պետու­թիւնը ըն­դունեց ու կեան­քի կո­չեց երկքաղ­քա­ցիու­թեան մա­սին օրէն­քը, նոր յու­զումի ալիք մը եւս հա­սաւ սփիւռքա­հայե­րուն։ Պե­տու­թիւնը պա­տիւ ու շնորհ կ՚ըն­ծա­յէր հայ ժո­ղովուրդին, մաս­նի­կը դառ­նա­լու հա­մար հայ­րե­նի երկրին։

Այս մէ­կը հիմ­նա­կանն է, էակա­նը։ Ան­դին կայ խնդրին այ­լա­սերե­լու երե­սակը։ Բո­լորս գի­տենք թէ բնաւ քիչ չէ հա­յու ինքնու­թեան հետ կա­պերը խզած հա­յոց թի­ւը։ Անոնք Հա­յաս­տա­նի հան­դէպ ալ որ­դեգրած էին նոյն ժխտա­կան, մեր­ժո­ղական հետզհե­տէ ար­հա­մար­հա­կան դիրք։

Դա­ւիթա­շէնի Օվի­րի գրա­սենեակին զար­մա­նալով կը հան­դի­պիմ իրենց, որ եկած էին քա­ղաքա­ցիու­թեան դի­մում կա­տարե­լու, պարզ ԵՄ-ի տա­րած­քին աւե­լի ազատ շրջա­գայե­լու կամ Շեն­կե­նի վի­զան աւե­լի դիւ­րին ստա­նալու մար­մա­ջով։

Օտար եր­կիրնե­րու բնա­կիչ հա­յերուն քա­ղաքա­ցիու­թիւն շնոր­հե­լու որո­շու­մը իր հետ կը բե­րէ շատ էական հար­ցում մը՝ ո՞վ է հա­յը։

Մե­զի հա­մար այս հար­ցումի պա­տաս­խա­նը շատ յստակ է՝ յստակ ու պարզ։ Ան որ ինքզին­քը «Հայ» ըլ­լա­լով կը ներ­կա­յաց­նէ, ան է հա­յը։

Մենք ճանչցած ենք մար­դիկ, որոնք ծնած են հայ ծնո­ղէ, հայ ըն­տա­նիքի մէջ, բայց բա­ցար­ձակ կեր­պով կ՚ու­րա­նան իրենց ազ­գութիւ­նը։ Ու­րեմն անի­մաստ է այդ տեսակին պա­րադ­րել խոս­տո­վանու­թիւն։

Այս առու­մով թէ մայ­րը եւ թէ հայ­րը հայ եղած, Գորշ Գայ­լեր շար­ժումի հիմ­նա­դիր Ալ­փասլան Թիւրքեշ հայ չէ եր­բեք։ Իսկ խառն ամուսնու­թեան պտուղ ամերիկացի երգչու­հի Շե­րը, բա­ցայայ­տօ­րէն հայ, քա­նի որ ան զինք այդպէս կը բնու­թագրէ։

Հա­յախօս համ­շէնցին, հոգ չէ թէ իս­լա­մադա­ւան ըլ­լայ, հայ է։ Ու­րեմն հայ ինքնու­թիւնը կա­րելի չէ բնու­թագրել ոչ հա­ւատ­քով, ոչ ալ մայ­րե­նիին տի­րապե­տելու կա­րողու­թիւնով։ Ար­դէն կը մնայ ան­հա­տի ինքզինք նկա­րագ­րե­լու կամ­քը միայն։

Վեր­ջերս կը խօ­սուի քա­ղաքա­ցիու­թիւն շնոր­հե­լու պա­հանջնե­րը խստաց­նե­լու մա­սին։ Տե­ղին է այդ մեր­ձե­ցու­մը, պայ­մա­նաւ որ հիմ­նո­ւի ար­դար չա­փանիշ­նե­րու հի­ման վրայ, զերծ մնա­լով կա­մայա­կան վա­նողութիւնէ։

Սա, թե­րեւս, նա­խագ­ծի ամե­նամեծ ար­ժէքն է։

Կո­միտա­սը հայ­կա­կան երաժշտա­կան մտա­ծողու­թեան առանցքա­յին դէմքն է։ Անոր կա­տարած աշ­խա­տան­քը վա­ղուց դուրս եկած է երաժշտա­գիտու­թեան սահ­մաննե­րէն։ Ժո­ղովրդա­կան եր­գե­րու հա­ւաքագ­րումը, նո­թագ­րումը, բազ­մա­ձայն մշա­կու­մը եւ ազ­գա­յին երաժշտա­կան լե­զուի ձե­ւաւո­րու­մը մշա­կու­թա­յին ինքնու­թեան պահ­պանման եզա­կի օրի­նակ դար­ձած են հա­մաշ­խարհա­յին մշա­կոյ­թի պատ­մութեան մէջ։ «Արօրն ու Տատ­րա­կը» նոյնպէս պա­տահա­կան ընտրու­թիւն չէ։ Կո­միտա­սի մշակ­մամբ կը վե­րածո­ւի ոչ միայն մե­ղեդիի, այ­լեւ ազ­գա­յին մշա­կու­թա­յին կո­դի։ Այդ կոդն է, որ Սի­պիլը կը փոր­ձէ հասցնել XXI դա­րի ունկնդրին։

Յատ­կանշա­կան է նաեւ նա­խագ­ծի մէկ այլ շերտ։ Կո­միտասն ու Սի­պիլը եր­կու տար­բեր դա­րերու արո­ւես­տա­գէտ­ներ են, սա­կայն անոնց կեն­սագրու­թիւննե­րը կը միահիւ­սո­ւին նոյն աշ­խարհագ­րա­կան յի­շողու­թեան մէջ։ Եր­կուքն ալ ծնած են Թուրքիա, տար­բեր ժա­մանակ­նե­րուն, տար­բեր իրա­կանու­թիւննե­րու պայ­մաննե­րուն, սա­կայն նոյն մշա­կու­թա­յին տա­րած­քին, որ­տեղ հայ­կա­կան երաժշտու­թիւնը դա­րեր շա­րու­նակ ձե­ւաւո­րուած, ապ­րած եւ փո­խան­ցո­ւած է սե­րունդէ սե­րունդ։ Այդ հան­գա­ման­քը տե­սահո­լովա­կին կը հա­ղոր­դէ լրա­ցու­ցիչ խորհրդան­շա­կան նշա­նակու­թիւն։ Այստեղ տե­ղի կ՚ու­նե­նայ ոչ միայն սե­րունդնե­րու, այ­լեւ աշ­խարհագ­րութիւննե­րու, յի­շողու­թիւննե­րու եւ մշա­կու­թա­յին շա­րու­նա­կակա­նու­թեան հան­դի­պում։ Սի­պիլը, որ­պէս պոլ­սա­հայ արո­ւես­տա­գէտ, կը շա­րու­նա­կէ ան երաժշտա­կան աւան­դոյթը, որու ամե­նաբարձր մարմնա­ւորումնե­րէն մէ­կը հէնց Կո­միտասն է։

Վեր­ջին տա­րինե­րուն աշ­խարհի մէջ աւե­լի ու աւե­լի յա­ճախ կը քննար­կո­ւին մշա­կու­թա­յին ժա­ռան­գութեան պահ­պանման գոր­ծին ար­հեստա­կան բա­նակա­նու­թեան կի­րառ­ման հնա­րաւո­րու­թիւննե­րը։ «Արօրն ու Տատ­րա­կը» հե­տաքրքիր օրի­նակ է հէնց այն պատ­ճա­ռով, որ տեխ­նո­լոգիան այստեղ կը ծա­ռայէ երաժշտու­թեան, այլ ոչ հա­կառա­կը։ Այն չի փոր­ձեր ստեղ­ծել նոր Կո­միտաս։ Ան կը փոր­ձէ հնա­րաւո­րինս հա­ւատա­րիմ կեր­պով ներ­կա­յիս լսա­րանին մօ­տեց­նել իրա­կան Կո­միտա­սը։ Սա է նա­խագ­ծի ամե­նակա­րեւոր բա­րոյա­գիտա­կան շեր­տը։ Տե­սահո­լովա­կը նաեւ կա­րեւոր հարց կ՚առա­ջադ­րէ մեր ժա­մանա­կի հա­մար։ Ինչպէ՞ս կա­րելի է ներ­կա­յաց­նել ազ­գա­յին մշա­կու­թա­յին ժա­ռան­գութիւ­նը նոր սե­րունդին, որ մեծ­ցած է թո­ւային մի­ջավայ­րին։ Պա­տաս­խա­նը, հա­ւանա­բար, ոչ թէ աւան­դոյթն ու նո­րարա­րու­թիւնը հա­կադ­րե­լու, այլ անոնք երկխօ­սու­թեան մէջ դնե­լու մէջ է։ Սի­պիլի նա­խագիծն այդ երկխօ­սու­թեան փոր­ձե­րէն մէկն է։ Ան ցոյց կու տայ, որ ժա­մանա­կակից տեխ­նո­լոգիաները կրնան դառ­նալ ոչ թէ մշա­կու­թա­յին յի­շողու­թեան մրցա­կից, այլ անոր փո­խանցման նոր լե­զուն։ Այս աշ­խա­տան­քը, թե­րեւս, կա­րեւոր է նաեւ մէկ այլ պատ­ճա­ռով։ Ան մեզ կը յի­շեց­նէ, որ ազ­գա­յին երաժշտու­թիւնը թան­գա­րանա­յին ցու­ցանմուշ չէ։ Ան կը շա­րու­նա­կէ ապ­րիլ այնքան ժա­մանակ, քա­նի դեռ նոր սե­րունդնե­րը կը վե­րադառ­նան անոր՝ նոր հար­ցե­րով, նոր զգա­ցողու­թիւննե­րով եւ նոր ար­տա­յայտչա­միջոց­նե­րով։ Կո­միտա­սի երաժշտու­թիւնը այս տե­սահո­լովա­կի մէջ չի փո­խուեր։ Կը փո­խուի միայն այն ճա­նապարհը, որով ան կը հաս­նի ունկնդրին։ Եւ գու­ցէ հէնց սա է «Արօրն ու Տատ­րա­կը» նա­խագ­ծի ամե­նամեծ ձեռքբե­րու­մը։

Մշա­կու­թա­յին երկխօ­սու­թեան ար­ձա­գանգնե­րը

«Սի­պիլի ընտրած այդ հրա­շալի եր­գը՝ Կո­միտա­սի «Արօրն ու Տատ­րա­կը» ոչ միայն գնա­հատան­քի է ար­ժա­նի, այլ նաեւ պար­տա­դիր է, որ ամէն մի հայ եր­գիչ ընտրի մեր գան­ձա­րանէն որե­ւէ ստեղ­ծա­գոր­ծութիւն եւ այն հնչեց­նե­լով փո­խան­ցէ եկող սե­րունդնե­րուն։ Շատ լաւ մտայ­ղա­ցում էր եւ հրա­շալի կա­տարում՝ պրա­վօ բո­լորին». Արա Գէոր­գեան (երա­ժիշտ, եր­գա­հան):

«Սի­պիլի տե­սահո­լովա­կը հրա­շալի օրի­նակ է, թէ ինչպէս կա­րելի է ժա­մանա­կակից տեխ­նո­լոգիանե­րու հնա­րաւո­րու­թիւննե­րը նրբա­ճաշակ կեր­պով օգ­տա­գոր­ծել՝ ժա­մանակ­նե­րու մի­ջեւ կա­մուրջ կա­ռու­ցե­լու եւ մեր հա­րուստ մշա­կու­թա­յին ժա­ռան­գութիւ­նը նո­րեն կեն­դա­նաց­նե­լու հա­մար». Մայքլ Կիւրճեան (դե­րասան, սցե­նարիստ)։

«Սի­պիլի նոր նա­խաձեռ­նութիւ­նը՝ Կո­միտա­սի կեր­պա­րը վի­զուալ կեր­պով վե­րակեն­դա­նաց­նե­լը, կա­րելի է դի­տար­կել որ­պէս հա­մար­ձակ, բայց միեւ­նոյն ժա­մանակ մեծ պա­տաս­խա­նատ­ւութիւն պա­հան­ջող քայլ։ Յատ­կա­պէս ար­ժէ­քաւոր է այն հան­գա­ման­քը, որ տե­սահո­լովա­կի մէջ կը հնչէ Կո­միտա­սի իրա­կան ձայ­նը։ Այդ կը ստեղ­ծէ իւ­րա­յատուկ կապ ան­ցեալի եւ ներ­կա­յի մի­ջեւ՝ հնա­րաւո­րու­թիւն տա­լով նոր սե­րունդնե­րուն ոչ միայն լսել անոր մա­սին, այ­լեւ զգալ անոր ներ­կա­յու­թիւնը։ Սի­պիլի գոր­ծունէու­թիւնը ինքնին առանձնա­յատուկ նշա­նակու­թիւն ու­նի։ Տա­րիներ շա­րու­նակ Թուրքիոյ մէջ հա­յերէն եր­գով հան­դէս գա­լը կը պա­հան­ջէ ոչ միայն տա­ղանդ, այ­լեւ մեծ նո­ւիրո­ւածու­թիւն, համ­բե­րու­թիւն եւ ներ­քին ուժ։ Ան իր արո­ւես­տով կա­մուրջ կը ստեղ­ծէ մշա­կոյթնե­րու մի­ջեւ՝ պահ­պա­նելով հայ­կա­կան եր­գի հնչո­ղու­թիւն ու ինքնա­տիպու­թիւն». Անա­հիտ Վար­դա­նանց (բա­նաս­տեղծ):

«Սիպիլին երաժշտական ուղին բնորոշուած է նրբաճաշակ բարձր մակարդակով, ջինջ հայկական ակունքներով, քնքոյշ ձայնով եւ գեղեցիկ բեմականութեամբ ու անոր համար Սիպիլը, ոչ թէ միայն Թուրքիոյ տարածքին, այլ աշխարհասփիւռ հայերուն համար դարձած է սիրելի եւ երգերը՝ դուրեկան։ Նորահնար «Արօրն ու Տատրակը» տեսահոլովակը ամբողջովին իւրայատուկ է եւ աննախադէպ, թէ՛ Սիպիլին երաժշտական երթին մէջ եւ թէ՛ հայկական երաժշտութեան նոր աշխարհին մէջ, երբ Կոմիտասի հարազատ շնչաւոր ձայնը աւելի քան 100 տարիներ ետք յստակ կը հնչէ։«Արօրն ու Տատրակը» երաժշտական տեսահոլովակը հրաւէր տուաւ օտարներուն՝ ճանչնալ Կոմիտասը ու Կոմիտասով՝ Հայ երաժշտութիւնը եւ Հայ դարաւոր մշակոյթը։ Իսկ աշխարհատարած հայուն՝ կրկնակի հրաւէր, անգամ մը եւս վերապրելու հայ երաժշտութեան արքայ՝ Կոմիտասով եւ վերապրեցնելու Կոմիտասը գալիք նոր դարադարձերուն, գալիք հայ սերունդներուն համար։ Կը շնորհաւորենք եւ շնորհակալ ենք Սիպիլին». Յարութ Խաչատուրեան (ԳՈՀԱՐ Գրադարան)

«Սիպիլի «Արօրն ու Տատրակին» ամենէն յատկանշական մասը այն է, որ առաջին անգամ ըլլալով Կոմիտասը կեանքի կը բերէ, եւ այնքան իրական ու հարազատ ձեւով, որ մարմինդ կը փշաքաղուի։ Երգը ինքնին Կոմիտասի ամէնէն դժուար գործերէն մէկն է, եւ պռաւօ Սիպիլին, որ կրցած է կտորը այժմէականացնել եւ երկու ձայներուն ու ոճերուն միջեւ աղուոր հարմոնի մը ստեղծել» Վահէ Պէրպէրեան

Զրու­ցենք Սի­պիլի հետ

Սի­պիլ, ող­ջոյն։ Նախ կը շնոր­հա­ւորեմ ձեզ եւ բո­լորիս այս հրա­շալի տե­սահո­լովա­կի առ­թիւ։ Ինչպէ՞ս ծնաւ այս նա­խագի­ծը։ Կը պատ­մէ՞ք ասոր մա­սին։

Այս նա­խագի­ծը շուրջ վեց տա­րուայ երա­զան­քի ար­դիւնք է։ Կրնամ ըսել, որ ան, չնա­յած բո­լոր դժո­ւարու­թիւննե­րուն ու ան­բա­րեն­պաստ հան­գա­մանքնե­րուն, չյանձնո­ւելու եւ հա­ւատ­քը չկորցնե­լու պատ­մութիւն է։ Այս գա­ղափա­րը վեց տա­րի շա­րու­նակ կար­ծես իմ ներ­քին ձայ­նը ըլ­լար՝ մշտա­պէս ինձ հետ էր։ Իմ երա­զան­քով շատ քչե­րի հետ կի­սուած եմ եւ ան­կեղծ ըսեմ, շատ յա­ճախ ոգե­ւորող խօս­քեր չեմ լսած։ Մօտ մէկ տա­րի առաջ, երբ այս մտքով կի­սուե­ցայ գոր­ծի­քաւո­րող Վա­հան Նա­հապե­տեանի հետ, ան ըսաւ. «Այսպի­սի գա­ղափար ոչ բո­լորի մտքով կա­րող է անցնի եւ ոչ բո­լորն ալ կը հա­մար­ձա­կեն ան կեան­քի կո­չել։ Քա­նի որ ան ծնած է քու սրտէն, ես ալ կ՚ընեմ ինձմէ կա­խուած ամէն ինչ»։ Այդ նա­խադա­սու­թիւնը դար­ձաւ այս ճա­նապար­հի շրջա­դար­ձա­յին պա­հերէն մէ­կը։ Ձայ­նագրման ըն­թացքին աշ­խա­տեցանք մե­ծագոյն ման­րակրկի­տու­թեամբ։ Նոյնպի­սի պա­տաս­խա­նատ­ւութեամբ տե­սահո­լովա­կի վրայ աշ­խա­տեց նաեւ ռե­ժիսոր Ար­տիոմ Աբո­վեանը։ Ար­դիւնքին ծնաւ ոչ թէ պար­զա­պէս երաժշտա­կան տե­սահո­լովակ, այլ եր­կար տա­րինե­րու երա­զանք իր մէջ կրող մի շատ իւ­րա­յատուկ ստեղ­ծա­գոր­ծութիւն։

Այս նա­խագի­ծը նման է ժա­մանակ­նե­րու մի­ջեւ ծա­ւալո­ւող երկխօ­սու­թեան։ Ի՞նչ կը ցան­կա­նայիք, որ յատ­կա­պէս Թուրքիայի հայ երի­տասար­դութիւ­նը այդ երկխօ­սու­թե­նէն լսեր։

Իրա­կանին ես սա չեմ ըսեր միայն Թուրքիոյ հայ երի­տասարդնե­րուն, այլ աշ­խարհի բո­լոր հա­յերուն եւ ապա­գայ սե­րունդնե­րուն։ Կո­միտա­սի ձայ­նը մեր ամե­նաթանկ մշա­կու­թա­յին ժա­ռան­գութիւննե­րէն մէկն է։ Կը ցան­կա­նայի, որ այս աշ­խա­տան­քը երի­տասարդ սե­րունդնե­րուն ոգեշնչէր աւե­լի խո­րու­թեամբ ճանչնա­լու իրենց մշա­կոյ­թը, լե­զուն եւ ար­մատնե­րը։ Որով­հե­տեւ ժո­ղովուրդը կը շա­րու­նա­կէ գո­յու­թիւն ու­նե­նալ այնքան ժա­մանակ, քա­նի դեռ կեն­դա­նի կը պա­հէ իր յի­շողու­թիւնը։

Դուք ծնած եւ ստեղ­ծա­գոր­ծած էք Իս­թանպուլ։ Կո­միտա­սի ձայ­նի հետ այս հան­դի­պու­մը ձեզ հա­մար նաեւ Իս­թանպու­լի հայ­կա­կան ինքնու­թեան նոր մեկ­նա­բանու­թի՞ւն էր։

Ես ծնած եւ մեծ­ցած եմ Իս­թանպուլ։ Կո­միտասն ալ իր կեան­քի կա­րեւոր տա­րինե­րը ան­ցուցած է Իս­թանպու­լի մէջ. այստեղ ապ­րած է, այստեղ հիմ­նած է երգչախմբեր եւ իրա­կանա­ցու­ցած չա­փազանց ար­ժէ­քաւոր աշ­խա­տանքներ։ Ան գի­տակ­ցումը, որ մենք նոյն քա­ղաքի հետ­քերն կը կրենք, ինձ միշտ առանձնա­յատուկ մտեր­մութեան զգա­ցում տո­ւած է։ Այս նա­խագի­ծը ինձ հա­մար միայն Կո­միտա­սի ձայ­նի հետ հան­դի­պում չէր, այլ նաեւ փոք­րիկ յար­գանքի տուրք՝ Իս­թանպու­լի բազ­մա­շերտ հայ­կա­կան մշա­կու­թա­յին յի­շողու­թեանը։

Այս տե­սահո­լովա­կին կը հան­դի­պին եր­կու ժա­մանակ­ներ՝ Կո­միտա­սի ժա­մանա­կը եւ մե­րը։ Այս հան­դի­պու­մը ձեզ հա­մար առա­ւելա­պէս երաժշտա­կա՞ն էր, թէ՞ հո­գեւոր։

Ան­կասկած՝ եր­կուքն ալ։ Ես կը հա­ւատամ, որ երաժշտու­թիւնը ան­ժա­մանակ է։ Այս նա­խագ­ծի մէջ մենք ցան­կա­ցանք թէ՛ երաժշտա­կան, թէ՛ հո­գեւոր իմաս­տով միաւո­րել ան­ցեալը ու ներ­կան, իսկ հան­դի­սատե­սին դարձնել այդ ժա­մանա­կէն վեր ճամ­բորդու­թեան մաս­նա­կիցը։

Կը թո­ւի՝ այս նա­խագ­ծով դուք ոչ միայն երգ մը կը ներ­կա­յաց­նէք, այ­լեւ փոր­ձած էք վե­րակեն­դա­նաց­նել յի­շողու­թիւն մը։ Սա ձեզ հա­մար առա­քելու­թի՞ւն էր, թէ՞ ներ­քին ցան­կութիւն։

Տա­րիներ շա­րու­նակ ես ինձ հա­մար ձե­ւաւո­րած եմ մի առա­քելու­թիւն։ Ես չեմ ցան­կա­նար պար­զա­պէս եր­գել։ Կ՚ու­զեմ, որ իմ եր­գե­րով կա­րողա­նամ ինչ-որ բան պատ­մել։ Իմ իւ­րա­քան­չիւր նա­խագ­ծով կը փոր­ձեմ թէ­կուզ փոքր ներդրում ու­նե­նալ մեր մշա­կոյ­թի, պատ­մութեան եւ հա­ւաքա­կան յի­շողու­թեան պահ­պանման գոր­ծին։ Կո­միտա­սը ծնած է 1869 թո­ւակա­նին, սա­կայն քա­նի դեռ կ՚ապ­րին հայ­կա­կան ինքնու­թիւնը ու մշա­կոյ­թը, անոր ձայնն ալ կը շա­րու­նա­կէ ապ­րիլ։

Այս նա­խագ­ծով ձեզ հա­մար ամե­նամեծ յա­ջողու­թիւնը ո՞րն է՝ գե­ղարո­ւես­տա­կան ար­դիւնքը, թէ՞ այն ազ­դե­ցու­թիւնը, որ կրնայ թող­նել մարդկանց սրտե­րին։

Ինձ հա­մար ամե­նամեծ յա­ջողու­թիւնը մարդկանց սրտե­րուն հաս­նիլն է։ Եթէ այս աշ­խա­տան­քը կա­րողա­ցած է հետք թող­նել թէ՛ գե­ղարո­ւես­տա­կան, թէ՛ զգաց­մունքա­յին առու­մով, ու­րեմն այն հա­սած է իր նպա­տակին։

Եթէ «Արօրն ու Տատ­րա­կը» երգ չըլ­լար, այլ Կո­միտա­սին ուղղո­ւած նա­մակ, ո՞րը կ՚ըլ­լար ան միակ նա­խադա­սու­թիւնը, որ կը գրէիք այդ նա­մակին։

«Ձեր ձայ­նը միայն ան­ցեալին չի պատ­կա­ներ. ան այ­սօր ալ կը շա­րու­նա­կէ մեզ ճա­նապարհ ցոյց տալ։ Մենք ձեզ ան­սահման երախ­տա­պարտ ենք»։

Այ­սօր, երբ աշ­խարհը առա­ւելա­պէս կը նա­խընտրէ արագ սպա­ռուող արո­ւես­տը, ին­չո՞ւ որո­շեցիք ընտրել լռու­թեան, յի­շողու­թեան եւ խո­րու­թեան լե­զուն։

Արո­ւես­տի նկատ­մամբ իմ վե­րաբեր­մունքը այս կը պա­հան­ջէ։ Հան­րա­մատ­չե­լի մշա­կոյ­թի արագ ըն­թացքին տրո­ւելուն փո­խարէն ես կը նա­խընտրեմ ստեղ­ծել այնպի­սի գոր­ծեր, որոնք տա­րիներ անց ալ կը պահ­պա­նեն իրենց ար­ժէ­քը։ Որով­հե­տեւ կը հա­ւատամ, որ իս­կա­կան արուես­տը ժա­մանա­կին դի­մացող արո­ւեստն է։

Տե­սահո­լովա­կի նկա­րահա­նումնե­րու ըն­թացքին եղա՞ծ է մի պահ, երբ զգա­ցած էք, որ այս աշ­խա­տան­քը կը փո­խէ նաեւ ձեզ՝ որ­պէս արո­ւես­տա­գէտին։

Մինչ օրս բազ­մա­թիւ տե­սահո­լովակ­ներ նկա­րահա­նած եմ, սա­կայն սա թէ՛ հո­գեւոր, թէ՛ պա­տաս­խա­նատ­ւութեան տե­սան­կիւնէն ամե­նադ­ժո­ւարն էր։ Մօրս կորսնցնե­լէ շատ կարճ ժա­մանակ ան­ցած էր, իսկ նկա­րահան­ման օրը հա­մընկնած էր Մայ­րե­րու օրո­ւայ հետ, ին­չը զգա­ցումներս աւե­լի խո­րացած էր։ Նկա­րահան­ման ընդմի­ջումնե­րու ըն­թացքին ար­ցունքներս կը սրբէի եւ ինքս ինձ կ՚ըսէի. «Սի­պիլ, դուն պէտք է ու­ժեղ ըլ­լաս»։ Գու­ցէ հէնց այդ ժա­մանակ առա­ջին ան­գամ սոր­վե­ցայ միաժա­մանակ կրել եւ՛ արո­ւես­տա­գէտի իմ ինքնու­թիւնը, եւ՛ որ­պէս մարդ ապ­րած իմ ցա­ւը։

Ի՞նչ կը ցան­կա­նայ Սի­պիլը մաղ­թել հան­դի­սատե­սին այս տե­սահո­լովա­կի մի­ջոցով։

Կը ցան­կա­նամ, որ բո­լորը Կո­միտա­սի անկրկնե­լի ձայ­նի ու­ղեկցու­թեամբ մեկ­նեն ժա­մանա­կից վեր մի ճամ­բորդու­թեան։ Եւ ամե­նակա­րեւո­րը՝ եր­բեք չդա­դարին հա­ւատալ, որ եր­բեմն նոյ­նիսկ անհնա­րին թո­ւացող երա­զանքներն ել կրնան իրա­կանու­թիւն դառ­նալ, եթէ կ՚ու­ղեկցո­ւին համ­բե­րու­թեամբ, աշ­խա­տան­քով եւ հա­ւատով։

Ծնած եմ Էլ­­­­մա­­­­­­­­­­­­­­­տաղ թա­­­­ղամա­­­­սը, Սուրբ Յա­­­­կոբ Հի­­­­ւան­­­­դա­­­­­­­­­­­­­­­նոցի հիմ­­­­նարկին պատ­­­­կա­­­­­­­­­­­­­­­նող տու­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­րէն մէ­­­­կուն։ Իմ ման­­­­կութեան տա­­­­րինե­­­­րուն չէին վա­­­­րաներ փո­­­­ղոց­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­րը խա­­­­ղալէ եւ թա­­­­ղի բո­­­­լոր տղաքս մա­­­­նաւանդ ամառ­­­­նա­­­­­­­­­­­­­­­յին ար­­­­ձա­­­­­­­­­­­­­­­կուրդնե­­­­րուն աշ­­­­կերտու­­­­թիւն կ՚ընէինք դար­­­­ձեալ նոյն թա­­­­ղի ար­­­­հեստա­­­­նոց­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­րու կամ խա­­­­նութնե­­­­րու մէջ։

Երաժշտա­­­­կան հա­­­­կումնե­­­­րը ինչպէ՞ս յայտնո­­­­ւեցան։

Իմ առա­­­­ջին երաժշտա­­­­կան գոր­­­­ծի­­­­­­­­­­­­­­­քը եր­­­­գե­­­­­­­­­­­­­­­հոն մըն էր։ Ամ­­­­բողջո­­­­վին ինքնուս կեր­­­­պով ըն­­­­տե­­­­­­­­­­­­­­­լացայ այդ գոր­­­­ծի­­­­­­­­­­­­­­­քին։ Առանց կրթու­­­­թեան յա­­­­ջողե­­­­ցայ մա­­­­ժէօր ագոր­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­րը յայտնա­­­­բերել։ Հա­­­­կառակ որ ծնած էի հայ կա­­­­թողի­­­­կէ ըն­­­­տա­­­­­­­­­­­­­­­նիքի մը մէջ, եր­­­­բեք չեմ մաս­­­­նակցած եկե­­­­ղեցա­­­­կան երգչա­­­­խումբե­­­­րու։ Այս առ­­­­թիւ կ՚ու­­­­զեմ յի­­­­շել իմ ող­­­­բա­­­­­­­­­­­­­­­ցեալ մեծ մօ­­­­րեղ­­­­բայրը, որ բո­­­­լորին ծա­­­­նօթ է Գե­­­­րապայ­­­­ծառ Արք. Եպսկ. Յով­­­­հաննէս Չո­­­­լաքեան անու­­­­նով։

Հա­­­­պա տար­­­­պուքա­­­­յի նկատ­­­­մամբ հե­­­­տաքրքրու­­­­թիւնը ե՞րբ սկսաւ։

Զի­­­­նուո­­­­րական պար­­­­տա­­­­­­­­­­­­­­­դիր ծա­­­­ռայու­­­­թեան աւար­­­­տին երաժշտա­­­­կան գոր­­­­ծիքներ վա­­­­ճառող խա­­­­նու­­­­թի մը մէջ հան­­­­դի­­­­­­­­­­­­­­­պեցայ ափ­­­­րի­­­­­­­­­­­­­­­կեան հա­­­­րուա­­­­ծային գոր­­­­ծի­­­­­­­­­­­­­­­քի մը, որուն անունն էր ճեմ­­­­պէ։ Այդ գոր­­­­ծի­­­­­­­­­­­­­­­քը հմա­­­­յեց զիս, այնքան որ սո­­­­վորու­­­­թիւն դար­­­­ձուցած էի աշ­­­­խա­­­­­­­­­­­­­­­տան­­­­քի աւար­­­­տին ուղղա­­­­կի տուն գալ եւ անոր հետ պա­­­­րապիլ։ Երբ ճեմ­­­­պէն անու­­­­շադրու­­­­թեան զոհ դառ­­­­նա­­­­­­­­­­­­­­­լով ան­­­­գործա­­­­ծելի եղաւ, այդ ատեն գնե­­­­ցի իմ առա­­­­ջին տար­­­­պուքաս։

Գի­­­­տենք թէ տար­­­­պուքա­­­­յի աշ­­­­խարհահռչակ վար­­­­պետ մըն է, Եգիպ­­­­տա­­­­­­­­­­­­­­­ցի Ահ­­­­մե­­­­­­­­­­­­­­­տը։ Ին­­­­չե՞ր կը պատ­­­­մէք իր մա­­­­սին։

Շատ բան սոր­­­­ված եմ Եգիպ­­­­տա­­­­­­­­­­­­­­­ցի Ահ­­­­մե­­­­­­­­­­­­­­­տէն, քա­­­­նի որ ու­­­­թը տա­­­­րիներ դաս առի իր­­­­մէ եւ վեց տա­­­­րի ալ իր ան­­­­մի­­­­­­­­­­­­­­­ջական օգ­­­­նա­­­­­­­­­­­­­­­կանը եղայ։

Եգիպ­­­­տա­­­­­­­­­­­­­­­ցի Ահ­­­­մետ բա­­­­ցի նո­­­­ւագա­­­­րանի թեք­­­­նի­ք­­­­­­­­­­­­­ական յատ­­­­կութիւննե­­­­րը ու­­­­սուցա­­­­նելէ, դա­­­­սաւան­­­­դեց նաեւ երաժշտու­­­­թեան փի­­­­լիսո­­­­փայու­­­­թիւնը։ Սա լոկ ար­­­­հեստ մը կամ աս­­­­պա­­­­­­­­­­­­­­­րէզ մը չէր, այլ սի­­­­րոյ եւ երկրպա­­­­գու­­­­թեան եղա­­­­նակ մը։ Վար­­­­պե­­­­­­­­­­­­­­­տիս կը հե­­­­տեւէի ո՛չ թէ մատ­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­րը, այլ դէմ­­­­քը դի­­­­տելով։ Անոր դէմ­­­­քի ար­­­­տա­­­­­­­­­­­­­­­յայ­­­­տութիւննե­­­­րէն կը փոր­­­­ձէի գու­­­­շա­­­­­­­­­­­­­­­կել ներքնաշ­­­­խարհի փո­­­­թոր­­­­կող ալե­­­­կոծումնե­­­­րը։ Մատ­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­րու հպու­­­­մը թեք­­­­նի­­­­­­­­­­­­­­­քական խնդիր մըն էր։ Բայց ի՞նչ կը նշա­­­­նակէր նո­­­­ւագա­­­­ծը ապ­­­­րիլ։

Ահ­­­­մե­­­­­­­­­­­­­­­տի հետ սեր­­­­տե­­­­­­­­­­­­­­­լէ տա­­­­րի մը ետք մե­­­­կու­­­­սա­­­­­­­­­­­­­­­ցայ, թո­­­­ղեցի աշ­­­­խա­­­­­­­­­­­­­­­տան­­­­քը եւ ամ­­­­բողջ տա­­­­րի մը տիւ ու գի­­­­շեր աշ­­­­խա­­­­­­­­­­­­­­­տելով զար­­­­գա­­­­­­­­­­­­­­­ցու­­­­ցի իմ նո­­­­ւագը։ Սկիզ­­­­բը Եգիպ­­­­տա­­­­­­­­­­­­­­­ցի Ահ­­­­մե­­­­­­­­­­­­­­­տին երաժշտա­­­­կան դպրո­­­­ցի հա­­­­մերգնե­­­­րուն մաս­­­­նակցե­­­­ցայ։ Ապա սկսայ ըն­­­­կե­­­­­­­­­­­­­­­րակ­­­­ցիլ զա­­­­նազան արո­­­­ւես­­­­տա­­­­­­­­­­­­­­­գէտ­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­րու։ Բազ­­­­մա­­­­­­­­­­­­­­­թիւ ան­­­­գամներ բեմ բարձրա­­­­ցայ։ Նո­­­­ւագե­­­­ցի հան­­­­րա­­­­­­­­­­­­­­­ծանօթ անուննե­­­­րու հետ։

Ան­­­­շուշտ որ տա­­­­ղան­­­­դը կա­­­­րեւոր է ինչպէս ամէն նիւ­­­­թի մէջ։ Եր­­­­բեմն կը հան­­­­դի­­­­­­­­­­­­­­­պինք յա­­­­մառ աշ­­­­խա­­­­­­­­­­­­­­­տան­­­­քին տա­­­­ղան­­­­դը գե­­­­րազան­­­­ցե­­­­­­­­­­­­­­­լուն։ Իսկ այդ եր­­­­կուքի միաձու­­­­լումը ինքնա­­­­բերա­­­­բար կը բա­­­­նայ յա­­­­ջողու­­­­թեան տա­­­­նող դռնե­­­­րը։ Երաժշտա­­­­կան գոր­­­­ծիք մը նո­­­­ւագե­­­­լը եւ մարմնա­­­­մար­­­­զութիւ­­­­նը իրա­­­­րու նման են։ Երա­­­­ժիշ­­­­տի միակ տար­­­­բե­­­­­­­­­­­­­­­րու­­­­թիւնը հո­­­­գիով ալ ներգրա­­­­ւուա­­­­ծու­­­­թիւնն է։ Մտա­­­­յինի ու զգա­­­­ցակա­­­­նի մի­­­­ջեւ կա­­­­մուրջ մը պէտք է կա­­­­պէ։ Կը տես­­­­նեմ որ նոր սե­­­­րունդի երի­­­­տասար­­­­դութիւ­­­­նը, յատ­­­­կա­­­­­­­­­­­­­­­պէս ալ իգա­­­­կան սե­­­­ռը որոշ հե­­­­տաքրքրու­­­­թիւն կ՚ածեն տար­­­­պուքա­­­­յի հան­­­­դէպ։ Ու­­­­րախ եմ այս երե­­­­ւոյ­­­­թը տեսնելով։

Մազ­լումՏէր Մար­դա­սիրա­կան Միու­թեան կեդ­րո­նական վար­չութիւ­նը այս մա­սին «Ակօս»ին յայտնած է թէ իրենք ար­դէն կը բո­ղոքէին աշա­կերտնե­րու վկա­յական ստա­նալու իրա­ւունքին դի­մաց յա­րու­ցո­ւած ար­գելքէն։

«Հի­մա աւե­լի լուրջ խնդի­րի մը հետ դէմ­հանդի­ման կը գտնո­ւինք, քա­նի որ բո­լորո­վին կ՚ար­գի­լուի այդ աշա­կերտնե­րու իրենց հա­մայնքա­յին դպրոց­նե­րը յա­ճախե­լու իրա­ւունքը» ըսո­ւած է Մազ­լումՏէ­րի յայ­տա­րարու­թեան մէջ։

Յա­ւելենք նաեւ թէ քննիչ­նե­րը այդ աշա­կերտնե­րուն ուսման հա­մար մատ­նա­ցոյց ըրած են պե­տական վար­ժա­րան­նե­րը եւ յա­տուկ, այ­սինքն վճա­րովի դպրոց­նե­րը։ Այս ալ կ՚ապա­ցու­ցէ թէ ար­գելքի մտայ­նութիւ­նը հիմ­նո­ւած է հայ աշա­կեր­տը, հայ վար­ժա­րանէ զրկե­լու չա­րամ­տութեան վրայ։

Նիւ­թի հետ առնչո­ւած հա­մայնքա­յին հաս­տա­տու­թիւննե­րու միու­թեան կրթա­կան յանձնա­խումբը 17 Օգոս­տոս եր­կուշաբ­թի երե­կոյ, ժո­ղով մը գու­մա­րած է Սուրբ Փրկիչ Հի­ւան­դա­նոցի «Կո­միտաս» սրա­հին մէջ։ Ժո­ղովին ներ­կայ գտնո­ւած են հա­մայնքա­յին վար­ժա­րան­նե­րու տնօ­րէն­նե­րը եւ հիմ­նա­դիրի ներ­կա­յացու­ցիչնե­րը։

Բա­ցի հա­յաս­տանցի աշա­կերտնե­րու դէմ յա­րու­ցո­ւած այս սահ­մա­նափա­կու­մէն, օրա­կար­գի եկած է նաեւ հա­յերէ­նի եւ կրօն­քի դա­սապահ­նե­րու ուսման ծրա­գիր­նե­րը։

Պար­տինք յի­շել թէ Կրթու­թեան Նա­խարար Եու­սուֆ Թե­քին կարճ ժա­մանակ առաջ այ­ցե­լած էր Պատ­րիար­քա­րան եւ այստեղ հան­դի­պում մը ու­նե­ցած էր կրթա­կան մշակ­նե­րուն հետ։ Ան այդ այ­ցե­լու­թեան ժա­մանակ բա­ցատ­րութիւններ տո­ւած էր գոր­ծող կա­ռավա­րու­թեան կող­մէ մշա­կուած ուսման նոր ծրագ­րին մա­սին։ Ան ըսած էր թէ բա­ցի գի­տելիք­նե­րու փո­խանա­կու­մէն, դպրոց­նե­րէն կը պա­հան­ջեն բա­րոյա­կան ար­ժէքնե­րով հզօ­րացած հա­ւատա­ցեալ նոր սե­րունդ մը։

Ժո­ղովին մաս­նակցած էր նաեւ Տրդատ Աւագ Քա­հանայ Ու­զունեան, որ իր կար­գին բա­ցատ­րութիւններ տո­ւաւ կրօն­քի ուսման ծրագ­րի նոր պա­հանջնե­րու պատ­շա­ճեց­ման գոր­ծընթա­ցին մա­սին։

Ժո­ղովի օրա­կար­գի նիւ­թե­րէն մէկն ալ յա­տուկ խնամ­քի կա­րօտ երա­խանե­րու մատ­նո­ւած դժո­ւարու­թիւններն էին։ «Յոյս» միու­թեան վար­չա­յին­նե­րը անդրա­դար­ձան յատ­կա­պէս ար­ձա­նագ­րութեան շրջա­նին յայտնո­ւող դժո­ւարու­թիւննե­րուն եւ պա­հան­ջե­ցին որ դպրոց­նե­րու վար­չութիւննե­րը եւ տնօ­րէնու­թիւննե­րը աւե­լի ընդգրկող մեր­ձե­ցում ու­նե­նան յա­տուկ խնամ­քի կա­րօտ աշա­կերտնե­րու հան­դէպ։

Այս պա­հուն ան­պա­տաս­խան կը մնայ նա­խարա­րու­թեան շրջա­նակ­նե­րուն գոր­ծադրած այս ճնշումնե­րու դէմ հա­կազ­դե­ցու­թեան որ մի­ջոց­նե­րուն, որու կող­մէ գոր­ծադրո­ւելու մա­սին հար­ցումնե­րը։

Յայտնի է որ փոք­րա­մաս­նութիւննե­րու պատ­կա­նող վար­ժա­րան­նե­րը ան­գամ մը եւս թի­րախը կը դառ­նան կարգ մը պե­տական պաշ­տօ­նեանե­րու կա­մայա­կան ար­գելքնե­րուն։ Ան­գամ մը եւս կը տես­նենք թէ հա­մայնքի վեր­նա­խաւը նման կա­մայա­կանու­թեան դէմ ի վի­ճակի չէ հա­սարա­կական իրա­ւունքնե­րը պաշտպա­նելու։

Կաս­կած չկայ թէ գոր­ծող իշ­խա­նու­թեան օրով պատ­մութեան տխուր մէկ շրջա­նը կը բո­լորենք, երբ կը յօ­ժարինք պար­տադրուածը առանց առար­կութեան կուլ տա­լու, յա­նուն կեղծ հա­մերաշ­խութեան։

Ղա­զարեանի խօս­քով՝ դի­մումնե­րու այս կտրուկ աճը, որ նա­խորդ եր­կու տա­րինե­րուն կազ­մած էր աւե­լի քան 20 հա­զար, իսկ մինչ այդ՝ մի­ջինը 7-8 հա­զար, ուղղա­կիօրէն կա­պուած է Ուկրաինոյ սկսո­ւած ռազ­մա­կան գոր­ծո­ղու­թիւննե­րու եւ Ռու­սաստա­նի քա­ղաքա­ցինե­րու նկատ­մամբ կի­րառո­ւած ճամ­բորդա­կան սահ­մա­նափա­կումնե­րու հետ։

Ան ընդգծած է, որ ազ­գութեամբ հա­յերու հա­մար Հա­յաս­տա­նի քա­ղաքա­ցիու­թիւն ձեռք բե­րելու պե­տական պա­հանջնե­րը գործնա­կանին զէ­րոյա­կան են և չնա­յած հնա­րաւոր վար­չա­րարա­կան ու թղթա­յին որոշ բար­դութիւննե­րուն, պե­տու­թիւնը փաս­տա­ցի որևէ խիստ պա­հանջ չ՚առա­ջադ­րեր։

Անդրա­դառ­նա­լով քա­ղաքա­ցիու­թեան ինստի­տու­տի ար­ժե­ւոր­ման՝ փոխ­նա­խարա­րի պաշ­տօ­նակա­տարը նշած է, որ այս խնդի­րը, որ ար­տա­ցոլո­ւած է նաեւ Եւ­րո­պական Միու­թեան հետ վի­զանե­րու ազա­տակա­նաց­ման գոր­ծո­ղու­թիւննե­րու ծրագ­րին, նոր չէ եւ յա­ռաջի­կային կը հաս­ցէագ­րո­ւի հա­մապա­տաս­խան օրէնսդրա­կան փո­փոխու­թիւննե­րու նա­խագի­ծով։

Ղա­զարեան անդրա­դար­ձած է նաեւ քա­ղաքա­ցիու­թեան դա­դարեց­ման եւ վե­րականգնման գոր­ծող կար­գին՝ այն որա­կելով ոչ տրա­մաբա­նական։ Մաս­նա­ւորա­պէս, ան մտա­հոգու­թիւն յայտնած է, որ քա­ղաքա­ցիու­թիւնը կա­մովին դա­դարե­ցու­ցած ան­ձը հնա­րաւո­րու­թիւն ու­նի կարճ ժա­մանակ անց կրկին դի­մել ան վե­րականգնե­լու հա­մար։

Բա­ցի այդ, ան առանձնա­ցու­ցած է ան­չա­փահաս­նե­րու, յատ­կա­պէս արա­կան սե­ռի երա­խանե­րու քա­ղաքա­ցիու­թեան դա­դարեց­ման հար­ցը ծնող­նե­րու որոշ­մամբ՝ ընդգծե­լով, որ այս ինստի­տու­տի շուրջ հան­րա­յին ան­կեղծ քննարկման եւ լու­ծումնե­րու անհրա­ժեշ­տութիւն կայ։

Ան ծա­նօթ է որ­պէս Թուրքիոյ հայ, յոյն եւ ասո­րի փոք­րա­մաս­նութիւննե­րուն են­թարկո­ւած անար­դա­րու­թիւննե­րը գրա­կանու­թեան մի­ջոցաւ հրա­պարա­կելով։

1980-ի զի­նուո­րական յե­ղափո­խու­թե­նէն ետք ապաս­տա­նեցաւ Գեր­մա­նիա, ուր աւե­լի քան 30 տա­րիներ ու­սուցչա­գոր­ծե­լէ ետք 2018-ին թո­շակա­ռու դար­ձաւ։

Իր հե­ղինա­կած գիր­քե­րը թարքմա­նուած են 16 լե­զու­նե­րու։

Քե­մալ Եալ­չըն եր­կիր մտնե­լու ար­գելքը լսեց 9 Դեկ­տեմբեր 2025-ին, Զմիւռնիոյ օդա­կայա­նը։ Սահ­մա­նապահ ոս­տի­կան­նե­րը այդ օր առանց բա­ցատ­րութիւն մը տա­լու յայտնե­ցին թէ ար­գի­լուած է իր եր­կիր մուտքը։ Օդա­կայա­նի մէջ շուրջ 11 ժա­մուայ սպա­սու­մէ ետք զինք ետք ու­ղարկե­ցին դէ­պի Գեր­մա­նիա։

«Թուրքիան իմ հայ­րե­նիքն է, իսկ Գեր­մա­նիա երկրորդ հայ­րե­նիքս 30 տա­րիներ է որ առանց դժո­ւարու­թեան մը մատ­նո­ւելու կ՚եր­թամ կու գամ իմ եր­կի­րը։ Ան­պարտ հռչա­կուած եմ ին­ծի դէմ յա­րու­ցո­ւած բո­լոր մե­ղադ­րանքնե­րէն։ Այս դէպ­քէն ան­մի­ջապէս ետք փաս­տա­բան­նե­րու մի­ջոցաւ դի­մեցի դա­տարան, բայց մին­չեւ օրս չեմ ստա­ցած ոեւէ պա­տաս­խան նման ար­գելքի մը բա­ցայայտման նիւ­թով»։

Նշենք թէ Քե­մալ Եալ­չըն Գեր­մա­նիա գտնո­ւած տա­րինե­րուն մտեր­մա­ցած էր այդ տա­րինե­րու Գեր­մա­նիոյ Հա­յոց հո­գեւոր առաջ­նորդ Գա­րեգին Արք. Եպիս­կո­պոս Պէք­ճիեանի հետ։ Ինք էր որ սրբա­զանը այ­ցե­լած էր իր ապաս­տա­նած ծե­րանո­ցին մէջ եւ անոր պայ­մաննե­րը իմա­ցու­ցած «Ակօս»ի մի­ջոցաւ։ Ապա գոր­ծակցե­լով «Ակօս»ի վա­ղեմի բա­րեկամ­նե­րէն Վար­գէն Պա­րընի հետ, ապա­հոված էր սրբա­զանի իր ծննդա­վայ­րը վե­րադարձը։

Մոսկուայի ատրպէյճանցիներու ազգային-մշակութային ինքնավարութեան ղեկավարի ռուսական անձնագիրը չեղարկուած էր 2025-ին։

Իր կարգին, Ատրպէյճանի գլխաւոր դատախազութիւնը միջազգային հետախուզութիւն յայտարարած էր երեք ռուս քաղաքացիներու նկատմամբ` «երկրի տարածքային ամբողջականութեան խաթարման, սահմանադրական կարգի տապալման ուղղուած կոչերուն եւ ազգամիջեան թշնամանքի հրահրման համար»։

Ատրպէյճանական աղբիւրներու համաձայն հետախուզութիւն յայտարարուած է «Մոսկուա 24» պատկերասփիւռի կայանի լրագրող Իվան Քնեազեւի, Ռուսիոյ հաղորդակցութեան նախարարի խորհրդական, քաղաքական ճարտարագէտ Ալեքսէյ Չատաեւի եւ լրատուամիջոցներու փորձագէտ Սեմէոն Ուրալովի նկատմամբ։

Ատրպէյճանի դատախազութեան պնդումով՝ վերոնշեալ անձերը Յուլիսին եւ Օգոստոսին հեռարձակուած հաղորդումներուն ընթացքին «Ատրպէյճանի Հանրապետութեան եւ անոր որոշ քաղաքացիներուն դէմ բռնութիւն կիրարկելու կոչեր ըրած են»։

Պո­յաճը­գիւղ վեր­ջին տա­րինե­րուն կ՚ըն­դօ­րինակէ Վա­քըֆ­գիւղի սո­վորու­թիւնը եւ Ս. Պա­տարա­գի աւար­տին ուխտա­ւոր­նե­րուն կը մա­տու­ցէ հա­րիսա։ Ար­դա­րեւ Պա­տարա­գիչ Հայր Զա­տիկ Վար­դա­պետ Պա­պիկեան Պա­տարա­գի աւար­տին օրհնեց աղը, խա­ղողը եւ հա­րիսան ու ապա Սա­յաթ Նո­վա Երգչա­խումբի ան­դամներ եւ թա­ղական խոր­հուրդը հա­րիսա մա­տու­ցե­ցին բո­լոր ներ­կա­ներուն։

Ու­շագրաւ էր շա­տերուն բեր­նէն հնչող «Ամէն տա­րա սաղ ու բա­րու» (Ամէն տա­րի ողջ, առողջ) բա­րեմաղ­թանքը։

Իս­կենտէ­րու­նի եկե­ղեց­ւոյ մէջ
Ս. Պա­տարագ

Ս. Աս­տո­ւածած­նի Վե­րափոխ­ման տօ­նի առ­թիւ աւան­դա­կան ուխտագ­նա­ցու­թեան ճամ­բուն, Ն.Ա.Տ. Սա­հակ Բ. Պատ­րիարք Հայ­րը 15 Օգոս­տոս 2026, Շա­բաթ առա­ւօտ Իս­կենտէ­րու­նի Ս. Քա­ռասուն Ման­կունք Եկե­ղեց­ւոյ մէջ Ս. Պա­տարա­գին նա­խագա­հեց:

Ս. Պա­տարա­գը մա­տոյց Հա­թայի եկե­ղեցեաց հո­գեւոր հո­վիւ եւ գա­ւառի տե­սուչ Արժ. Տ. Աւե­տիս Քհնյ. Թա­պաշեան: Ս. Սե­ղանին սպա­սար­կե­ցին Առաք. Քոյր Հռիփ­սի­մէ Թէր­զեան եւ եկե­ղեց­ւոյ դպիր­նե­րը: Եր­գե­ցողու­թեանց առաջ­նորդեց Բրկ. Ղա­զար Կսրկ. Սա­պունճու: Ներ­կայ էին Մե­ծի Տանն Կի­լիկիոյ Կա­թողի­կոսու­թեան միաբան­նե­րէն Հոգշ. Տ. Մով­սէս Աբղյ. Եասուլքա­նեան, Արժ. Տ. Թէոդիկ Քհնյ. Չե­թին­քա­յա, ինչպէս նաեւ Անա­տոլո­ւի Պա­պական Փո­խանոր­դի ներ­կա­յացու­ցիչ Հ. Գար­մի­նա Վրդ. Տո­նիչի, Եու­սուֆ Թա­պաշի ատե­նապե­տած Իս­կենտէ­րու­նի Ծխա­կան Խոր­հուրդի ան­դամնե­րը։

Տէ­րու­նա­կան Աղօթ­քէն առաջ Նո­րին Ամե­նապա­տուու­թիւնը քա­րոզեց «Ով որ կը խոս­տո­վանի իմ անունս մար­դոց առ­ջեւ, ես ալ պի­տի խոս­տո­վանիմ զայն իմ Հօրս եւ հրեշ­տակնե­րուն առ­ջեւ» բնա­բանով եւ նախ խօ­սեցաւ վկա­յու­թեան գա­ղափա­րին մա­սին, յատ­կա­պէս Ս. Քա­ռասուն Մա­նուկնե­րու վկա­յու­թեան մա­սին։ Մեր Հո­գեւոր Պե­տը ապա ծան­րա­ցաւ Իս­կենտէ­րու­նի եկե­ղեց­ւոյ վրայ, որ երկրա­շար­ժէ վնաս կրած էր եւ այս Ս. Պա­տարա­գով պաշ­տա­մունքը կը կա­սէր եւ կը սկսէր նո­րոգու­թիւնը։ Մե­ծածախս աշ­խա­տան­քին հա­մար եկե­ղեցին կը կա­րօտէր բո­լորի օգ­նութեան։ Նո­րին Ամե­նապա­տուու­թիւնը ընդգծեց այս աշ­խարհա­մասի մէջ մնա­ցած եր­կու եկե­ղեցի­ներէն մէ­կին՝ Իս­կենտէ­րու­նի եկե­ղեց­ւոյ կա­րեւո­րու­թիւնը, որ մեր այստեղ գո­յու­թեան վկան է։Այս եկե­ղեցին պէտք է նո­րոգո­ւի, որ­պէսզի շա­րու­նա­կէ իր վկա­յու­թիւնը տալ։

Յա­ւարտ Ս. Պա­տարա­գի յա­տուկ կարգ կա­տարո­ւեցաւ Իս­կենտէ­րու­նի հան­գուցեալ հո­գեւոր սպա­սաւոր­նե­րու՝ հո­վիւ­նե­րու հոգ­ւոցն ի հան­գիստ։

Հա­թայի աւան­դա­կան
ուխտագ­նա­ցու­թիւնը

Ն.Ա.Տ. Սա­հակ Բ. Պատ­րիարք Հայ­րը 16 Օգոս­տոս 2026, Կի­րակի, Ս. Աս­տուածած­նի Վե­րափոխ­ման տա­ղաւա­րի առ­թիւ, Վա­քըֆ­գիւղի Ս. Աս­տո­ւածա­ծին Եկե­ղեց­ւոյ մէջ հան­դի­սու­թեանց նա­խագա­հեց եւ քա­րոզեց.

Պա­տարա­գիչն էր Հա­թայի եւ գա­ւառի հա­մայնքնե­րու հո­գեւոր տե­սուչ Արժ. Տ. Աւե­տիս Քհնյ. Թա­պաշեան։ Ս. Սե­ղանին սպա­սար­կե­ցին Առաք. Քոյր Հռիփ­սի­մէ Թէր­զեան, Բրկ. Եու­սուֆ Ուր. Դպ. Թա­պաշ, Բրկ. Առէն Ուր. Դպ. Քու­շեան եւ Բրկ. Մի­նաս Դպ. Թա­պաշեան: Եր­գե­ցողու­թիւննե­րը կա­տարո­ւեցան առաջ­նորդու­թեամբ Բրկ. Ղա­զար Կսրկ. Սա­պունճուի։ Ներ­կայ էին Հոգշ. Տ. Մով­սէս Աբղյ. Եասուլքա­նեան եւ Արժ. Տ. Թէոդիկ Քհնյ. Չե­թին­քա­յա, ինչպէս նաեւ Սա­ման­տա­ղի Քա­ղաքա­պետ Էմ­րահ Քա­րաչայ, Իս­լա­հիյէի Քա­ղաքա­պետ Քե­մալ Ու­րալ, քոյր եկե­ղեցի­ներու ծխա­կան խո­հուրդնե­րու ատե­նապետ­ներ.

Տէ­րու­նա­կան Աղօթ­քէն առաջ քա­րոզեց մեր Հո­գեւոր Պե­տը։

Քա­րոզի աւար­տին Նո­րին Ամե­նապա­տուու­թիւնը խօ­սեցաւ նաեւ Իս­կենտէ­րու­նի Ս. Քա­ռաս­նից Ման­կանց Եկե­ղեց­ւոյ եւ անոր անհրա­ժեշտ նո­րոգու­թեան մա­սին։ Ըսաւ որ կա­րեւոր է այդ եկե­ղեցին եւ պէտք է օժան­դա­կենք անոր նո­րոգու­թեան:

Ամեն. Ս. Պատ­րիարք Հայ­րը շնոր­հա­ւորեց ու բարձր գնա­հատեց յատ­կա­պէս Վա­քըֆ­գիւղի բնա­կիչ­նե­րը, գլխա­ւորու­թեամբ իրենց հո­վուին՝ Արժ. Տ. Աւե­տիս Քա­հանա­յի, Ճեմ Չա­փարի ատե­նապե­տու­թեամբ Ծխա­կան Խոր­հուրդի եւ գիւ­ղա­պետ Պերճ Քար­թունի ու յա­րատե­ւու­թիւն մաղ­թեց իրենց։

Յա­ւարտ Ս. Պա­տարա­գի Եկե­ղեց­ւոյ բա­կին մէջ կա­տարո­ւեցաւ աւան­դա­կան խա­ղողօրհնէ­քը։ Ապա հա­րիսա­յի կաթ­սա­ներն օրհնո­ւեցան մա­տաղի յա­տուկ աղօթնքե­րով ու բաժ­նո­ւեցան ներ­կայ հա­ւատա­ցեալ­նե­րուն։

Վե­րափոխ­ման Տօ­նը Իզ­մի­րի մէջ

Սուրբ Աս­տո­ւածած­նի Վե­րափոխ­ման տօ­նը նշո­ւեցաւ Իզ­մի­րի Նոթր Տամ տը Լուրտ եկե­ղեց­ւոյ մէջ՝ հա­ւատա­ցեալ հա­մայնքի ան­դամնե­րու մաս­նակցու­թեամբ։

Սուրբ Պա­տարա­գը մա­տու­ցա­նեց Արժ. Տ. Ար­սէն Քհն. Էքին­ճեան։ Սպա­սար­կե­ցին Մա­րիա Հա­զար, Յով­սէփ Էքին­ճեան, Սի­մոն Էքին­ճեան, Մար­կոս Կիւ­վէրճեան եւ Պետ­րոս Փի­թաս։

Տէր Հայ­րը քա­րոզին մէջ անդրա­դար­ձաւ Ս. Աս­տո­ւածած­նի Վե­րափոխ­ման խոր­հուրդին՝ շեշ­տե­լով Ս. Աս­տուածած­նի հա­ւատ­քի, հնա­զան­դութեան եւ Աս­տուծոյ կամ­քին լիակա­տար նո­ւիրու­մի օրի­նակը։ Ս. Մա­րիամը, որ իր կեան­քը նո­ւիրեց Աս­տուծոյ եւ դար­ձաւ մեր Տի­րոջ՝ Յի­սուս Քրիս­տո­սի մայ­րը, Հայ Եկե­ղեց­ւոյ մէջ կը յի­շատա­կուի որ­պէս հա­ւատ­քի, մաք­րութեան եւ մայ­րա­կան սի­րոյ մե­ծագոյն օրի­նակ­նե­րէն մէ­կը։ Տէր Հայ­րը ըսաւ.

«Սուրբ Աս­տո­ւածած­նի Վե­րափոխ­ման տօ­նը մե­զի կը յի­շեց­նէ, թէ Աս­տուծոյ շնորհքով եւ հա­ւատ­քով ապ­րող մար­դու կեան­քը դէ­պի երկնա­յին իրա­կանու­թիւն կը բարձրա­նայ։ Ս. Մա­րիամի կեան­քը մե­զի կը սոր­վեցնէ հա­ւատա­րիմ մնալ Աս­տուծոյ կամ­քին, սի­րով ծա­ռայել մեր մեր­ձա­ւոր­նե­րուն եւ մեր սիր­տե­րը բաց պա­հել աս­տո­ւածա­յին շնորհքին։ Թող Ս. Աս­տո­ւածած­նի բա­րեխօ­սու­թիւնը առաջ­նորդէ մեր ըն­տա­նիք­նե­րը եւ մեր հա­մայնքը՝ պա­հելով մեզ հա­ւատ­քի, սի­րոյ, խա­ղաղու­թեան եւ յոյ­սի մէջ»։

Յա­ւարտ Ս. Պա­տարա­գի կա­տարուեցաւ խա­ղողօրհնէք։ Օրհնուած խա­ղողը բաժ­նո­ւեցաւ ներ­կա­ներուն՝ որ­պէս Աս­տուծոյ շնորհնե­րուն եւ առա­տու­թեան խորհրդա­նիշ։

Ս. Աս­տո­ւածած­նի Վե­րափոխ­ման տօ­նը դար­ձաւ հա­ւատ­քի, միու­թեան եւ հա­մայնքա­յին հա­մերաշ­խութեան գե­ղեցիկ վկա­յու­թիւնը։

Ամօթ 1- Մշա­­կը առանց զէն­­քի

1966 թո­­ւակա­­նին Երե­­ւանի մէջ լոյս տե­­սաւ հա­­լէպա­­ծին ար­­ձա­­­կագիր, թարգմա­­նիչ Ստե­­փան Ալա­­ճաճեանի «Եղէգ­­նե­­­րը չխո­­նար­­հո­­­ւեցին» վէ­­պը։ Գիր­­քի մէջ պատ­­կե­­­րուած էր Զէյ­­թուն վե­­րադար­­ձած հա­­յերու վեր­­ջին հե­­րոսա­­մար­­տը։ Ալա­­ճաճեանը, Խրի­­մեան Հայ­­րի­­­կի նման, մե­­զի բա­­ցատ­­րեց, թէ ազ­­գիս հա­­մար, յատ­­կա­­­պէս հայ մշա­­կի հա­­մար ամօթ է մնալ առանց զէն­­քի. «Զի­­նուել, զի­­նուել եւ թող զէն­­քը մնայ բա­­հի կող­­քին, որը որ պէտք լի­­նի, այն էլ կը վերցնի հո­­ղագոր­­ծը։ Բայց բա­­հի կող­­քին միշտ զէնք պի­­տի լի­­նի, հա­­յի ճա­­կատա­­գիրն է այդպէս, եւ ով չի հաս­­կա­­­նում, ամօթ իրեն»։

Ամօթ 2- Ձեռք բարձրաց­­նել կնոջ

1773 թո­­ւակա­­նին Հնդկաս­­տա­­­նի Մատ­­րաս քա­­ղաքի մէջ լոյս տե­­սաւ իր ժա­­մանա­­կի իրա­­ւական ամե­­նակա­­րեւոր փաս­­տա­­­թուղթը, ապա­­գայ հայ­­կա­­­կան ան­­կախ պե­­տու­­թեան «սահ­­մա­­­նադ­­րութիւ­­նը», «Որո­­գայթ փա­­ռաց» աշ­­խա­­­տասի­­րու­­թիւնը։ Գիր­­քը կը ներ­­կա­­­յաց­­նէր ապա­­գայ ան­­կախ Հա­­յաս­­տա­­­նի հա­­սարա­­կական-պե­­տական կա­­ռու­­ցո­­­ւած­­քը, կա­­ռաւար­­ման մար­­միննե­­րը, քա­­ղաքա­­ցինե­­րու իրա­­ւունքնե­­րը եւ անոնց պար­­տա­­­կանու­­թիւննե­­րը։ Ըստ «Որո­­գայթ փա­­ռաց»ի ապա­­գայ հան­­րա­­­պետու­­թեան բո­­լոր քա­­ղաքա­­ցինե­­րը, առանց սե­­ռային տար­­բե­­­րու­­թեան, օրէն­­քի առ­­ջեւ հա­­ւասար կը հռչա­­կուէին։ Այդ «սահ­­մա­­­նադ­­րութիւ­­նը» կը պա­­րու­­նա­­­կէր իւ­­րա­­­յատուկ յօ­­դուած մը, թէ դա­­տապար­­տե­­­լի է այն այր մար­­դը, որ ձեռք կը բարձրաց­­նէ կամ ամօ­­թի մէջ կը դնէ կնոջ. «Ամե­­նայն արու ով ոք որ իցէ եթէ հա­­մար­­ձա­­­կես­­ցի լրբա­­բար ձեռս ձգել եւ շօ­­շափել եւ կամ ամօթ առ­­նել կա­­նանց պատ­­ժեսցի»։

Ամօթ 3- Հրա­­տարա­­կուած
գիրք չու­­նիմ

«Անիի Աւե­­րակ­­նե­­­րուն մէջ» քեր­­թուածի մէջ Դա­­նիէլ Վա­­րու­­ժա­­­նը, «Ող­­ջոյն, Մայր, Ող­­ջոյն», ըսաւ մեր սի­­րելի մայ­­րա­­­քաղա­­քին, որ ըստ բա­­նաս­­տեղծի՝ քայ­­քա­­­յուած, գե­­րեզ­­մա­­­նոց դար­­ձած հո­­յակապ շէնք մըն էր մար­­մա­­­րեայ։ Վա­­րու­­ժա­­­նը ամօթ զգաց. «Ո՚վ ցա­­սում, ո՚վ ամօթ, / Քեզ դէմ առ դէմ բզկտող­­նե­­­րը նեն­­գոտ / Չե­­ղան ար­­ծիւ՝ այլ գայ­­լե՜ր…»։ Վա­­րու­­ժա­­­նը իր անձնա­­կան կեան­­քի մէջ ալ ամօթ մը ու­­նէր. չհրա­­տարա­­կուած ըլ­­լալ։ Հ. Արիս­­տա­­­կէս Քաս­­գանտի­­լեանին ուղղած նա­­մակի մէջ երի­­տասարդ բա­­նաս­­տեղծը գրեց. «Սի­­րելի Հայր, Գիտ­­նա­­­լով, որ ին­­ծի հան­­դէպ Դուք մաս­­նա­­­ւոր սէր մը ու­­նիք, կը դի­­մեմ Ձե­­զի ծա­­ռայու­­թեան մը հա­­մար, որ շատ մեծ եւ թան­­կա­­­գին պի­­տի ըլ­­լայ ին­­ծի հա­­մար եւ գու­­ցէ ազ­­գին ալ։ [...] Դեռ շնորհքով հա­­տոր մը լոյս չեմ ըն­­ծա­­­յած, եւ այս բա­­նը վէրք մըն է սրտիս, ասի­­կա ամօթ մը կ՚առ­­թէ ին­­ծի ամէն ատեն»։

Ամօթ 4- Անուս մար­­դը

Բա­­ղէշի Պոռ գիւ­­ղի մէջ 1380 թո­ւակա­­նին ծնած տա­­ղեր­­գու, երա­­ժիշտ, հա­­սարա­­կական եւ եկե­­ղեցա­­կան գոր­­ծիչ Առա­­քել Բա­­ղիշե­­ցին օր մը խրա­­տական երկտող մը գրեց եւ մե­­զի բա­­ցատ­­րեց, թէ Տիր աս­­տո­­­ւածը պաշ­­տած հա­­յու հա­­մար ամօթ է անուս մնալ.

«Մեծ է ամօթ ի մէջ մարդկանց,

Որ ոչ ու­­նին փա­­փաք ուսման»։

Ազ­­գիս հա­­մար ան­­շուշտ, թէ ամօթ պի­­տի ըլ­­լար տգէտ մնա­­լու վի­­ճակը։ Նոյնքան ամօթ է, ըսաւ Գա­­րեգին Սրո­­ւանձտեան­­ցը, որ հայ գիւ­­ղը ու­­նե­­­նայ անմխի­­թար դպրոց։ Ահա, թէ ինչ գրեց մեր սի­­րելի եպիս­­կո­­­պոսը «Թո­­րոս Աղ­­բար» գիր­­քի մէջ. «Քա­­ղաքիս մէջ չորս վար­­ժա­­­րան կար Հա­­յոցս՝ գծուծ շէն­­քե­­­րով եւ ողոր­­մե­­­լի վի­­ճակով մը։ Վա­­րի թա­­ղի վար­­ժա­­­րանը բո­­լորո­­վին փակ էր։ [...] Ծնողք թո­­շակ չէին վճա­­րեր՝ ձրիին վար­­ժած լի­­նելով։ Մեծ ամօթ էր այս Տիւ­­րիկցի ազ­­գայնոց, որոց մէջ աղ­­քատ չկար»։

Ամօթ 5- Մսա­­վաճա­­ռու­­թիւնը ամօթ է

Քա­­նի՞ հո­­գի ար­­ժա­­­նի եղաւ Յա­­կոբ Պա­­րոնեանի գո­­վասան­­քին։ Մէ՞կ։ Եր­­կո՞ւ։ Մի­­թէ, երե՞ք։ Ո՚չ աւե­­լի։ Այդ մար­­դոցմէ մէկն էր 1805 թո­­ւակա­­նին Պոլ­­սոյ Օր­­թա­­­գիւղ թա­­ղամա­­սի մէջ ծնած Պօ­­ղոս վար­­դա­­­պետ Պոյ­­նո­­­ւէյ­­րիեանը։ Օր մը Պա­­րոնեան զրոյց կ’ու­­նե­­­նայ անոր հետ, որ­­պէսզի ծա­­նօթա­­նայ մեր ազ­­գի ախ­­տե­­­րուն։ Այդ օրե­­րուն Պոյ­­նո­­­ւէյ­­րիեան վար­­դա­­­պետը հրա­­տարա­­կած էր «Գործ կայ, գոր­­ծող չկայ» անու­­նով տետ­­րակ մը։ Պատ­­ճա՞ռն այդ գիր­­քին. մայ­­րա­­­քաղա­­քի մէջ պտտող ան­­գործ հայ երի­­տասարդնե­­րը։ Վար­­դա­­­պետը կը գան­­գա­­­տի իր զրու­­ցա­­­կիցին. «Փո­­ղոցի մէջ, տան մէջ, ամէն օր, ամէն ժամ քովդ կու գան եւ կ՚աղա­­չեն քե­­զի, որ քսան ոս­­կի ամ­­սա­­­կանով Ամե­­րիկա­­յի դես­­պա­­­նատան մէջ գրագ­­րութեան պաշ­­տօն մը գտնես իրեն։ Ոմանք կը փա­­փաքին Եգիպ­­տո­­­սի թա­­գու­­հի ըլ­­լալ։ Ոմանք հինգ հա­­զար ոս­­կի կը պա­­հան­­ջեն, որ դրա­­մագ­­լուխ դնեն եւ վա­­ճառա­­կանու­­թեան սկսին։ Շա­­տերն ալ հա­­րուստ վա­­ճառա­­կանի մը աղ­­ջիկ կ՚ու­­զեն»։ Ապա, վար­­դա­­­պետը կը բա­­ցայայ­­տէ հա­­յոց մեծ ամօթ­­նե­­­րէն մէ­­կը. «Մեր ազ­­գին մէջ քա­­նի՞ հա­­ցագործ կայ, քա­­նի՞ մսա­­վաճառ կայ, քա­­նի՞ նպա­­րավա­­ճառ, գի­­նեպան, կօշ­­կա­­­կար…։ Գրե­­թէ չկայ, եւ ըլ­­լա­­­լիք ալ չու­­նի. վասն զի կօշ­­կա­­­կարու­­թիւնն մեր պա­­տուոյն կը դպչի, մսա­­վաճա­­ռու­­թիւնն ամօթ է, նպա­­րավա­­ճառու­­թիւնը պզտի­­կու­­թիւն է»։

Ամօթ 6- Քսան տա­­րեկա­­նը ամօթ է

1660 թո­­ւակա­­նին տա­­ղասաց, թարգմա­­նիչ, գրիչ, պատ­­մա­­­կան ող­­բե­­­րու, ինչպէս նաեւ քնա­­րական տա­­ղերու հե­­ղինակ Յա­­կոբ Թո­­խաթե­­ցին, իր կեան­­քի վեր­­ջին տաս­­նա­­­մեակին, երբ կը վա­­յելէր իր հա­­սուն տա­­րիքի իմաս­­տութիւ­­նը, գրի առաւ խրա­­տական տաղ մը՝ «Տաղ վասն կե­­նաց մարդկան», եւ մե­­զի ցոյց տո­­ւաւ մարդկա­­յին կեան­­քի նկա­­րագ­­րութիւ­­նը իւ­­րա­­­քան­­չիւր տա­­րիքի մէջ։ Մար­­դիկ, ըսաւ Թո­­խաթե­­ցին, գար­­նան ծա­­ղիկի նման կը ծնին, շու­­շա­­­նի պայ­­ծառ տեսք ու­­նին, ոմանք եօթա­­նասուն կամ ութսուն տա­­րի կ’ապ­­րին եւ «Ցա­­ւօք ի հա­­րիւրն հա­­զիւ թէ հաս­­նին»։ Ըստ Թո­­խաթե­­ցիի, մար­­դը երեք տա­­րեկա­­նին կը սկսի խօ­­սիլ, քաղցր է շա­­քարի նման։ Տա­­սը տա­­րեկա­­նին վար­­դի կո­­կոնի պէս է, իր ծնող­­քին հա­­մար անոյշ կը բու­­րի։ Տաս­­ներկու տա­­րեկա­­նին մարմնա­­կան ցան­­կութիւննե­­րը կը սկսին, տասնհինգ տա­­րեկա­­նին միտ­­քը կը պղտո­­րի մին­­չեւ ամուսնու­­թիւն։ Իսկ քսա՞նը... «Ի քսան տա­­րին բարքն զօ­­րանան, / Նման գա­­զանի ի յորս կու գնան, / Զեր­­կիւղն Աս­­տուծոյ նո­­քա մո­­ռանան / Եւ ի մարդկա­­նէ ամօթ չու­­նե­­­նան»։

Ամօթ 7- Սրտիս ձայ­­նը ամօթ է

Ի՜նչ ամօթ է աղջկան մը յի­­շատա­­կարա­­նը ըն­­թերցել։ Գաղտնիք­­ներ կան հոն։ Ծա­­ծուկ զգա­­ցումներ գրի առ­­նո­­­ւած են հոն։ Անա­­սելի իղ­­ձեր եւ երազ­­ներ թագ­­նո­­­ւած են հոն։ Բո­­լորս, սա­­կայն, հա­­ճոյ­­քով կար­­դա­­­ցինք պոլ­­սա­­­հայ գրող, ակ­­նա­­­բոյժ Կա­­րապետ Փա­­շայեանի «Աղջկան մը յի­­շատա­­կարա­­նը» վէ­­պը։ Օրա­­գիր մըն էր ան։ Ան­­մի­­­ջական։ Ան­­կեղծ։ Կար­­դա­­­ցէք այդ գիր­­քը, յատ­­կա­­­պէս «22 Փետ­­րուար»ը։ Այդ օր գիր­­քի գրա­­կան հե­­րոսու­­հին կը խոս­­տո­­­վանի, որ սի­­րահա­­րած է եւ չի գի­­տեր, թէ ինչպէ՚ս ծնունդ առեր է այդ օտար զգա­­ցու­­մը իր մէջ. «Կարճ մի­­ջոցի մը մէջ ան ինձմէ բո­­լոր մտա­­ծումներս կոր­­զեց, վայրկեանի մը մէջ բո­­լոր հո­­գիիս տի­­րեց»։ Բայց ար­­տա­­­յայ­­տուիլ, խոս­­տո­­­վանիլ, «Կը սի­­րեմ քեզ» ըսել՝ ամօթ է։ Ահա, թէ այլ ի՚նչ միտք գրա­­ռեց մեր օրիոր­­դի­­­կը. «Եթէ աղ­­ջիկնե­­րու հա­­մար սի­­րոյ մէջ նա­­խայար­­ձակ ըլ­­լա­­­լը ամօթ չսե­­պուէր, այ­­սօր սիրտս իրեն բա­­նալով զին­­քը սի­­րելս պի­­տի յայտնէի. բայց աւա՜ղ, պատ­­շա­­­ճու­­թեան օրէն­­քը վրաս կ’իշ­­խէ եւ սրտիս ձայ­­նը կը մա­­րէ»։ Չմա­­րեցաւ սէ­­րը, բոր­­բո­­­քեցաւ եւ վե­­րածո­­ւեցաւ ջերմ ըն­­տա­­­նիքի։ Ահա 21 Սեպ­­տեմբե­­րի նշու­­մը. «Թշնա­­մինե­­րուս առ­­ջեւ Աս­­տո­­­ւած զիս ամօ­­թով չձգեց, ար­­ժա­­­նիքիս ու գա­­ղափա­­րիս հա­­մաձայն ամու­­սին մը պար­­գե­­­ւեց»։

Ամօթ 8- Հայ­­կա­­­կան ամօթ­­ներ

Զար­­մա­­­նալի ազգ ենք։ Հա­­յերս ու­­նինք ամօ­­թի իւ­­րա­­­յատուկ, եր­­բեմն ծի­­ծաղե­­լի հաս­­կա­­­ցողու­­թիւն։ Եթէ դուք, յար­­գե­­­լի ըն­­թերցող, գիր­­քի մը մէջ ամ­­փո­­­փուած կ’ու­­զէք տես­­նել մեր ամօթ­­նե­­­րը, ձե­­զի կը յանձնա­­րարեմ 1997 թո­­ւակա­­նին Պէյ­­րութի մէջ լոյս տե­­սած եր­­գի­­­ծական գիրք մը, «Ամօ­­թի հայ­­կա­­­կանը»։ Իս­­կա­­­պէս թա­­տերա­­կան եւ եր­­գի­­­ծական է հայ­­կա­­­կան ամօ­­թը։ Ահա առտնին քա­­նի մը տե­­սարան, կեն­­ցա­­­ղային քա­­նի մը պատ­­կեր. «Ամօթ չէ՞, քա, կէ­­սօր եղեր է նոր հար­­սը դեռ կը քնա­­նայ,» կե­­սու­­րը, «Այ­­սօր մաք­­րող կի­­նը պի­­տի գայ, տու­­նը քիչ մը մաք­­րեմ, ամօթ է», տան­­տի­­­կինը, «Աղ­­ջի՚կս, սե­­նեակդ հա­­ւաքէ, մարդ պի­­տի գայ, ամօթ է», մայ­­րը դուստրին, «Տղա՛ս, գնա՝ գործ մը գտիր, ամ­­բողջ օր կը պառ­­կիս, ամօթ չէ՞», մայ­­րը, «Անոնց տու­­նը սե­­ղանի վրայ դրո­­ւած շա­­քար­­նե­­­րուն բնաւ ձեռք չդնես, շատ ամօթ է», մայրդ քե­­զի, հիւ­­րութեան եր­­թալ» առաջ, երբ հինգ տա­­րեկան էիր, «Մի՚ լար, ծօ՚, տղա­­քը չեն լար, ամօթ է», հայրդ քե­­զի երբ եօթը տա­­րեկան էիր, «Օրիոր­­դին խօս­­քե­­­րը լաւ մտիկ ըրէ, մեր ըն­­տա­­­նիքին անու­­նը ամօ­­թով չձգես», ծնողքդ քե­­զի երբ տա­­սը տա­­րեկան էիր։ Առա­­ւելա­­բար, ի՚նչ խայ­­տա­­­ռակու­­թիւն, հա­­յու հա­­մար դէմ­­քի ի՚նչ շա­­ռագու­­նութիւն՝ ձեռքդ պա­­րապ հիւ­­րութեան չեր­­թաս, ամօթ է, հիւր գա­­ցած տան մէջ պէտ­­քա­­­րան չմտնես, ամօթ է, ըն­­կե­­­րոջ պզտիկ գու­­մար մը պարտք տո­­ւիր բայց ետ ու­­զե­­­լը՝ ամօթ է, քսան­­նոց աղ­­ջիկդ տու­­նը մնաց, ամօթ է, շա­­պիկիդ վրայ արատ մը կայ, ամօթ է, տա­­բատդ բաց է մնա­­ցեր, շատ ամօթ»։ Իսկ, ո՞ր տղա­­մար­­դը ճա­­շարա­­նի կամ սրճա­­րանի մէջ չէ ու­­նե­­­ցած հե­­տեւեալ վի­­ճաբա­­նու­­թիւնը. «Չէ՜, չըլ­­լար, ամօթ է, ես պի­­տի վճա­­րեմ, դուն հիւր ես»։

Վեր­­ջին ամօ­­թը

Հա­­յը ամօ­­թէն գետ­­նին տա­­կը կ’անցնի, երե­­սը կը կարմրի, ամօ­­թը պատ­­ճառ կ’ըլ­­լայ, որ դուռ-դրա­­ցիին լե­­զուին իյ­­նայ։ Եթէ հա­­յը նուրբ հար­­ցումներ պի­­տի հարցնէ, կ’ապա­­ւինի «ամօթ» բա­­ռին. «Հարցնե­­լը ամօթ, բայց քա­­նի՞ տա­­րեկան էք տի­­կին», «Ամօթ է հարցնել, որ­­քա՞ն ամ­­սա­­­կան կ’առ­­նէք»։ Իսկ եթէ պի­­տի հպար­­տա­­­նանք, «ամօթ» բա­­ռը կու գայ մեզ շո­­յելու. «Ամօթ է ըսել, Մի­­լան քա­­ղաքի մէջ այնքան առեւ­­տուր ըրի, քա, ոտ­­քերս ցա­­ւեցան»։ Այ­­սօր, յար­­գե­­­լի ըն­­թերցող, թզե­­նիի տե­­րեւ մը չու­­նէինք, որ մեր ամօ­­թը ծած­­կէինք։ Բայց, տա­­ղարան­­նե­­­րու, բա­­ռարան­­նե­­­րու, եւ քա­­նի մը ըն­­տիր ժո­­ղոուա­­ծուի շնոր­­հիւ՝ ծա­­նօթ եղանք «ամօթ» բա­­ռի պատ­­մութեան։ Չէ՞, որ հա­­յը կը հա­­ւատայ նաեւ, թէ «Հարցնե­­լը ամօթ չէ, չգիտ­­նալն է ամօթ»։ Յար­­գե­­­լի ըն­­թերցող, արդ, հա­­սանք մէկ այլ յօ­­դուա­­ծի աւար­­տին։ Քա­­նի, որ ամօ­­թը չու­­նի իր եր­­գը, այս գի­­շեր Յով­­հաննէս Թու­­մա­­­նեանի մէկ խրա­­տով կը փա­­փաքիմ ձե­­զի հրա­­ժեշտ տալ։ Պար­զե­­­րես եւ ճա­­կատը բաց մնա­­ցէք մին­­չեւ յա­­ջորդ գրու­­թիւնը.

Մի ամօթ է քեզ ճնշում,

Կեանքն ատում ես եւ գար­­շում,

Մի՚ սպա­­ռիր ու­­ժը հո­­գուդ

Մտած­­մունքով կար­­ճա­­­տես.

Հան­­գիստ եղիր, աղօթք արա,

Ան­­յի­­­շաչար եղիր միշտ,

Եւ այդ սիր­­տը քեզ չի տրո­­ւած

Որ դու մա­­շես ամեն օր,

Այնտեղ պի­­տի ապ­­րի Աս­­տո­­­ւած,

Ոչ թէ ցա­ւեր նո­րանոր։

Յա­­­ճախ կը յի­­­շէր Հոմ­­­լէ­­­­­­­սը։ Անոր հետ մատ­­­նո­­­­­­­ւած լե­­­զուա­­­կան ան­­­հա­­­­­­­ղոր­­­դութիւ­­­նը նոյ­­­նիսկ դրա­­­կան հե­­­տեւանք տո­­­ւած, մար­­­դու ինքնու­­­թեան մէջ, սե­­­փական յի­­­շողու­­­թեան մէջ բան­­­տարկած բո­­­լոր ապ­­­րումնե­­­րը հա­­­մաձայ­­­նօ­­­­­­­րէն բա­­­ռերու վե­­­րածո­­­ւած, ձայն ստա­­­ցած էին։ Այդ ձայ­­­նը, լռու­­­թեան դա­­­տապար­­­տուած յու­­­շե­­­­­­­րու, ու­­­րիշնե­­­րու հետ ան­­­բա­­­­­­­ժանե­­­լի միտ­­­քե­­­­­­­րու ազա­­­տու­­­թիւն գտնե­­­լը նոյ­­­նիսկ բու­­­ժիչ ազ­­­դե­­­­­­­ցու­­­թիւն տո­­­ւած էին։ Հոմ­­­լէ­­­­­­­սը, որ կա­­­մաւոր որ­­­դեգրած էր լռու­­­թիւնը, շատ եր­­­կար ժա­­­մանակ ետք յա­­­ջողե­­­ցաւ լսել իր սե­­­փական ձայ­­­նը։

Ան­­­ցեալի վե­­­րաբե­­­րեալ նման խոր­­­հուրդնե­­­րու մէջ էր, երբ երե­­­կոյեան հան­­­դի­­­­­­­պեցաւ պա­­­րոն Վա­­­րու­­­ժա­­­­­­­նին։ Հա­­­գուած­­­քէն յայտնի էր, որ դու­­­սէն կու գար։ Օրո­­­ւայ մէջ, երբ զբօս­­­նե­­­­­­­լու հա­­­մար պար­­­տէզ կ՚իջ­­­նէ աւե­­­լի սո­­­վորա­­­կան է իր տա­­­րազը։ Նոյ­­­նիսկ գա­­­ւազան ալ չի գոր­­­ծա­­­­­­­ծեր։

«Բա­­­րի գա­­­լուստ» բա­­­րեւին փո­­­խադար­­­ձեց զուսպ ժպի­­­տով մը եւ ար­­­տօ­­­­­­­նու­­­թիւն ու­­­զեց նոյն նստա­­­րանին նստե­­­լու հա­­­մար։ Յե­­­տոյ դժգո­­­հեցաւ ծե­­­րու­­­թեան պատ­­­ճա­­­­­­­ռած տկա­­­րու­­­թե­­­­­­­նէն։ «Դռնէն հոս գա­­­լը ան­­­գամ յոգ­­­նե­­­­­­­ցու­­­ցիչ է այ­­­լեւս»։

Վե­­­հանոյշ չէր դժգո­­­հեր ծե­­­րու­­­թե­­­­­­­նէն։ Ան ծե­­­րու­­­թիւնը Աս­­­տուծոյ ըն­­­ծա­­­­­­­յած պար­­­գեւ կը հա­­­մարէր։ Այդ պար­­­գե­­­­­­­ւէ զրկո­­­ւող­­­նե­­­­­­­րը ծե­­­րու­­­թեան առանց ար­­­ժա­­­­­­­նանա­­­լուն այս կեան­­­քէն հե­­­ռացող­­­ներն էին պար­­­զա­­­­­­­պէս։ Մնա­­­ցածը ծե­­­րու­­­թեան պար­­­տադրած ան­­­ճա­­­­­­­րակու­­­թիւննե­­­րու հա­­­մակեր­­­պիլն էր։ Եթէ հա­­­մակեր­­­պիս, կը բա­­­ցայայ­­­տես որ կեան­­­քի բո­­­լոր հանգրուան­­­նե­­­­­­­րը իրենց յա­­­տուկ դիւ­­­րութիւննե­­­րով եւ դժո­­­ւարու­­­թիւննե­­­րով լե­­­ցուն են։

«Ակօ­­­սէն կու գամ, պա­­­րոն Սար­­­գիս Սե­­­րով­­­բեանի քո­­­վէն։ Նոր յօ­­­դուած մը յանձնե­­­ցի։ Այս շա­­­բաթո­­­ւայ թի­­­ւին մէջ լոյս պի­­­տի տես­­­նէ» վրայ բե­­­րաւ պա­­­րոն Վա­­­րու­­­ժան։

Վա­­­րու­­­ժան Քէօսէեանի յօ­­­դուած­­­նե­­­­­­­րը հրա­­­տարա­­­կող «Քու­­­լիս» հան­­­դէ­­­­­­­սը յիս­­­նա­­­­­­­մեայ հրա­­­տարա­­­կու­­­թեան շրջա­­­նը բո­­­լորե­­­լէ ետք, իր հիմ­­­նա­­­­­­­դիրին, պա­­­րոն Յա­­­կոբ Այ­­­վա­­­­­­­զի որո­­­շու­­­մով դադ­­­րե­­­­­­­ցու­­­ցած էր հրա­­­տարա­­­կու­­­թիւնը։ Բայց ո՛չ Յա­­­կոբ Այ­­­վազ, ոչ ալ Վա­­­րու­­­ժան Քէօսէեան չէին դադ­­­րած իրենց գրա­­­կան ար­­­տադրու­­­թե­­­­­­­նէն։

Անոնց հա­­­մար նոր բե­­­մահար­­­թակ մը դար­­­ձած էր Հրանդ Տին­­­քի հիմ­­­նած «Ակօս»ին հա­­­յերէն էջե­­­րը։ Ամէն շա­­­բաթ կ՚այ­­­ցե­­­­­­­լէին խմբագ­­­րա­­­­­­­տուն, կը յանձնէին իրենց գրու­­­թիւննե­­­րը եւ կը զրու­­­ցէին Սար­­­գիս Սե­­­րով­­­բեանի ու հա­­­յալե­­­զու էջե­­­րու անձնա­­­կազ­­­մին հետ։

Ապա սկսաւ պատ­­­մել իր այ­­­սօր լսած տխուր լու­­­րը։ «Գի­­­տէինք թէ Հրան­­­դի տնօ­­­րինու­­­թեամբ ձրի բա­­­ժանոր­­­դագրուած են բո­­­լոր այն քաղ­­­բանտար­­­կեալ­­­նե­­­­­­­րը, որոնք դի­­­մում կա­­­տարած են թեր­­­թը ստա­­­նալու հա­­­մար։ Բայց վեր­­­ջերս կարգ մը» բան­­­տե­­­­­­­րու մէջ կա­­­յացած որո­­­շու­­­մով մը դադ­­­րե­­­­­­­ցու­­­ցած են թեր­­­թին բան­­­տարկեալ­­­նե­­­­­­­րու յանձնու­­­մը։ Իբ­­­րեւ թէ բան­­­տի վար­­­չութիւ­­­նը այդ ար­­­գելքը հիմ­­­նա­­­­­­­ւորած է հա­­­յերէն էջե­­­րը պատ­­­ճա­­­­­­­ռաբա­­­նելով։ «Հա­­­յերէն գրաքննիչ չու­­­նինք» ըսե­­­լով ար­­­գի­­­­­­­լած են թեր­­­թի յանձնու­­­մը։

Վա­­­րու­­­ժան Քէօէեանի պատ­­­մո­­­­­­­ւածքնե­­­րը նոր յայտնու­­­թիւն էր Վե­­­հանոյ­­­շի հա­­­մար։ Վա­­­րու­­­ժան նկա­­­տեց իր զրու­­­ցա­­­­­­­կիցին հե­­­տաքրքրու­­­թիւնը եւ շա­­­րու­­­նա­­­­­­­կեց։

«Բան­­­տարկու­­­թեան առա­­­ջին տարին կա­­­նոնա­­­ւոր կեր­­­պով ստա­­­ցայ «Ակօս»ը։ Իմ բա­­­րեկամ­­­նե­­­­­­­րէն մէ­­­կը զիս բա­­­ժանոր­­­դագրեր է։ Չէի գի­­­տեր թէ դուք այդ բա­­­ժանոր­­­դագրու­­­թիւնը անվճար կ՚ընէք։ Յա­­­ջորդ տա­­­րի յան­­­կարծ դադ­­­րե­­­­­­­ցաւ թեր­­­թի առա­­­քու­­­մը։ Խոր­­­հե­­­­­­­ցայ թէ բա­­­ժանոր­­­դագրու­­­մը չէ նո­­­րոգո­­­ւած եւ դուք ալ դադ­­­րե­­­­­­­ցու­­­ցած էք թերթ ղրկե­­­լը։ Խնդրին էու­­­թիւնը պար­­­զո­­­­­­­ւեցաւ նա­­­խորդ ամիս, երբ տնօ­­­րինո­­­ւած ազա­­­տազրկու­­­մը լրաց­­­նե­­­­­­­լով դուրս եկայ բան­­­տէն։ Պաշ­­­տօ­­­­­­­նեանե­­­րը ին­­­ծի պատ­­­կա­­­­­­­նող անձնա­­­կան իրե­­­րը յանձնե­­­լու պա­­­հուն վեր­­­ջին երեք տա­­­րինե­­­րու կու­­­տա­­­­­­­կուած «Ակօս»ներն ալ գիրկս տո­­­ւին։ Այդպէս իմա­­­ցայ որ դուք ղրկած էք, բայց ես չեմ ստա­­­ցած։ Հի­­­մա եկած եմ յա­­­տուկ շնոր­­­հա­­­­­­­կալու­­­թիւն յայտնե­­­լու ձեր այդ բա­­­րի կա­­­մեցու­­­թեան հա­­­մար»։

«Ինչպէս հի­­­մա դուք, ես ալ յան­­­կարծա­­­կի եկայ այս բո­­­լորին կեն­­­դա­­­­­­­նի վկայ ըլ­­­լա­­­­­­­լով։ Նե­­­րեցէք, ձեզ ալ ժա­­­մավա­­­ճառ ըրի, սե­­­նեակս եր­­­թամ ու ազա­­­տուիմ այս պաշ­­­տօ­­­­­­­նական տա­­­րազ­­­նե­­­­­­­րէն»։

Երբ պա­­­րոն Վա­­­րու­­­ժան համր քայ­­­լե­­­­­­­րով կ՚ուղղէր դէ­­­պի այ­­­րե­­­­­­­րու բա­­­ժինը, Վե­­­հանոյշ կրկին ան­­­գամ հմա­­­յուե­­­ցաւ երե­­­կոյեան խա­­­ղաղու­­­թե­­­­­­­նէն։ Արե­­­ւի ճա­­­ռագայթնե­­­րը ծա­­­ռերու տե­­­րեւ­­­նե­­­­­­­րէն թա­­­փան­­­ցե­­­­­­­լով կը շա­­­րու­­­նա­­­­­­­կէին լու­­­սա­­­­­­­ւորե­­­լու շուրջբո­­­լորը, բայց կի­­­զիչ չէին քա­­­նի մը ժա­­­մեր առա­­­ջուայ նման։ Ճնճղուկնե­­­րու ճռո­­­ւողիւ­­­նը եկաւ ամ­­­բողջաց­­­նե­­­­­­­լու Սուրբ Փրկի­­­չի պար­­­տէ­­­­­­­զի հա­­­մայ­­­նա­­­­­­­պատ­­­կե­­­­­­­րը։

Չհնա­­­զան­­­դե­­­­­­­ցաւ պա­­­հի ան­­­դորրու­­­թեան թե­­­լադ­­­րանքի ու անզգա­­­լաբար փա­­­կեց աչ­­­քե­­­­­­­րը։ Իս­­­կոյն մտքին խու­­­ժե­­­­­­­ցին բա­­­զում հար­­­ցումներ։ Ոչ հայը հե­­­տաքրքրա­­­կան ի՞նչ կը գտնէ հայ­­­կա­­­­­­­կան թերթի մը մէջ։ Ինչպի­­­սի՞ն է քաղ­­­բանտար­­­կեալ­­­նե­­­­­­­րու առօ­­­րեան ար­­­գե­­­­­­­լանո­­­ցի մէջ։ Ստե­­­փան ար­­­դեօք զինք կը տա­­­նի «Ակօս»ի խմբագ­­­րա­­­­­­­տուն։ Եթէ նոյ­­­նիսկ յօ­­­ժարի տա­­­նիլ, ինչպէ՞ս կ՚ար­­­դա­­­­­­­րաց­­­նէ այդ այ­­­ցե­­­­­­­լու­­­թիւնը։ Վեր­­­ջա­­­­­­­պէս խմբագ­­­րա­­­­­­­տու­­­նը թան­­­գա­­­­­­­րան չէ որ մար­­­դիկ պար­­­զա­­­­­­­պէս հե­­­տաքրքրու­­­թեան բեր­­­մամբ այ­­­ցե­­­­­­­լեն։

Այս խոր­­­հած պա­­­հուն չէր կրնար պատ­­­կե­­­­­­­րաց­­­նել թէ յատ­­­կա­­­­­­­պէս խմբագ­­­րա­­­­­­­պետի դա­­­ժան սպա­­­նու­­­թե­­­­­­­նէն ետք խմբագ­­­րա­­­­­­­տու­­­նը ինչպի­­­սի ուխտա­­­վայ­­­րի մը վե­­­րածո­­­ւած էր, ուր ամէն օր բազ­­­մա­­­­­­­թիւ մար­­­դիկ, հե­­­ռաւոր եր­­­կիրնե­­­րէ եւ երկրի տար­­­բեր քա­­­ղաք­­­նե­­­­­­­րէ կու գա­­­յին Հրան­­­դի աշ­­­խա­­­­­­­տասե­­­նեակը տես­­­նե­­­­­­­լու, անձնա­­­կազ­­­մի հետ զրու­­­ցե­­­­­­­լու եւ զօ­­­րակ­­­ցութիւն յայտնե­­­լու։

Յան­­­կարծ ուշքի եկաւ ու­­­սին դպչող ձեռ­­­քով մը։ «Զգու­­­շա­­­­­­­ցէք եղա­­­նակը ցրտեց, չըլ­­­լայ որ մրսիք ու հի­­­ւան­­­դա­­­­­­­նաք»։ Խնա­­­մատար հի­­­ւան­­­դա­­­­­­­պահու­­­հի­­­­­­­ներէն մէկն էր, որ մթնշա­­­ղի անուրջէն դուրս բե­­­րաւ Վե­­­հանոյ­­­շը։ Ժպի­­­տով մը շնոր­­­հա­­­­­­­կալու­­­թիւն յայտնեց եւ Վե­­­հանոյշն ալ ուղղո­­­ւեցաւ դէ­­­պի իր սե­­­նեակը, ամա­­­յու­­­թեան թո­­­ղելով Ազ­­­գին Տան պար­տէ­զը։

(Շարունակելի)

Ձեռ­­­նարկին բա­­­ցու­­­մը կա­­­տարեց Միու­­­թեան Մշա­­­կու­­­թա­­­­­­­յին Յանձնա­­­խումբի ատե­­­նապետ՝ Պրն. Կար­­­պիս Սա­­­­րաֆեանը, ող­­­­ջունե­­­­լով բո­­­­լոր ներ­­­­կա­­­­­­­­­­­­­­­ներն ու հիւ­­­­րե­­­­­­­­­­­­­­­րը Միու­­­­թեան Հո­­­­գաբար­­­­ձութեան, Գոր­­­­ծա­­­­­­­­­­­­­­­դիր եւ Մշա­­­­կու­­­­թա­­­­­­­­­­­­­­­յին Յանձնա­­­­խումբե­­­­րու անու­­­­նով։ Պրն. Սա­­­­րաֆեան այդ երե­­­­կոյին հան­­­­դի­­­­­­­­­­­­­­­սավա­­­­րի պաշ­­­­տօ­­­­­­­­­­­­­­­նը ստանձնե­­­­լով, ար­­­­տա­­­­­­­­­­­­­­­յայ­­­­տո­­­­­­­­­­­­­­­ւեցաւ ըսե­­­­լով. «Այ­­­­սօր մեզ հա­­­­մար պատ­­­­մա­­­­­­­­­­­­­­­կան օր մըն է որով­­­­հե­­­­­­­­­­­­­­­տեւ տա­­­­րիներ առաջ կա­­­­մուրջ մը կազ­­­­մո­­­­­­­­­­­ւած էր Պոլ­­­­սոյ մէջ Հրան­­­­դը ըլ­­­­լա­­­­­­­­­­­­­­­լով սիւն մը, իսկ Լոս Ան­­­­ճէ­­­­­­­­­­­­­­­լըսի մէջ Իրա­­­­ւաբան Էտո­­­­ւին Մի­­­­նասեանը այլ սիւն մը, որոնք մա­­­­հացան սա­­­­կայն ձգե­­­­ցին ամուր կազ­­­­մո­­­­­­­­­­­­­­­ւած­­­­քով կա­­­­մուրջ մը»։ Ապա հրա­­­­ւիրուեցան տե­­­­ղական թեր­­­­թե­­­­­­­­­­­­­­­րու երեք ներ­­­­կա­­­­­­­­­­­­­­­յացու­­­­ցի­­­­­­­­­­­­­­­չերը՝ փո­­­­խան­­­­ցե­­­­­­­­­­­­­­­լու իրենց սրտի խօս­­­­քերն ու շնոր­­­­հա­­­­­­­­­­­­­­­ւորանքնե­­­­րը այս կա­­­­րեւոր յո­­­­բելեանին առ­­­­թիւ։

Ձեռ­­­­նարկի ըն­­­­թացքին, հան­­­­դի­­­­­­­­­­­­­­­սավա­­­­րին հրա­­­­ւէրով, «Աս­­­­պա­­­­­­­­­­­­­­­րէզ» օրա­­­­թեր­­­­թի խմբա­­­­գիր՝ Արա Խա­­­­չատու­­­­րեան ամ­­­­պիոն յա­­­­ռաջա­­­­ցաւ՝ փո­­­­խան­­­­ցե­­­­­­­­­­­­­­­լու իր սրտի խօսքն ու շնոր­­­­հա­­­­­­­­­­­­­­­ւորանքնե­­­­րը այս նշա­­­­նակա­­­­լից յո­­­­բելեանին առ­­­­թիւ։ Իր խօս­­­­քին մէջ ան շեշ­­­­տեց. «Կա­­­­րեւոր է նշել թէ Հրանդ Տինքն ու «Ակօս»ը Թուրքիոյ մէջ Հա­­­­յերու պայ­­­­քա­­­­­­­­­­­­­­­րը յա­­­­ռաջ տա­­­­րին եւ ցոյ­­­­ցեր կա­­­­տարե­­­­ցին որ­­­­պէսզի պատ­­­­մա­­­­­­­­­­­­­­­կան կա­­­­լուա­­­­ծը եւ հա­­­­ւաքա­­­­տեղին «Քամբ Ար­­­­մէն»ը օտար­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­րուն չպատ­­­­կա­­­­­­­­­­­­­­­նի եւ կա­­­­րողա­­­­ցան իրենց կամ­­­­քը պար­­­­տադրել եւ Քամբ Ար­­­­մէ­­­­­­­­­­­­­­­նը մին­­­­չեւ այ­­­­սօր իր գոր­­­­ծը կը շա­­­­րու­­­­նա­­­­­­­­­­­­­­­կէ Պոլ­­­­սոյ մէջ։ Մենք կ'ապ­­­­րինք հա­­­­սարա­­­­կու­­­­թեան մէջ, ըլ­­­­լայ այդ ամե­­­­րիկա­­­­հայ կամ հա­­­­մաշ­­­­խարհա­­­­յին։ Մե­­­­զի հա­­­­մար այդ գի­­­­տելի­­­­քը հրա­­­­մայա­­­­կան մըն է՝ գոր­­­­ծե­­­­­­­­­­­­­­­լու եւ կա­­­­րեւոր որո­­­­շումներ տա­­­­լու հա­­­­մար, որոնք ոչ միայն կ'ազ­­­­դեն մե­­­­զի՝ որ­­­­պէս ան­­­­հատնե­­­­րու եւ մար­­­­դոց վրայ, այ­­­­լեւ որ­­­­պէս հա­­­­ւաքա­­­­կանու­­­­թեան մը մա­­­­սը, ան­­­­կախ ան­­­­կէ, թէ կը նա­­­­յիք զայն որ­­­­պէս հա­­­­յու, Թուրքիոյ, սփիւռքի ան­­­­դա­­­­­­­­­­­­­­­մի կամ Հա­­­­յաս­­­­տա­­­­­­­­­­­­­­­նի քա­­­­ղաքա­­­­ցի։ Որով­­­­հե­­­­­­­­­­­­­­­տեւ եթէ կ'ու­­­­զենք փո­­­­փոխու­­­­թիւններ կա­­­­տարել, պէտք է տե­­­­ղեակ ըլ­­­­լանք, եւ մեր թեր­­­­թերն ալ ու­­­­նին այլ դեր մը՝ փաս­­­­տաթղթա­­­­ւորե­­­­լու իրենց լու­­­­սա­­­­­­­­­­­­­­­բանած բնա­­­­գաւառ­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­րը»։ Ան շնոր­­­­հա­­­­­­­­­­­­­­­կալու­­­­թիւն յայտնեց Պոլ­­­­սա­­­­­­­­­­­­­­­հայ Միու­­­­թեան զինք հրա­­­­ւիրե­­­­լուն հա­­­­մար, եւ շնոր­­­­հա­­­­­­­­­­­­­­­ւորեց «Ակօս»-ի 30-ամեայ յո­­­­բելեանը։

Ձեռ­­­­նարկի յայ­­­­տագրին հա­­­­մաձայն, հան­­­­դի­­­­­­­­­­­­­­­սավա­­­­րը բեմ հրա­­­­ւիրեց երկրորդ ներ­­­­կա­­­­­­­­­­­­­­­յացու­­­­ցի­­­­­­­­­­­­­­­չը, Մա­­­­սիս Շա­­­­բաթա­­­­թեր­­­­թի Խմբա­­­­գիր՝ Գրի­­­­գոր Խո­­­­տանեան որ­­­­պէսզի ան եւս փո­­­­խան­­­­ցէ իր պատ­­­­գամն ու գնա­­­­հատան­­­­քի խօս­­­­քե­­­­­­­­­­­­­­­րը այս յի­­­­շար­­­­ժան ձեռ­­­­նարկին առ­­­­թիւ։ Իր ելոյ­­­­թին մէջ ան յայտնեց. «Երե­­­­սուն տա­­­­րիներ առաջ երբ Հրանդ Տինք եւ իր գա­­­­ղափա­­­­րակից ըն­­­­կերնե­­­­րը հիմ­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­ցին «Ակօս» շա­­­­բաթա­­­­թեր­­­­թը անոնք միայն նոր հրա­­­­տարա­­­­կու­­­­թիւն մը կեան­­­­քի չկո­­­­չեցին, այլ՝ անոնք բա­­­­նալի մը տո­­­­ւին ամ­­­­բողջ հա­­­­յու­­­­թեան, բաց պա­­­­հելով այն դու­­­­ռը որուն անու­­­­նը Պո­­­­լիս է։ Անոնք բա­­­­ցին պա­­­­տու­­­­հան մը ուրկէ կա­­­­րելի եղաւ տես­­­­նել, զգալ եւ հասկնալ Պոլ­­­­սոյ կեան­­­­քը, իր յոյ­­­­սե­­­­­­­­­­­­­­­րով, պայ­­­­քարնե­­­­րով, մտա­­­­հոգու­­­­թիւննե­­­­րով եւ աննկուն կամ­­­­քով։ Հրանդ Տինք ապա­­­­ցու­­­­ցեց որ կա­­­­րելի է ապ­­­­րիլ կեան­­­­քը առանց ատե­­­­լու­­­­թիւն սեր­­­­մա­­­­­­­­­­­­­­­նելու, կա­­­­րելի է պայ­­­­քա­­­­­­­­­­­­­­­րիլ առանց կա­­­­մուրջնե­­­­րը այ­­­­րե­­­­­­­­­­­­­­­լու եւ այդ ար­­­­ժէքներն են որոնք այ­­­­սօր կ՚ապ­­­­րին «Ակօս»ի էջե­­­­րուն մէջ եւ անոր առա­­­­քելու­­­­թեան ճա­­­­նապար­­­­հին։ «Ակօս»ը պա­­­­տուով կը կա­­­­տարէ զայն առանց մտա­­­­հոգո­­­­ւելու անձնա­­­­կան վտանգնեով եւ մենք իս­­­­կա­­­­­­­­­­­­­­­պէս ար­­­­ժա­­­­­­­­­­­­­­­նաւոր յար­­­­գանքը կը մա­­­­տու­­­­ցենք խմա­­­­բագ­­­­րութեան եւ աշ­­­­խա­­­­­­­­­­­­­­­տակից­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­րուն»։

Ապա, հան­­­­դի­­­­­­­­­­­­­­­սավա­­­­րը բեմ հրա­­­­ւիրեց եր­­­­րորդ թեր­­­­թի «Նոր Օր» գոր­­­­ծա­­­­­­­­­­­­­­­կից ներ­­­­կա­­­­­­­­­­­­­­­յացու­­­­ցիչ՝ Գէորգ Քէօշ­­­­քէ­­­­­­­­­­­­­­­րեանը՝ եզ­­­­րա­­­­­­­­­­­­­­­փակե­­­­լու տե­­­­ղական թեր­­­­թե­­­­­­­­­­­­­­­րու ներ­­­­կա­­­­­­­­­­­­­­­յացու­­­­ցիչնե­­­­րու ելոյթնե­­­­րու շար­­­­քը։ Իր պատ­­­­գա­­­­­­­­­­­­­­­մին մէջ ան ընդգծեց մա­­­­մու­­­­լի ան­­­­փո­­­­­­­­­­­­­­­խարի­­­­նելի դերն ու ըսաւ.

«Պո­­­­լիս կը հա­­­­մարո­­­­ւէր մեր մշա­­­­կոյ­­­­թի մե­­­­ծագոյն կեդ­­­­րո­­­­­­­­­­­­­­­նը։ Ան տո­­­­ւած է մտա­­­­ւորա­­­­կան­­­­ներ եւ գրա­­­­կանա­­­­գէտ­­­­ներ։ Հի­­­­մա այդ էջը փա­­­­կուած է եւ Պո­­­­լիսը մե­­­­զի կ՚երե­­­­ւի «Մար­­­­մա­­­­­­­­­­­­­­­րա», «Ժա­­­­մանակ» եւ «Ակօս» լրա­­­­գիր­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­րու ընդմէ­­­­ջէն շա­­­­րու­­­­նա­­­­­­­­­­­­­­­կելով անոնց գոր­­­­ծը։ Շնոր­­­­հա­­­­­­­­­­­­­­­ւորե­­­­լով «Ակօս»-ի վաս­­­­տա­­­­­­­­­­­­­­­կաշատ անձնա­­­­կազ­­­­մը՝ մաղ­­­­թեց ան­­­­խա­­­­­­­­­­­­­­­փան երթ եւ նո­­­­րանոր յա­­­­ջողու­­­­թիւններ։է Ապա մի քա­­­­նի դրո­­­­ւագ­­­­ներ ներ­­­­կա­­­­­­­­­­­­­­­յացուց Հրանդ Տին­­­­քի կա­­­­պակ­­­­ցութեամբ յայտնե­­­­լով թէ Հրանդ Տին­­­­քը իր աչ­­­­քին հե­­­­րոս մըն էր որով­­­­հե­­­­­­­­­­­­­­­տեւ նախ՝ Հա­­­­յոց Ցե­­­­ղաս­­­­պա­­­­­­­­­­­­­­­նու­­­­թեան պա­­­­հան­­­­ջա­­­­­­­­­­­­­­­տիրու­­­­թիւնը յա­­­­ռաջ մղեց։ Երկրորդ՝ ու­­­­զեց որ փոք­­­­րա­­­­­­­­­­­­­­­մաս­­­­նութիւննե­­­­րուն իրա­­­­ւունքնե­­­­րը յա­­­­ռաջ մղել ոչ միայն հա­­­­յերուն, այ­­­­լեւ բո­­­­լոր փոք­­­­րա­­­­­­­­­­­­­­­մաս­­­­նութիւննե­­­­րուն հա­­­­մար, եր­­­­րորդ՝ ու­­­­զեց ժո­­­­ղովրդա­­­­վարու­­­­թիւնը քա­­­­ջալե­­­­րել եւ նաեւ որ ամե­­­­նակա­­­­րեւորն է գո­­­­նէ իրեն հա­­­­մար հաշ­­­­տութիւն եւ երկխօ­­­­սու­­­­թիւն առա­­­­ջար­­­­կեց հա­­­­յերուն եւ թուրքե­­­­րուն մի­­­­ջեւ, բան մը որ ամէն մարդ չի կրնար այս յան­­­­դուգն քայ­­­­լը առ­­­­նել»։ Բա­­­­րի երթ եւ շնոր­­­­հա­­­­­­­­­­­­­­­ւորա­­­­կան մաղ­­­­թանքով «Ակօս»ին՝ փա­­­­կեց իր խօս­­­­քը։

Ձեռ­­­­նարկի յայ­­­­տագրի յա­­­­ջորդ բաժ­­­­նին, հան­­­­դի­­­­­­­­­­­­­­­սավա­­­­րը յայ­­­­տա­­­­­­­­­­­­­­­րարեց, որ Իս­­­­թանպու­­­­լէն «Ակօս»-ի խմբա­­­­գիր­­­­ներն ու աշ­­­­խա­­­­­­­­­­­­­­­տակից­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­րը ու­­­­ղիղ կա­­­­պով (Zoom-ի մի­­­­ջոցով) միացած են հա­­­­ւաքոյ­­­­թին՝ ան­­­­ձամբ փո­­­­խան­­­­ցե­­­­­­­­­­­­­­­լու իրենց սրտա­­­­բուխ շնոր­­­­հա­­­­­­­­­­­­­­­ւորանքներն ու պատ­­­­գամնե­­­­րը ներ­­­­կա­­­­­­­­­­­­­­­ներուն։

**

Առա­­­­ջին հեր­­­­թով խօսք առաւ Տիար Արիս Նալ­­­­ճը, պոլ­­­­սա­­­­­­­­­­­­­­­հայ լրագ­­­­րող, խմբա­­­­գիր եւ հա­­­­սարա­­­­կական գոր­­­­ծիչ, որ եր­­­­կար տա­­­­րիներ գոր­­­­ծած է Պոլ­­­­սոյ հայ­­­­կա­­­­­­­­­­­­­­­կան հա­­­­մայնքին մէջ (նե­­­­րառեալ «Ակօս» շա­­­­բաթա­­­­թեր­­­­թին շրջա­­­­նակ­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­րէն ներս). ան ըսաւ. «Թէ իր առա­­­­ջին հա­­­­ղոր­­­­դակցու­­­­թիւնը եղաւ երբ հան­­­­գուցեալ Իրա­­­­ւաբան Էտո­­­­ւին Մի­­­­նասեանը կան­­­­չեց զինք Լոս Ան­­­­ճէ­­­­­­­­­­­­­­­լըս որ­­­­պէսզի խօ­­­­սի «Ակօս»ի մա­­­­սին հայ հա­­­­մայնքին հետ։ Ան նշեց թէ «Ակօս»ը դպրոց եւ կեանք է սո­­­­րուեց­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­լով փոք­­­­րա­­­­­­­­­­­­­­­մաս­­­­նութիւննե­­­­րուն թէ ինչպէս պէտք է ապ­­­­րին թուրքիոյ եւ այլ ազ­­­­գե­­­­­­­­­­­­­­­րու հետ։ Որ­­­­պէս նախ­­­­կին աշ­­­­խա­­­­­­­­­­­­­­­տակից եւ խմբա­­­­գիր, որ եր­­­­կար տա­­­­րիներ աշ­­­­խա­­­­­­­­­­­­­­­տած է Հրանդ Տին­­­­քի կող­­­­քին, Նալ­­­­ճըն միշտ մե­­­­ծարած է «Ակօս»-ի ըն­­­­տա­­­­­­­­­­­­­­­նիքին հա­­­­մերաշ­­­­խութիւնն ու նո­­­­ւիրու­­­­մը՝ շեշ­­­­տե­­­­­­­­­­­­­­­լով, որ թեր­­­­թը դար­­­­ձած է եր­­­­րորդ տուն եւ ապաս­­­­տան շա­­­­տերու հա­­­­մար։ «Ակօս»ը իր տե­­­­ղը կը գրա­­­­ւէ Թուրքիոյ հայ մա­­­­մու­­­­լին մէջ որով­­­­հե­­­­­­­­­­­­­­­տեւ միայն հա­­­­յերուն կար­­­­դա­­­­­­­­­­­­­­­ցած թեր­­­­թը չէ, այ­­­­լեւ՝ թուրքե­­­­րուն ալ, տրո­­­­ւած ըլ­­­­լա­­­­­­­­­­­­­­­լով որ երկլե­­­­զու է»։

Երկրորդ հա­­­­ղոր­­­­դումը Բագ­­­­րատ Էս­­­­դուգեանի կող­­­­մէ էր, հայ լրագ­­­­րող, գրող եւ հա­­­­սարա­­­­կական գոր­­­­ծիչ, որ եր­­­­կար տա­­­­րինե­­­­րէ ի վեր կը վա­­­­րէ Պոլ­­­­սոյ հրա­­­­տարա­­­­կուող «Ակօս» շա­­­­բաթա­­­­թեր­­­­թի հա­­­­յերէն բաժ­­­­նի խմբագ­­­­րութեան պաշ­­­­տօ­­­­­­­­­­­­­­­նը։ Ան «Ակօս»-ի հիմ­­­­նա­­­­­­­­­­­­­­­դիր սե­­­­րունդին եւ խմբագ­­­­րա­­­­­­­­­­­­­­­կան կազ­­­­մին առանցքա­­­­յին դէմ­­­­քե­­­­­­­­­­­­­­­րէն մէկն է, որ նո­­­­ւիրեալ կեր­­­­պով կը շա­­­­րու­­­­նա­­­­­­­­­­­­­­­կէ պաշտպա­­­­նել հայ մա­­­­մու­­­­լի, ազատ խօս­­­­քի եւ մշա­­­­կոյ­­­­թի պահ­­­­պանման առա­­­­քելու­­­­թիւնը Թուրքիոյ մէջ։ Իր խօս­­­­քով ան նախ շնոր­­­­հա­­­­­­­­­­­­­­­կալու­­­­թիւն յայտնեց սոյն հա­­­­ղոր­­­­դումին հա­­­­մար։ Իր յու­­­­շե­­­­­­­­­­­­­­­րը փո­­­­խանա­­­­կեց «Ակօս»ի հետ առնչո­­­­ւած, յայտնե­­­­լով թէ նախ քան «Ակօս»ի հիմ­­­­նո­­­­­­­­­­­­­­­ւիլը Հան­­­­գուցեալ Հրանդ Տին­­­­քի հետ ան­­­­կէ առաջ ար­­­­դէն գա­­­­ղափա­­­­րակից ըն­­­­կերներ էին ու­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­նալով նաեւ այլ հա­­­­սարա­­­­կական ըն­­­­կերներ։ Անոնք «Գրա­­­­կան ակումբ» խո­­­­րագ­­­­րին եւ Կեդ­­­­րո­­­­­­­­­­­­­­­նական Սա­­­­նուց Միու­­­­թեան եր­­­­դի­­­­­­­­­­­­­­­քին տակ հան­­­­դի­­­­­­­­­­­­­­­պումներ կը կազ­­­­մա­­­­­­­­­­­­­­­կեր­­­­պէին նիւթ ու­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­նալով հա­­­­յոց գիրն ու գրա­­­­կանու­­­­թիւնը։ Որուն ըն­­­­թացքին Հրանդ Տինք եւ պայ­­­­մաննե­­­­րու բեր­­­­մամբ՝ «Ակօս»ի հրա­­­­տարա­­­­կու­­­­թեան գա­­­­ղափա­­­­րը յղա­­­­ցաւ, որով­­­­հե­­­­­­­­­­­­­­­տեւ ոչ հա­­­­յերն ալ հե­­­­տաքրքրո­­­­ւած էին մեր նիւ­­­­թե­­­­­­­­­­­­­­­րով եւ որով­­­­հե­­­­­­­­­­­­­­­տեւ մեր հեր­­­­քումի նա­­­­մակ­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­րը ան­­­­պա­­­­­­­­­­­­­­­տաս­­­­խան կը մնա­­­­յին թուրքե­­­­րու կող­­­­մէ, հե­­­­տեւա­­­­բար՝ սոյն թեր­­­­թը իրենց հասկցած լե­­­­զուով միայն կա­­­­րելի պի­­­­տի ըլ­­­­լար կար­­­­դալ եւ հասկնալ։ Անցնող երե­­­­սուն տա­­­­րինե­­­­րը ապա­­­­ցու­­­­ցա­­­­­­­­­­­­­­­նեցին թէ Հրանդ Տին­­­­քի որո­­­­շու­­­­մը տե­­­­ղին էր եւ Թուրքիոյ հա­­­­յու­­­­թիւնը կա­­­­րիքն ու­­­­նէր իր ար­­­­ժա­­­­­­­­­­­­­­­նապա­­­­տուու­­­­թիւնը պաշտպա­­­­նելու եւ եթէ «Ակօս»ը չ՚ըլ­­­­լար, կա­­­­րելի պի­­­­տի չ՚ըլ­­­­լար պաշտպա­­­­նուիլ։ Իր վեր­­­­ջին խօս­­­­քով Էս­­­­դուգեան ուժ եւ կո­­­­րով մաղ­­­­թեց Պոլ­­­­սա­­­­­­­­­­­­­­­հայ Միու­­­­թեան իրենց աշ­­­­խա­­­­­­­­­­­­­­­տու­­­­թեանց մէջ։

Կար­­­­գը եկաւ Յով­­­­հաննէս Քը­­­­լըճ­­­­տա­­­­­­­­­­­­­­­ղի, ճանչցո­­­­ւած պոլ­­­­սա­­­­­­­­­­­­­­­հայ պատ­­­­մա­­­­­­­­­­­­­­­բան, գի­­­­տաշ­­­­խա­­­­­­­­­­­­­­­տող եւ հրա­­­­պարա­­­­կագիր, որ եր­­­­կար տա­­­­րինե­­­­րէ ի վեր («Ակօս»-ի մէջ 2011-էն սկսեալ) հան­­­­դի­­­­­­­­­­­­­­­սացած է «Ակօս» շա­­­­բաթա­­­­թեր­­­­թի անգլե­­­­րէն բաժ­­­­նի խմբա­­­­գիր եւ կը գրէ անգլե­­­­րէն լե­­­­զուով։

Քը­­­­լըճ­­­­տա­­­­­­­­­­­­­­­ղը «Ակօս»-ը դի­­­­տար­­­­կած է որ­­­­պէս ազատ մտքի, ինքնու­­­­թեան պաշտպա­­­­նու­­­­թեան եւ հա­­­­սարա­­­­կական ար­­­­դա­­­­­­­­­­­­­­­րու­­­­թեան կեն­­­­սա­­­­­­­­­­­­­­­կան հար­­­­թակ Թուրքիոյ մէջ։ 30 տա­­­­րինե­­­­րու ըն­­­­թացքին թեր­­­­թը ոչ միայն գո­­­­յատե­­­­ւեց ամե­­­­նադ­­­­ժո­­­­­­­­­­­­­­­ւարին պայ­­­­մաննե­­­­րուն մէջ, այ­­­­լեւ ձե­­­­ւաւո­­­­րեց հա­­­­սարա­­­­կական միտք եւ քննա­­­­կան մօ­­­­տեցում եւ ուր հնչեց հայ հա­­­­մայնքին ան­­­­կախ, հա­­­­մար­­­­ձակ եւ առանց ինքնագ­­­­րաքննու­­­­թեան ձայ­­­­նը։ Ան այ­­­­սօ­­­­­­­­­­­­­­­րուան այն հաս­­­­տա­­­­­­­­­­­­­­­տու­­­­թիւննե­­­­րէն մէկն է, որոնք կ'աշ­­­­խա­­­­­­­­­­­­­­­տին Թուրքիոյ մէջ փոք­­­­րա­­­­­­­­­­­­­­­մաս­­­­նութիւննե­­­­րու եւ մարդկա­­­­յին իրա­­­­ւունքնե­­­­րու պաշտպա­­­­նու­­­­թեան հա­­­­մար։ Անոր գոր­­­­ծա­­­­­­­­­­­­­­­ռոյթնե­­­­րը շատ աւե­­­­լի կ'անցնին հայ հա­­­­մայնքի սահ­­­­մաննե­­­­րէն. անոնք կը նե­­­­րառեն ամ­­­­բողջ թրքա­­­­կան հա­­­­սարա­­­­կու­­­­թիւնը եւ ըն­­­­կե­­­­­­­­­­­­­­­րային ճնշման տակ գտնուող լու­­­­սանցքա­­­­յին խումբե­­­­րը։

Յա­­­­ջոր­­­­դեց Երո­­­­ւանդ Տան­­­­ձի­­­­­­­­­­­­­­­կեանը «Ակօս» շա­­­­բաթա­­­­թեր­­­­թի գլխա­­­­ւոր խմբա­­­­գիր, որ թեր­­­­թին եւ անոր 30-ամեայ ու­­­­ղիին մա­­­­սին յա­­­­ճախ ընդգծած է հե­­­­տեւեալ առանցքա­­­­յին մտքե­­­­րը. «Ակօս»-ի կեն­­­­սա­­­­­­­­­­­­­­­կան առա­­­­քելու­­­­թիւննե­­­­րէն մէկն է բարձրաց­­­­նել Պոլ­­­­սոյ հայ հա­­­­մայնքի եւ Թուրքիոյ միւս փոք­­­­րա­­­­­­­­­­­­­­­մաս­­­­նութիւննե­­­­րու իրա­­­­ւունքնե­­­­րը, կա­­­­լուա­­­­ծային ու կրթա­­­­կան խնդիր­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­րը եւ պահ­­­­պա­­­­­­­­­­­­­­­նել հայ­­­­կա­­­­­­­­­­­­­­­կան մշա­­­­կու­­­­թա­­­­­­­­­­­­­­­յին ժա­­­­ռան­­­­գութիւ­­­­նը։ Ան նշեց, որ թեր­­­­թը կա­­­­մուրջ է Պոլ­­­­սոյ, Հա­­­­յաս­­­­տա­­­­­­­­­­­­­­­նի եւ Սփիւռքի մի­­­­ջեւ։ Ան՝ «Ակօս»ի պատ­­­­մութիւ­­­­նը եր­­­­կու մա­­­­սի բաժ­­­­նեց։ Առա­­­­ջին՝ «Ակօս»ի նպա­­­­տակն էր Հայ ժո­­­­ղովուրդի խնդիր­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­րը երկլե­­­­զու ձե­­­­ւով իմաց­­­­նել թուրք ժո­­­­ղովուրդին հետ կապ մը հիմ­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­լու հա­­­­մար։ Երկրորդ՝ հա­­­­յերէն լե­­­­զուն չգիտ­­­­ցող թուրքիոյ գա­­­­ւառ­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­րէն եկած հա­­­­յերուն հա­­­­մար որոնք հա­­­­յերէն կար­­­­դալ եւ խօ­­­­սիլ չէին գի­­­­տեր։ Անոր հա­­­­մար երկլե­­­­զու թեր­­­­թը հիմ­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­լով, անոնց հետ ալ կապ հաս­­­­տա­­­­­­­­­­­­­­­տել ու­­­­զե­­­­­­­­­­­­­­­ցին եւ հա­­­­յերու եւ թուրքե­­­­րու մի­­­­ջեւ խնդիր­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­րը ցու­­­­ցա­­­­­­­­­­­­­­­բերե­­­­լու այս թեր­­­­թին ընդմէ­­­­ջէն եւ որ­­­­պէսզի հա­­­­յու­­­­թիւնը կա­­­­րենայ որ­­­­պէս հա­­­­ւաքա­­­­կանու­­­­թիւն ճիշդ որո­­­­շումներ տալ եւ ազ­­­­դե­­­­­­­­­­­­­­­ցու­­­­թիւն ու­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­նալ, անհրա­­­­ժեշտ էր ճշգրիտ տե­­­­ղեկա­­­­տուու­­­­թիւն, ինչ որ կ՚ապա­­­­հովէ ան­­­­կախ մա­­­­մու­­­­լը։

Հա­­­­ղոր­­­­դումի վեր­­­­ջին բաժ­­­­նով խօսք առաւ Հրանդ Տին­­­­քի այ­­­­րին՝ Ռա­­­­քէլ Տինք, հա­­­­յազ­­­­գի հա­­­­սարա­­­­կական գոր­­­­ծիչ, մարդկա­­­­յին իրա­­­­ւունքնե­­­­րու պաշտպան եւ Հրանդ Տինք հիմ­­­­նարկի հա­­­­մահիմ­­­­նա­­­­­­­­­­­­­­­դիր եւ ատե­­­­նապե­­­­տու­­­­հի։ Ան այտնեց թէ «Ակօս» շա­­­­բաթա­­­­թեր­­­­թը եր­­­­կար ճամ­­­­բայ քա­­­­լեց եւ կը շա­­­­րու­­­­նա­­­­­­­­­­­­­­­կէ քա­­­­լել, իր յոյ­­­­սը յայտնեց որ «Ակօս» իր գա­­­­ղափա­­­­րը պի­­­­տի կա­­­­րենայ վեր­­­­ջա­­­­­­­­­­­­­­­կէտին հասցնել։

Խօսք առաւ Միու­­­­թեան Հո­­­­գաբար­­­­ձութեան ատե­­­­նապետ՝ Բա­­­­րու­­­­նակ Չէ­­­­լիքեան, խո­­­­րին շնոր­­­­հա­­­­­­­­­­­­­­­կալու­­­­թիւն յայտնեց բա­­­­նախօս­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­րուն, որոնք իրենց խո­­­­րաթա­­­­փանց վեր­­­­լուծումնե­­­­րով, պատ­­­­մա­­­­­­­­­­­­­­­կան յի­­­­շողու­­­­թեան ար­­­­ժե­­­­­­­­­­­­­­­ւորու­­­­մով եւ հա­­­­րուստ մտքե­­­­րով լու­­­­սա­­­­­­­­­­­­­­­ւորե­­­­ցին մեր մտքերն ու հո­­­­գինե­­­­րը։ Շնոր­­­­հա­­­­­­­­­­­­­­­կալու­­­­թիւն նաեւ կազ­­­­մա­­­­­­­­­­­­­­­կերպչա­­­­կան յանձնա­­­­խումբին եւ բո­­­­լոր աշ­­­­խա­­­­­­­­­­­­­­­տակից­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­րուն։ Առանց որոնց անե­­­­րեւոյթ, բայց տքնա­­­­ջան աշ­­­­խա­­­­­­­­­­­­­­­տան­­­­քին, կա­­­­րելի պի­­­­տի չըլ­­­­լար իրա­­­­կանու­­­­թիւն դարձնել այս ծրա­­­­գիրը։

Հան­­­­դի­­­­­­­­­­­­­­­սավար Կար­­­­պիս Սա­­­­րաֆեան իր վեր­­­­ջին խօս­­­­քով ըսաւ. «Երբ կը փա­­­­կենք մեր այս գե­­­­ղեցիկ եւ բո­­­­վան­­­­դա­­­­­­­­­­­­­­­կալից ձեռ­­­­նարկի վա­­­­րագոյ­­­­րը, իմ սրտա­­­­գին շնոր­­­­հա­­­­­­­­­­­­­­­կալու­­­­թիւնը կ'ու­­­­զեմ յայտնել բո­­­­լոր անոնց, որոնք իրենց անխնայ ջանքն ու նո­­­­ւիրու­­­­մը բե­­­­րին այս հա­­­­ւաքոյ­­­­թի յա­­­­ջողու­­­­թեան հա­­­­մար։ Կրկին ան­­­­գամ շնոր­­­­հա­­­­­­­­­­­­­­­կալու­­­­թիւն բո­­­­լորիդ։ Մեր միաս­­­­նա­­­­­­­­­­­­­­­կանու­­­­թիւնն ու նո­­­­ւիրու­­­­մը հիմքն են մեր մշա­­­­կոյ­­­­թի եւ կա­­­­ռոյ­­­­ցի յա­­­­րատեւ­­­­ման»։

Ձեռ­­­­նարկի յու­­­­զիչ եւ հան­­­­դի­­­­­­­­­­­­­­­սաւոր պա­­­­հերէն ետք, բո­­­­լոր հիւ­­­­րե­­­­­­­­­­­­­­­րը, խմբա­­­­գիր­­­­նե­­­­­­­­­­­­­­­րը, կազ­­­­մա­­­­­­­­­­­­­­­կերպչա­­­­կան յանձնա­­­­խումբի ան­­­­դամնե­­­­րը եւ ներ­­­­կա­­­­­­­­­­­­­­­ները հա­­­­մախմբո­­­­ւեցան բե­­­­մին շուրջ, ուր կա­­­­տարո­­­­ւեցաւ միաս­­­­նա­­­­­­­­­­­­­­­կան յի­­­­շատա­­­­կի լու­­­­սանկար մը, որ­­­­մէ ետք, ձեռ­­­­նարկը շա­­­­րու­­­­նա­­­­­­­­­­­­­­­կուե­­­­ցաւ ջերմ ու մտեր­­­­միկ մթնո­­­­լոր­­­­տի մէջ։ Ներ­­­­կա­­­­­­­­­­­­­­­ներուն հա­­­­մար պատ­­­­րաստո­­­­ւած էր պատ­­­­շաճ ըն­­­­դունե­­­­լու­­­­թիւն։

Հիւ­­­րե­­­­­­­րը առի­­­թը ու­­­նե­­­­­­­ցան միասին ճա­­­շակե­­­լու հա­­­մեղ հիւ­­­րա­­­­­­­սիրու­­­թիւննե­­­րը, զրու­­­ցե­­­­­­­լու, փո­­­խանա­­­կելու իրենց տպա­­­ւորու­­­թիւննե­­­րը եւ անձնա­­­կան մա­­­կար­­­դա­­­­­­­կով շնոր­­­հա­­­­­­­ւորե­­­լու «Ակօս»-ի յո­­­բելեանը՝ վե­­­րահաս­­­տա­­­­­­­տելով հա­­­մայնքա­­­յին կա­­­պերն ու միաս­­­նա­­­­­­­կանու­­­թիւնը։

Փա­­­կեցինք այս յի­­­շար­­­ժան հան­­­դի­­­­­­­սու­­­թիւնը՝ մաղ­­­թե­­­­­­­լով, որ «Ակօս» շա­­­բաթա­­­թեր­­­թը շա­­­րու­­­նա­­­­­­­կէ մնալ հա­­­յու­­­թեան զար­­­կե­­­­­­­րակը, լու­­­սա­­­­­­­ւորէ մեր ու­­­ղին եւ ան­­­խախտ պա­­­հէ ճշմար­­­տութեան ջա­­­հը գա­­­լիք տաս­­­նա­­­­­­­մեակ­­­նե­­­­­­­րուն ըն­թացքին։

Երկրորդ նիս­տին խօսք առ­նող Ազ­գա­յին Շար­ժում Կու­սակցու­թեան Նա­խագա­հի Փո­խանորդ Ֆե­թի Եըլ­տըզ ընդգծեց, թէ «շրջա­նակա­յին օրէնք»ի առա­ջար­կը «նե­րում»ի կար­գադրու­թիւն մը չէ։ Կար­գադրու­թեան ուղղեալ «յա­տուկ նե­րում»ի քննա­դատու­թիւննե­րը մեր­ժե­լով, Եըլ­տըզ նշեց, թէ քննու­թեան, դա­տավա­րու­թեան եւ դա­տապար­տութեան որո­շումնե­րը կը պահ­պա­նուին, եւ օրէն­քը նե­րում կամ ան­պատժե­լիու­թիւն չի պա­րու­նա­կեր։ Եըլ­տըզ գոր­ծա­ծեց հե­տեւեալ ար­տա­յայ­տութիւննե­րը. «Ահա­բեկ­չութե­նէ Ազատ Թուրքիա տես­լա­կանը զուտ անվտան­գութեան քա­ղաքա­կանու­թիւն մը չէ. ան պե­տու­թեան գո­յատեւ­ման, օրէն­քի գե­րակա­յու­թեան եւ ըն­կե­րային հա­մերաշ­խութիւն ընդգրկող պե­տական քա­ղաքա­կանու­թիւն մըն է»։ Ներ­կայ դրու­թեամբ՝ ՓՔՔ-ի ինքնա­լու­ծարկման եւ զէն­քե­րու վայ­րէ­ջու­մին հետ «կի­սադա­րեայ ահա­բեկ­չա­կան սպառ­նա­լիքին վե­րացու­մը» նշե­լով, Եըլ­տըզ ըսաւ, թէ գոր­ծընթա­ցին ըն­թացքին «մեծ ըն­կե­րային հա­մաձայ­նութիւն» մը ստեղ­ծո­ւեցաւ։ Ան ըսաւ, թէ առա­ջար­կը Խորհրդա­րանին մէջ որա­կեալ մե­ծամաս­նութեամբ ըն­դունո­ւիլը կը սպա­սեն։

ՏԵՄ կու­սակցու­թիւն՝
«Թուրքիոյ ժո­ղովուրդնե­րուն
հա­մար առիթ մը»

ՏԵՄ կու­սակցու­թեան Փոխ Նա­խագահ Կիւ­լիսթան Քը­լըչ Քոչ­յի­ղիթ ըսաւ, թէ ասի­կա Թուրքիոյ ժո­ղովուրդնե­րուն հա­մար խա­ղաղու­թիւնը մշտա­կանաց­նե­լու եւ ժո­ղովրդա­վարու­թիւն կա­ռու­ցա­նելու առիթ մըն է։ Ան աւել­ցուց. «Ան­շուշտ առա­ջար­կը ու­նի պա­կասու­թիւններ, եւ աս­կէ ետք մեր պա­տաս­խա­նատո­ւու­թիւնն է այս պա­կասու­թիւննե­րը շտկել։ Խա­ղաղու­թիւնը միայն օրէն­քով չի գար։ Ժո­ղովրդա­վարա­կան քա­ղաքա­կանու­թեան դաշ­տը ըն­դարձա­կել, ԵՄԻԱ-ի եւ Սահ­մա­նադ­րա­կան Ատեանի որո­շումնե­րը գոր­ծադրել, ընտրո­ւած­նե­րուն եւ ժո­ղովուրդի կամ­քին երաշ­խա­ւորո­ւած կարգ մը հաս­տա­տելու հա­մար բո­լորս միասին պայ­քա­րելու պար­տա­ւոր ենք»։

Նոր Կու­սակցու­թիւն՝
«Հա­սարա­կաց բա­նակա­նու­թեան դուրս ձգու­մը մեծ
պա­կասու­թիւն մըն է»

Նոր Կու­սակցու­թիւն խմբակ­ցութեան Փոխ-Նա­խագահ Մու­րատ Էմիր ու­շադրու­թիւն հրա­ւիրեց գոր­ծընթա­ցի ըն­թացքին կազ­մո­ւած յանձնա­խումբի պատ­րաստած հա­սարա­կաց տե­ղեկագ­րին վրայ։ Տե­ղեկագ­րին մէջ նշո­ւած ժո­ղովրդա­վարաց­ման շեշ­տադրու­մին հա­կառակ դաշ­տին վրայ ոչ մէկ դրա­կան քայլ առ­նո­ւած ըլ­լա­լը նշե­լով, Էմիր ընդգծեց, թէ Թուրքիոյ մէջ անօ­րինա­կանու­թիւննե­րը կը խո­րանան։ Դա­տական իշ­խա­նու­թիւնը քա­ղաքա­գէտ­նե­րու, լրագ­րողնե­րու եւ քա­ղաքա­ցինե­րու վրայ ճնշման գոր­ծի­քի վե­րածո­ւած ըլ­լա­լը յայտնե­լով, Էմիր ընդգծեց, թէ տե­ղեկագ­րին մէջ նշո­ւած «Սահ­մա­նադ­րա­կան Ատեանի եւ Եւ­րո­պայի Մար­դու Իրա­ւունքնե­րու Ատեանի որո­շումնե­րուն հպա­տակիլ» առա­ջարկն ալ ան­տե­սուած է։ Խորհրդա­րանի Նա­խագահ Քուրթուլմու­շի հետ միասին կազ­մած յանձնա­խումբի բնա­գիրին բո­լոր կող­մե­րը ստո­րագ­րած ըլ­լա­լը յի­շեց­նե­լով, Էմիր ըսաւ. «Զէն­քե­րու լռու­թեան եւ ահա­բեկ­չութեան աւար­տին հա­մար նախ ժո­ղովրդա­վարա­կան հիմ մը կա­ռու­ցա­նելու անհրա­ժեշ­տութիւ­նը այն օրն ալ ըսած էինք։ Սա­կայն այ­սօր, ստո­րագ­րո­ւած տե­ղեկագ­րին մէջ նշո­ւած ժո­ղովրդա­վարաց­ման քայ­լե­րը ամ­բողջո­վին ան­տե­սուած օրի­նագի­ծի մը դի­մաց կը գտնո­ւինք։ Ահա­բեկ­չութեան աւար­տին ուղղեալ ամէն քայլ ար­ժէ­քաւոր կը նկա­տենք, սա­կայն այս առա­ջար­կին պատ­րաստման եղա­նակը եւ հա­սարա­կաց բա­նակա­նու­թեան դուրս ձգու­մը մեծ պա­կասու­թիւն մըն է։ Մեր կու­սակցու­թեան ճշգրիտ դիր­քո­րոշու­մը քո­ւէար­կութեան մէջ մեր Ընդհա­նուր Նա­խագա­հը ման­րա­մաս­նութեամբ պի­տի յայ­տա­րարէ»։

Ան­դին Լաւ Կու­սակցու­թեան նա­խագա­հը յայ­տա­րարեց թէ իրենց ի սկզբա­նէ դէմ են այս նա­խագ­ծին եւ զայն կը հա­մարեն ահա­բեկիչ­նե­րը նե­րելու մի­ջոց, հե­տեւա­բար դէմ պի­տի քո­ւէար­կեն բա­նաձե­ւին։

Ան դի­մած է ոս­տի­կանու­թեան ըսե­լով թէ կող­քի սե­նեակէն տհաճ հո­տեր կու գան։ Ոս­տի­կան­ներ ներ­խուժած են այդ սե­նեակը եւ գտած ան­շունչ մար­մին մը։ Առա­ջին հեր­թի մա­կերե­սային քննու­թիւնով յայտնի եղած է թէ մա­հուան պատ­ճա­ռը դա­շու­նա­հարու­թիւն է։

Յա­կոբ Տե­ղիր­մէնճիօղ­լու ծա­նօթ դէմք մըն էր պոլ­սա­հայ հա­մայնքի մէջ, որ նա­խապէս իբ­րեւ դռնա­պան կը պաշ­տօ­նավա­րէր Սուրբ Եր­րորդու­թիւն Եկե­ղեց­ւոյ մէջ։ Վեր­ջերս կը պայ­քա­րէր աղի­քային քաղցկե­ղի դէմ եւ նիւ­թա­կան օժան­դա­կու­թիւն կը ստա­նար Պատ­րիար­քա­րանէն եւ հա­մայնքա­յին բա­րեն­պաստ հաս­տա­տու­թիւննե­րէն։

Բա­ւական հար­ցա­կան է ոճ­րա­գոր­ծի «տան վարձքի առու­մով մեր մի­ջեւ վէճ ծա­գեցաւ, հայ­հո­յեց ին­ծի եւ ես ալ բար­կա­նալով սպան­նե­ցի զինք» խոս­տո­վանու­թիւնը։ Նոյն ինք Տե­ղիր­մէնճիօղ­լո­ւի խօս­քե­րով իր բնա­կան շէն­քը կը պատ­կա­նէր Սուրբ Փրկիչ Հի­ւան­դա­նոցին եւ ինք երախ­տի­քով կը յայտնէր թէ «Պետ­րո­սը ինձմէ վարձք չի գան­ձեր»։

Ու­րեմն ինչպէ՞ս եղած է որ ոճ­րա­գոր­ծը հի­ւան­դա­նոցի կա­լուա­ծէն վարցք պա­հան­ջէ։ Ամէն պա­րագա­յի բա­զում հար­ցումներ պա­րու­նա­կող խնդիր մը կայ մեր դի­մաց, որոնք յա­նուն ար­դա­րու­թեան պէտք է լու­սա­բանո­ւին, բայց երբ կը բա­ցակա­յի ար­դա­րու­թիւն որո­նելու կամ­քը, ար­դեօք որ­քա­նով պա­տաս­խան պի­տի գտնէ բո­լոր այս հար­ցումներ, երբ ան­դին սպա­նու­թեան զոհ գա­ցողը ան­տէ­րու­թեան պայ­մաննե­րու մէջ տո­ւայ­տող ճա­րահատ մըն է։

Ոս­տի­կանու­թիւնը ստա­ցած հրա­հան­գին բեր­մամբ, երբ կը փոր­ձէ ցրել ցու­ցա­րար­նե­րը ինքն նոյ­նիսկ եր­բեմն կը դժո­ւարա­նայ ար­ցունքնե­րը զսպելու։

Ան կը յայտնէ թէ այս որո­շու­մով Լի­բանան կը մաս­նակցի մա­հապա­տիժը վե­րաց­նող եր­կիրնե­րու շար­քին։ Բա­ցի մա­հապա­տիժը պաշ­տօ­նապէս վե­րաց­նողնե­րէ կան եր­կիրներ, որոնք եր­կար տա­րինե­րէ ի վեր կը խու­սա­փին նման պա­տիժը գոր­ծադրե­լէ։

Սոյն նա­խագ­ծի մեկ­նա­կէտն է 7 Հոկ­տեմբեր 2025 թո­ւակա­նը։ Այդ օր եօթը պատ­գա­մաւոր­ներ նա­խագիծ մը ներ­կա­յացու­ցին Լի­բանին Խորհրդա­րանի Մար­դու Իրա­ւունքնե­րու Յանձնա­խումբին։ Օրէն­քը գոր­ծադրու­թեան կ՚անցնի նա­խագա­հի ստո­րագ­րումէն եւ պաշ­տօ­նաթեր­թի մէջ հրա­պարա­կու­մէն ետք։