Agos

Յեղափոխութեան մայրաքաղաքը ալեկոծուած

Wed, 28 Oct 2026 11:25:00 +0300

Ֆրանսա այն երկիրն է, որ համաշխարհային մարդկութեան մատուցեց հասարակական դիմադրութեան յաղթանակով պսակուելու հզօրագոյն օրինակը։ 1789-ին քաղքենիական մեծ յեղափոխութիւնը իշխանափոխութեան աննախադէպ օրինակ մը ըլլալով նշուեցաւ պատմութեան հաստափոր գիրքին մէջ։

Ֆրանսական մեծ յեղափոխութեան բոլոր հանգրուանները առանձին ուսումնասիրութեան նիւթ դարձած են ընկերային գիտութիւններու տարբեր ոլորտներու մէջ։ Այդ օրինակէն ծագած է «Յեղափոխութիւնը իր զաւակները կուտէ» ասացուածքը։ Արդարեւ յեղափոխութիւնը, որ առաջին հերթին ուղղուած էր ազնուականներու դասին, արքայական տոհմը գլխատելէ ետք հաշուի նստաւ իր դաշնակիցներուն հետ ալ։ Յեղափոխութիւններու այս յատկութիւնը տեսանելի է մինչեւ մեր օրերը։ 1979-ին Իրանի մէջ մոլաներու վարչակարգն ալ իշխանութիւնը ստանձնելէ ետք բազմամարդ խմբակներ կախաղան բարձրացուց քաղաքի հրապարակներուն վրայ։ Մինչդեռ այդ նոյն մարդիկ սատարած էին մոլաներուն, պարսից շահի անարդար իշխանութիւնը կործանելու գործին մէջ։

Հոգ չէ թէ իշխանափոխութեան չէ հասած, 1968-ի ուսանողական ցոյցերն ալ Փարիզի փողոցներէն փոխադրուեցան աշխարհի հինգ ցամաքամասերու զանազան երկիրներ, բազմաթիւ քաղաքներ։

Այսօր Ֆրանսա եթէ ոչ իշխանափոխութեան տենչով, բայց դժգոհութեան նոր ալիքով մը անգամ մը եւս օրինակ դառնալու ներուժը ունի։ Ինչպէս կը հետեւինք օր օրի, բողոքի ցոյցը մեկնարկեց աշակերտներու դժգոհութեան պատճառաւ։ Անոնք կը դժգոհէին մանաւանդ պետական վարժարաններէ ներս տիրող անփութութեան դէմ։ Չէ որ դրամապաշտ համակարգը պետական գանձէն դպրոցներու բարգաւաճման համար յատկացուցած գումարը կը կրճատէ տարուէ տարի։ Այդ կրճատումի հետեւանքով կը նահանջէ ուսման մակարդակը։ Բազմաթիւ դասապահէր կ՚անցնին ոսւուցիչի բացակայութեամբ։

Աշակերտներու այս արդար պահանջը արձագանգ գտաւ նաեւ երկրի անիրաւուած, անտեսուած բոլոր հատուածներու մօտ։ Երիտասարդական ցոյցներու մասնակցեցան նաեւ բանուորները, երկրագործները, թոշակառուները եւ վերջապէս դեղին բաճկոնաւորները։

Ոստիկանութիւնը իր գործադրած կանխամիջոցներով հետզհետէ քննադատութիւններու թիրախը դարձաւ։ Քանի աճեցան ոստիկանական միջամտութեան հետեւանքով վնասուած քաղաքացիներու թիւը, նոյնքան սրուեցաւ ոստիկաններու հանդէպ թշնամանքը։ Նաեւ պարտինք նշել թէ երկրի ներքին գորոց նախարարի յայտարարութեամբ վնասուած ոստիկաններու թիւն ալ գերազանցած է 1000-ը։

Ցուցարարներ խիստ մտահոգ են նաեւ իրենց մէջ թափանցած գրգռիչ պետական գործիչներէ, որոնք գլխաւոր դերակատարը կը դառնան խանութներու թալանումին կամ հասարակապատկան շէնքերու հրկիզման դէպքերրուն։

Դիտորդներ անմիջական կապ կը տեսնեն Սերպիոյ եւ Պրազիլի ընտրութիւններուն եւ Ֆրանսական ապստամբութեան միջեւ։

Ի զուր չէ որ ԱՄՆ նախագահը ֆրասական ապստամբութեան դէմ աւելի մտահոգ է, քան ինքնին Էմանուէլ Մաքրոն։

Լրագրողները այս անգամ իրենց ձայնը լսելի դարձնելու համար հրապարակներ ելան

Wed, 28 Oct 2026 11:16:00 +0300

Մամուլի մասնագիտական կազմակերպութիւնները, լրագրողներու ձերբակալութենէն եւ կալանաւորումէն սկսեալ լրատուամիջոցներուն տեղապահ նշանակելէն ու լրատուական կայքերու եւ ընկերային ցանցի հաշիւներու հասանելիութեան արգելքներ սահմանելէն եւ զանազան ճնշումներուն դէմ, Հոկտեմբերի 24-ի շաբաթ օրը 10 քաղաքի մէջ միաժամանակ ցոյցեր կազմակերպեցին։ «Ո՛չ գրաքննութեան, ազատութի՛ւն լուրին» կարգախօսով կազմակերպուած ցոյցերուն լրագրողներ եւ քաղաքացիներ հաւաքուեցան՝ գրաքննութեան, ճնշումներուն եւ լրատուամիջոցներու միջամտութիւններուն դէմ։

Իսթանպուլի քայլերթը ժամը 13.00-ին սկսաւ Գատըգիւղի Ցուլի արձանէն։ Լրագրողներ եւ քաղաքացիներ այստեղէն քայլերթով գացին դէպի ծովափ։ Դաշտին մէջ ուս ուսի աշխատող, գիշերուան կէսին դատարանին մէջ, ցերեկը հրապարակներուն ու փողոցներուն վրայ ժամանակ անցնող, երբեմն թատերասրահի մը կամ ստուդիոյի մէջ ճամբաները հատուող լրագրողները այս անգամ իրենց համար մէկտեղուեցան։ Բանուորին, աշխատաւորին, ԼԿՊԹԻ+ անհատներուն, երիտասարդներուն կողքին այս անգամ իրենց սեփական ձայնը լսելի դարձնելու համար հրապարակ ելան։ Թերեւս օրուան յոյս ներշնչող երեսակը այն էր, որ երկար ժամանակէ ի վեր ընկերային ցանցի գրառումներուն մէջ տեսնելու վարժուած «Մինակ չէ» խօսքը այս անգամ հրապարակներուն մէջ, ուս ուսի տրուած համերաշխութեան մէջ իր պատասխանը գտաւ։ Իսթանպուլի զանազան կողմերէն Գատըգիւղ եկած հազարաւոր քաղաքացիներ ալ թէ՛ լրագրողներուն հետ համերաշխ ըլլալու, թէ՛ տեղեկատուութիւն ստանալու իրաւունքը պաշտպանելու համար մասնակցեցան ցոյցին։

Սպաննուած լրագրողները
յիշատակուեցան

Քայլերթին ընթացքին բանտարկեալ լրագրողներուն կողքին Թուրքիոյ մէջ սպաննուած լրագրողներն ալ յիշուեցան։ Մեր թերթին հիմնադիր Հրանդ Տինք, «Էվրենսել»ի լրագրող Մեթին Կէօքթեփէ եւ «Ճումհուրիյէթ»ի սիւնակագիր Ուղուր Մումճու անունները մէկ-մէկ կարդացուելով յիշատակուեցան։ Իւրաքանչիւր անունի ընթերցումէն ետք բազմութենէն «Ներկայ» կարգախօսը բարձրացաւ։

Ցոյցեր՝ երկրին ամբողջ
տարածքին

Իսթանպուլէն զատ, Անգարա, Իզմիր, Էսքիշեհիր, Անթալիա, Ատանա, Գոճաէլի, Վան եւ Ամիտա քաղաքներուն ալ լրագրութեան վրայ գործադրուող ճնշումը բողոքի առարկայ դարձաւ։ Անգարայի մէջ լրագրողներ եւ մամուլի մասնագիտական կազմակերպութիւններ հաւաքուեցան Քոլէճ հրապարակին մէջ։ Բազմութիւնը քայլերթով շարժեցաւ դէպի Սաքարիա պողոտա։ Համատեղ յայտարարութենէն ետք ԹԼԱ-ի Անգարայի մասնաճիւղի նախագահ Սինան Թարթանօղլու կարդաց բանտարկեալ «Պիրկիւն»ի լրագրող Իսմայիլ Արըի պատգամը։ Իզմիրի մէջ Թիւրքան Սայլան Մշակութային Կեդրոնին առջեւ հաւաքուած բազմութիւնը «Ո՛չ գրաքննութեան, ազատութի՛ւն լուրին» կարգախօսով քայլերթով գնաց դէպի նաւահանգիստ։ Քայլերթին աջակցութիւն ցոյց տուաւ նաեւ Նոր Կուսակցութեան նախագահ Էօզկիւր Էօզէլ։

«Ազատութիւնը թռչնաթեւին». Հրանդ Տինքին ողջոյն՝ պատմուածքներով

Wed, 28 Oct 2026 11:13:00 +0300

վիպասան Կայէ Պորալըօղլուի պատրաստած «Ազատութիւնը թռչնաթեւին. Պատմուածքներ Հրանդ Տինքի համար» գիրքը Հոկտեմբերի 31-ի շաբաթ օր կը մատուցուի ընթերցասէր հասարակութեան։ Գարին Գարագաշլը, Մուրադհան Մունկան, Սեմա Գայկուսուզ, Այֆեր Դունչ եւ Սելահատտին Տեմիրթաշ ներառող գրողներ համախմբող գիրքը կեդրոնացած է Հրանդ Տինքէն ետք ձեւաւորուած համատեղ յիշողութեան եւ համերաշխութեան վրայ։

Գիրքին կազմի նկարազարդումը պատրաստած է Քեմալ Կէօքհան Կիւրսէս։

Գիրքին մէջ կան Գարին Գարագաշլըի, Մուրադան Մունկանի, Րըտվան Հադունի, Սեմա Քայկուսուզի, Սեվիմ Չիչեգի, Այֆեր Դունչի, Ըրմագ Զիլելիի, Մուրադ Կիւլսոյի, Մելիսա Քեսմեզի, Մուրադ Ույուրգուլագի, Սելահատտին Տեմիրթաշի, Պեհճեդ Չելիքի, Քերեմ Պագըճըի, Պոլադ Էօզլիւօղլուի, Քեամիլ Էրտեմի, Ֆեդհիյէ Չեդինի, Շեպնեմ Իշիկիւզելի, Ֆիկեն Ալքաչի, Այշեկիւլ Տեվեճիօղլուի եւ Էյլեմ Ադայի պատմուածքները։

Գիրքին ներածական գրութեան մէջ Պորալըօղլու կը շեշտէ, թէ Հրանդ Տինքի սպանութենէն ետք ձեւաւորուած համատեղ սուգը վերածուեցաւ անձնական պատմութիւններու։ Նշելով, թէ Հրանդը ճանչցողները կամ չճանչցողները իր պատմութեան հետ նոյնացան, Պորալըօղլու կը գրէ, որ այս համատեղ յիշողութիւնը կրնայ նաեւ իր մէջ կրել այնպիսի ապագայի մը կերտման հնարաւորութիւնը, ուր տարբերութիւնները կրնան միասին ապրիլ։

Քննարկում նոր հիւլէակայանի կառուցման շուրջ

Wed, 28 Oct 2026 11:08:00 +0300

Հայաստանի տարածքային կառավարման եւ ենթակառոյցներու փոխնախարար Նարեկ Ապիտոնեանը 23 Հոկտեմբերին ընդունեց Միացեալ Նահանգներու Արտաքին Գործոց Նախարարի ապահովական աջակցութեան հարցերով փոխտեղակալ Շոնա Ուիլսընի գլխաւորած պատուիրակութիւնը։

Հանդիպման ընթացքին քննարկուեցան Հայաստանի եւ Միացեալ Նահանգներու միջեւ ուժանիւթի ոլորտին մէջ համագործակցութեան ծիրին մէջ իրականացուող ծրագիրներուն ընթացքը եւ համագործակցութեան զարգացման հեռանկարները։

Անդրադարձ կատարուեցաւ Հայաստանի մէջ հիւլէական նոր կայանի կառուցման։

Ապիտոնեան տեղեկացուց, որ Հայաստանի տարածքային կառավարման եւ ենթակառոյցներու նախարարին հրամանով նշանակուած է «Հիւլէական նոր ուժանիւթի աղբիւրի կառուցում» ընկերութեան գլխաւոր տնօրէնի ժամանակաւոր պաշտօնակատար։ Ան յոյս յայտնեց, որ այս նշանակումը նոր թափ պիտի հաղորդէ կորիզային նոր կայանի կառուցման գործընթացին, որոնց կարգին՝ Միացեալ Նահանգներու համապատասխան ընկերութիւններուն հետ տարուող աշխատանքներուն։

Համերգ՝ ձօնուած Մելգոնեանի դարադարձին

Wed, 28 Oct 2026 10:59:00 +0300

Պոլսաբնակ նախկին սաները կը ձեռնարկեն Մելգոնեան Կրթական Հաստատութեան 100-ամեակը նշել երգչախմբային համերգով մը, Պատրիարք Սրբազանի Հովանաւորութեամբ։

Լուսաւորիչ երգչախումբի համերգի ղեկավարն է ինք եւս Մելգոնեանի սան՝ Յակոբ Մամիկոնեան։ Երգչախումբին դաշնամուրով կ՚ընկերակցի Ռոպէր Տողանայ։

Սփիւռքահայ ուսման հաստատութիւններու մէջ ուրոյն տեղ մը ունեցող Մելգոնեանը, Բարեգործականի վարչակազմի դատապարտելի որոշումով վերջ տուած է իր առաքելութեան, տեղի տալով Մերձաւոր Արեւելքէն, Հիւսիային Ափրիկէյէն մինչեւ Հարաւային Ամերիկա երկարող աշխարհագրական տարածքի վրայ աշակերտ ընդունող բարձր մակարդակի կրթական հաստատութեան մը վերացման։

Երեւոյթը հետզհետէ դառն իրողութիւն մը ըլլալով ընդունուած է հայաշխարհի կողմէ։

Արդարեւ «Ակօս»ի խմբագրութիւնը այցելող նախկին սաներ Շնորհիկ Ալթուն եւ Օվսաննա Քալենտեր եւս արտայայտուեցան դպրոցի լքուած վիճակի մասին ու յայտնեցին թէ վարժարանի անցեալի հունձքի ձեռքբերումներն ու յաջողութիւնները ինքնին մխիթարութեան առիթներ կը ներկայացնեն։ «Հիմնադրութեան 100-ամեակը առիթ մըն է այս հաստատութեան հիմնադիրները, ուսուցիչները եւ սատարողները յիշատակելու համար» ըսին նախկին սաները։

Տպաւորութիւններ Մալաթիոյ եռօրեայ այցելութենէն

Wed, 28 Oct 2026 10:53:00 +0300

Այս անգամ մեր առած ինքնաթիռը արշալոյսի առաջին շողերը տակաւին երկիր չհասած թռիչք կատարեց դէպի պատմական Մելիտինէ կամ ալ մեր այսօրուայ ընդունուած տեղանունով՝ Մալաթիա։

Այդ օր բացումը պիտի կատարուէր քաղաքի 12-րդ գիրքի տօնավաճառին։ Ընդառաջելով Մալաթիոյ քաղաքապետարանի հրաւէրին կը փութայինք տօնավաճարի ծիրէն ներս ելոյթ մը ունենալու համար։ Այդ հրաւէրի փոխանցողը եղած էր Պոլսոյ մէջ մալաթիացիներու Հայրենակցական Միութեան՝ «Մալաթիա ՀայՏէր»ի հիմնադիրներէն եւ առաջին շրջանի վարչութեան ատենապետ Խոսրով Քէօլէդաւիթօղլուի։ Արդարեւ ինք եւս կ՚ընկերակցէր մեզի այս եռօրեայ ճամբորդութեան ընթացքին։

Քաղաք հասնելէ ետք մեր առաջին գործը եղաւ այցելել ոստիկանական հիւրանոցը, ուր պիտի գիշերէինք երկու օր։ Այդտեղ ազատուեցանք մեր ծանրութիւններէն եւ ժամանեցինք տօնավաճառի կազմակերպուած յատուկ տարածքը։ Բաւականին ընդարձակ վայր մըն էր ան, ուր անմիջապէս կը նկատուէր կրօնական գիրքեր հրատարակող հրատարակչատուներու տաղաւարները։ Անոնց մէջ իսկոյն կը նկատէինք Թուրքիոյ Պատմութեան Կաճառի, Թուրքիոյ Լեզուի Կաճառի, Կրօնքի Տեսչութեան «ԻՇ» եւ «Եափը Քրետի» դրամատուներու հրատարակութիւններու տաղաւարները։ Յայտնի է թէ գրական գործեր հրատարակող հրատարակչատուները այդքան ալ ցանկութիւն չէին ունեցած այս տօնավաճառին մասնակցելու։ Անոնց մէջ միակ բացառութիւնն էր «Ճան» հրատարակչատունը, որ իր բազում գիրքերու տեսականիով կը զբաղեցնէր բաւականին լայն տարածք մը։ Տօնավաճառի մէջ ներկայացուած գիրքերու պաշարի, եթէ մեծամասնութիւնը իսլամական բնոյթի հրատարակութիւններ էին, անոր կը յաջորդէր նաեւ մանուկներու ուղղեալ գիրքերու ճոխութիւնը։

Այդ ամբողջի մէջ մենք յատուկ ուշադրութիւն դարձուցինք քաղաքի երկու վարժարաններու, գրական ակումբներու արտադրութիւնները ներկայացնող տաղաւարներու։ Այդտեղ ուշագրաւ էր թրքերէն եւ իտալերէն երկլեզու հատոր մը, որուն հեղինակներն էին, վարժարանի մը աշակերտներ, որոնք «Էրասմուս»ի ծրագիրով այցելած էին իտալական վարժարան մը եւ ապա տպաւորութիւնները համադրած հատորի մը մէջ։ Թուրքիայէն եկողները իրենց տպաւորութիւնները եւ հասակակից իտալացի աշակերտները դարձեալ իրենց տպաւորութիւնները շարադրած էին անջատ գրութիւններով, որու շնորպիւ գոյացած էր սոյն հատորը։

Անմիջապէս կողքի տաղաւարին վրայ, այս անգամ կը ցուցադրուէր Քերնէք Անատոլու Լիսէսի վարժարանի գրականութեան ակումբի աշակերտներու ստեղծագործութիւնները՝ բանաստեղծութեան, հրապարակախօսութեան եւ հեքիաթագրութեան յատուկ բաժիններով։

Պաշտօնական այրերու
տողանցքը

Ըստ երեւոյթի մենք շատ աւելի ուշադրութիւն դարձուցինք դպրոցներու գրական ակումբներու հրատարակչութիւններուն։

Պարտինք նշել թէ եթէ զանց առնենք երկսեռ աշակերտութեան ճռուողիւնը եւ բզզոցը, ամբողջովին այրիշխան հասարակութեան մը մէջ կը գտնուէինք։ Այս հանգամանքը ալ աւելի տեսանելի դարձաւ սեւ գոյնի ինքնաշարժներէն իջնող սեւազգեստ պետական այրերու եւ անոնք շրջապատող բազմութեան շնորհիւ։

Տօնավաճառի մուտքի դահլիճին մէջ տեղի ունեցաւ Մալաթիոյ Գիրքի 12-րդ տօնավաճառի պաշտօնական բացման արարողութիւնը։ Օրուայ պատուոյ հիւրն էր Երիտասարդութեան Նախարարը, որու շուրջ անընդհատ վազվզուքի մը մէջ էին Մալաթիոյ Կուսակալը, քաղաքապետը, ԱՔՓ կուսակցութեան Մալաթիոյ կազմակերպութեան ատենապետը եւ բազմաթիւ պետական պաշտօնեաներ։

Բացման ճառը արտասանեց Մալաթիոյ քաղաքապետը, որուն յաջորդեցին վերեւ նշուած աւագանին, հուսկ բանքը թողելով նախարարին։

Ընթերցողը այս նկարագրումէն կրնայ ենթադրել թէ որքան ցանցրացուցիչ պահեր անցան մինչեւ որ այդ աւագները բազման արարողակարգի աւարտին լքեն տարածքը եւ տօնավաճառը սկսի շարունակել իր բնականոն ընթացքով։

Մալաթիոյ հայկական հետքերը

Օրուայ երկրորդ կէսը արժեւորելու համար մեզ կը սպասէին քաղաքի հայկական դիմագիծը ներկայացնելու կարողութիւն ունեցող կառոյցներ։ Մեր առաջին այցելավայրը եղաւ հանրածանօթ «Թաշ Խորան» Եկեղեցին, որ հայկական տօմարներու մէջ ծանօթ է իբրեւ Սուրբ Երրորդութիւն անուանումով։

Երկար տարիներ լքուած դիրքի մէջ մնացած այս տաճարը այսօր վերանորոգուած իր տեսքով արժանի է տարին գոնէ մէկ կամ երկու անգամ այցելողներու աղօթքները լսելու։ Կ՚երեւի 6 Փետրուար 2023-ի երկրաշարժն ալ ազդակ մը ըլլար, Մալաթիա «ՀայՏէր» վերջին տարիներուն թերացած է իր գլխաւոր առաքելութիւնը՝ դէպի բնօրրան ուխտագնացութիւնները կազմակերպելու խնդրին մէջ։

Երկրաշարժի աւերը տակաւին տեսանելի է քաղաքի բոլոր շրջաններուն։ Որոշ տեղեր կը տեսնենք փլատակներ, որոշ տեղեր տոմիկ -տնակներ, իսկ շատ աւելի յաճախակիօրէն ալ աւարտին մօտեցող շինութիւններ։

Տեղացիներ այդ բոլորը դիտելով կ՚ափսոսան իրենց ծանօթ Մալաթիայի առյաւէտ կորուստին։ Բոլորը համոզուած են թէ վերաշինութեան արշաւը առյաւէտ պիտի վերացնէ նախկին Մալաթիան։

Անխուսափելի ճշմարտութիւն, քանի որ այս երկրի մէջ զարգացման չափանիշն է նորակառոյց բազմայարկ շէնքերը, որ պիտի խոստանայ կառուցողին մեծ շահոյթ եւ գնողին ալ հետզհետէ արժէք ստացող ներդրում։ Սա ոչ միայն Մալաթիոյ, այլ բովանդակ Թուրքիոյ համընդհանուր այլասերումն է, ուր բնակարանները հետզհետէ կը հեռանան բնակելի վայրեր ըլլալու իմաստէն եւ կը վերածուին շահութաբեր ներդրումներու։

Մալաթիոյ մեր յաջորդ այցելավայրը եղաւ Հայոց Գերեզմանատունը։ Այստեղ մեր դիմաց կը յայտնուէր շրջապատուած տարածք մը, իր խնամեալ, մաքուր տեսքով։ Գերեզմանատունը օժտուած է նաեւ մատուրով մը, որ իբրեւ առաջին տպաւորութիւն ամէն ինչ տեղն ու տեղն է բացի կենդանութենէ։ Թերեւս ալ մեր տարօրինակ մտածելակերպն է, որ մեռեալներու տարածքին կենդանութեան կարիքը կը զգանք։ Համարեա բոլորն ալ լատինատառ շիրմաքարերով հարուստ այս գերեզմանատան մէջ հանգչող միակ ոչ հայն էր՝ Գերմանացի Քարոզիչ Հերման Կեսկէ, որուն այրին յատուկ ցանկութիւն ունէր իր ամուսինը յուղարկաւորել Հայոց Գերեզանատունը։

Պիտի յիշէք Կէսկէ վայրագօրէն սպանուած էր Մալաթիոյ մէջ, ձեռամբ մոլեռանդ արմատական մահմետականներու։ Այդ դէպքը Թուրքիոյ մօտ անցեալի պատմութեան մէջ կը յիշուի «Զիրվէ հրատարակչատան ջարդը» կոչումով։

Այս քաղաքին մէջ ընդունուած սովորութիւն է մսավաճառներու Քեպափ սարքելու աւանդոյթը։ Այս ընթացքին ծանօթ ենք Անտիոքի Սամանտաղ գաւառէն, ուր մսավաճառը իր ստանձնած պատուէրի քանակով միսը կը պատրաստէ օգտագործելով պատշաճ համեմունք եւ կը յանձնէ անմիջապէս կողքին գործող հացափուռին։

Մենք ալ հետեւեցանք այդ աւանդոյթին եւ մսավաճառին պատուիրած լահմաճունները ստացանք հացափուռէն եւ բռնեցինք մեզի ուղեկցող վաստակաւոր ուսուցիչ Ֆիքրի Տեմիրթաշի պարտէզը։

Ուսուցիչի բնակավայրը քաղաքի կեդրոնն էր։ Այս հատուածի պարտէզը ան կ՚օգտագործէ իբրեւ ժամանցի վայր, ուր կը զբաղի հողագործութեամբ եւ գրականութիւնով։

Անոր հետաքրքրութեան դաշտերն են Մալաթիոյ գաւառները, անոնց գիւղերը, իրենց պատմական անցեալով ու ներկայի պայմաններով։ Այդ գրութիւնները յաճախ լոյս կը տեսնեն շրջանային «Մալաթիա Հապէր» թերթի սիւնակներէն։

Նկատի ունենալով թէ նախորդ գիշերը համարեա անգուն անցած էր նախընտրեցինք փութալ մեր իջեւանած ոստիկանական հիւրանոցը, յաջորդ օրը աւելի առոյգ արթննալու տենչով։

Այդ օր մեզ կը սպասէր նորանոր ծանօթութիւններ, որոնցմէ իւրաքանչիւրը կու գար ալ աւելի հարստացնելու Մալաթիայի նկատմամբ մեր տպաւորութիւնները։

Այս անգամ այցելեցինք պատմական Վէնք Տաճարը։ Սա հայերէն վանք բառի աղաւաղուած անուանումն է, որ տեղական բարբառի մէջ դարձած է վէնք։ Այստեղ եւս ուշագրաւ էր կատարուած վերանորոգումը։ Վերանորոգուած բայց անտեսուած տաճար մըն է Վէնքը, ուր տիրող տպաւորութիւնն է լքուածութիւնը ու անկենդանութիւնը։ Ափսոս որ հայ անհատի բացակայումն է այդ լքուածութեան երեւոյթը։

Մեր եռօրեայ այցելութեան ընթացքին հանդիպեցանք միայն կրօնափոխ եղած հայու մը ընտանիքին։ Շնորհիւ Խոսրով Քէօլէդաւիթօղլուի անձնական բարեկամութիւններուն այցելեցինք օճախներ, որոնք բացուեցան մեր առջեւ իրենց անկեղծութեամբ։ Բայց այդ տուներու իրողութիւնը մնաց անփոփոխ, որպէս ծպտեալ կեանք մը՝ այս կրօնամոլ ու ազգայնականացած քաղաքի մէջ։ Հայ ըլլալու, բայց ինքնութիւնը քօղարկելու ամենածանր դրսեւորումներուն ականատես ըլլալը իսկապէս ցաւալի է։

Քաղաքը բազում անակնկալներ պարգեւեց մեզի, որոնք շատ անգամ հաճելի պահերու վերածուեցան։

Այդպիսին պատահեցաւ, երբ մեր ինքնաշարժը կանգ առաւ բենզինի լցկակայանի մը մէկ անկիւնը եւ մենք ուղղուեցանք նոյն կայանի յետնամասը, ուր ընդարձակ պարտէզի մը մէջ կառուցուած էր ճաշարան։ Այս տարածքի սեփականատէրը դարձեալ Խոսրով Քէօլէդաւիթօղլուի բարեկամներէն մէկն էր, որ մեզ հիւրասիրեց տեղական խոհանոցի ուտեստներով։ Լեզուի ընկալած բոլոր համերը աղի, կծու, լեղի, թթու կամ քաղցր դարերու փորձառութեամբ ընդլուծուած են իրարու՝ ներկայանալով բոլորովին տեղական ճաշատեսակներով։ Խոստովանինք թէ պատահականութիւնը այնպէս ձեւաւորուեցաւ, ուր մենք այդ նոյն տեսականին քանի մը ժամերու ընթացքին երկու անգամ համտեսեցինք։ Երկուքն ալ ընկերական ջերմ միջավայրի մէջ։ Մին՝ Հասանի ճաշարանը, իսկ միւսը Ահմետի ընտանեկան հարկին տակ։ Կեռասը իբրեւ պտուղ բոլորին ծանօթ է։ Իսկ կեռասի տերեւներուն իբրեւ ճաշատեսակ շահագործումը բոլորովին տեղական։ Նոյնը կարելի է ըսել կաղամբի տերեւներուն համար ալ, ուր յատուկ միջուկով բոլորովին տարբեր ճաշատեսակի մը կը վերածուի։

Այստեղ մեզի համար ուշագրաւ էր որմնանկար մը, ուր կը նկատուէր քաղաքի պատմութեան մէջ որոշ տեղ զբաղեցուցած, համբաւի տիրացած հանրածանօթ խեւեր։ Անոնցմէ իւրաքանչիւրը ունէր իր յատկութիւնը եւ այդ յատկութիւնով ձեռք բերած անունը։ Իսկոյն յիշեցինք Հրանդ Տինքի յօդուածներէն մէկը՝ որու մէջ ինք եւս կ՚անդրադառնար Մալաթիոյ խեւերուն։ Իսկապէս ալ իւրաքանչիւր չափահաս մարդ, երբ պահ մը փորձէ յիշել իր կեանքի ընթացքին հանդիպած խեւերը, դիւրաւ կրնանք հաստատել թէ անոնք ցանկացած հաւաքականութեան լրացուցիչ տարրերն են, որոնց բացակայութիւնով կեանքը շատ աւելի անտանելի պիտի դառնար։ Մնաց որ շատ անգամ վիճելի երեւոյթ է թէ ո՞վ է խեւը, ո՞վ է խելօքը։ Համակարգը այնպէս կը գործէ թէ նոյնիսկ անմիտ ու անիմաստ պարտադրանքներուն հլու հնազանդ համակերպողները խելօք համարուին, իսկ առարկողները արժանանան խենդի կոչումին։

Բանախօսութիւն՝ Քենթ
Քոնսէյի դահլիճին մէջ

Շաբաթ օրուայ յետմիջօրէին այցելեցինք Ժպտադէմքերու սրճարանը, ուր անմիջական հարեւանութիւնով է մեր բանախօսելիք Մալաթիա Քենթ Քոնսէյի շէնքին։ Այնտեղ մատուցողները տաուն սենտրոմով թերաճ երիտասարդներ կամ պատանիներ են, որոնց դէմքին յատկանշական արտայայտութիւնն է ժպիտը։ Նախքան հանդիպում հաճելի զրոյցներով լեցուն երկու ժամեր անցուցինք, այդ սրճարանին մէջ, շրջապատուած սերելի Խոսրովի բարեկամներով ու բարեկամներու բարեկամներով։

Ապա ուղղուեցանք դէպի բանախօսութեան դահլիճը ուր մեզ կը սպասէին քաղաքապետարանի պաշտօնակազմը եւ ժողովավար բժիշկ Ալի Չաքըր։

Այդ հատուածի մասին անջատաբար պիտի արտայայտուինք թերթիս հայերէն բաժնի չորրորդ էջին վրայ։

Մալաթիոյ երեք օրերը ուսուցողական էին մեզի համար, իբրեւ նոր յայտնաբերումներ, բացայայտումներ եւ մանաւանդ ծանօթութիւններ։ Մալաթիայէն եւ մալաթիացիներէն հրաժեշտ առինք կրկին հանդիպելու եւ այս անգամ քաղաքի հարեւան վայրերն ալ այցելելու ցանկութեամբ։

«Ակօս»-ի դերը արեւմտահայ մշակութային ժառանգութեան պահպանման գործին մէջ

Wed, 28 Oct 2026 10:45:00 +0300

(Կայացած է՝ Երեւան: 8-9 Հոկտեմբեր. 2026 թուականին)

Հայաստանի Ազգային Գրադարանի մէջ տեղի ունեցաւ «Ժառանգութեան պահպանութիւն յանուն կայուն ապագայի» խորագրով միջազգային գիտաժողովը՝ նուիրուած Ոսկան Երեւանցու տպագրած առաջին հայերէն Աստուածաշունչի հրատարակութեան 360-ամեակին։ Գիտաժողովը համախմբած է մշակութային ժառանգութեան պահպանութեանը միտուած ոլորտներու մասնագէտներու՝ քննարկելու ազգային եւ տպագիր ժառանգութեան պահպանութեան, ուսումնասիրման, հանրահռչակման ու ապագայ սերունդներուն փոխանցման արդի խնդիրները։ Գիտաժողովի երկօրեայ ծրագիրն կ՚ընդգրկէր մշակութային եւ ազգային ժառանգութեան պահպանութեան ու հանրահռչակման, մասնագիտական զարգացման ու կառավարման, ժառանգութեան թուային վերափոխումը, ինչպէս նաեւ փաստաթղթերու պահպանութեան ու վերականգման առնչուող թեմաներ։ Առանձին նիստերուն անդրադարձ կատարուեցաւ Աստուածաշունչին՝ որպէս մշակութային ժառանգութեան, սփիւռքի ժառանգութեան պահպանութեան ու հանրահռչակման, ինչպէս նաեւ ազգային եւ տպագիր ժառանգութեան պահպանութեան խնդիրներուն։ Գիտաժողովի շրջանակին կազմակերպուեցան նաեւ մասնագիտական աշխատաժողովներ՝ նուիրուած գրադարանային եւ արխիւային ոլորտներու փորձին ու ժամանակակից գործիքներու կիրառման։ Ծրագրի մէջ ներառուած էր նաեւ թանգարաններու այցելութիւն։

Գիտաժողովին կը մասնակցէր նաեւ «Ակօս»-ի թղթակից Մարի Յովհաննիսեան, որու զեկոյցը՝ ««Ակօս» շաբաթաթերթը՝ որպէս արեւմտահայ մշակութային ժառանգութեան ինստիտուցիոնալ կրող եւ պահպանող» վերնագիրով, նուիրուած է «Ակօս»-ի՝ որպէս արեւմտահայ մշակութային յիշողութեան պահպանման, փոխանցման եւ հանրահռչակման կարեւոր հարթակի դերին։ Զեկոյցի թեման առանձնայատուկ նշանակութիւն ունի մշակութային ժառանգութեան պահպանութեան համատեքստի մէջ՝ ընդգծելով մամուլի դերը ոչ միայն որպէս տեղեկատւութեան տարածման միջոցի, այլեւ որպէս համայնքի պատմական յիշողութիւնը, լեզուամշակութային ինքնութիւնը եւ մտաւոր ժառանգութիւնը ամրագրող ու սերունդներուն փոխանցող հաստատութեան։

Ստորեւ կը ներկայացնենք Մարի Յովհաննիսեանի զեկոյցի սեղմագիրը

«Ակօս» շաբաթաթերթը՝ որպէս արեւմտահայ մշակութային
ժառանգութեան ինստիտուցիոնալ կրող եւ պահպանող

«Մեծարգոյ նախագահող, յարգելի գործընկերներ,

Նախ կը ցանկանամ շնորհակալութիւն յայտնել այս հեղինակաւոր գիտաժողովի կազմակերպիչներուն՝ ազգային ժառանգութեան պահպանութեան խնդիրը գիտական քննարկման առանցքային թեմաներէն մէկը դարձնելու համար։ XXI դարի մշակութային ժառանգութեան ուսումնասիրութիւնը վերաճած է բազմաճիւղ գիտակարգի, որ իր մէջ կը ներառէ պատմութիւնը, մշակութաբանութիւնը, մարդաբանութիւնը, ժառանգագիտութիւնը, լեզուաբանութիւնը, յիշողութեան ուսումնասիրութիւնները եւ մեդիայի տեսութիւնը։ Մշակութային ժառանգութեան վերաբերեալ ժամանակակից պատկերացումները վերջին տասնամեակներուն էական փոփոխութիւններու ենթարկուած է։ Եթէ նախկին ժառանգութիւնը հիմնականին կը նոյնացուէր պատմաճարտարապետական յուշարձաններու, ձեռագրերու կամ թանգարանային հաւաքածուներու հետ, ապա այսօր այն կը դիտարկուի որպէս առաւել լայն հասկացութիւն, որ կ՚ընդգրկէ լեզուն, հաւաքական յիշողութիւնը, մշակութային ինքնութիւնը, բանաւոր եւ գրաւոր աւանդոյթները, ինչպէս նաեւ այն հասարակական կառոյցներն ու հարթակները, որոնց միջոցաւ այդ արժէքները կը պահպանուին եւ կը փոխանցուին սերունդէ սերունդ։ Այս ընկալման ձեւաւորման գործին շրջադարձային նշանակութիւն ունեցաւ ՈՒՆԵՍՔՕ-ի 2003 թուականի «Ոչ նիւթական մշակութային ժառանգութեան պահպանութեան մասին» կոնուենցիան, որ շեշտեց, որ ժառանգութիւնը կը պահպանուի ոչ միայն նիւթական արժէքներու պահպանութիւնով, այլեւ անոնց շարունակական գործածութեան, հանրայնացման եւ փոխանցման միջոցով։

Այս տեսանկիւնէն կը ցանկանանք անդրադառնալ «Ակօս» շաբաթաթերթին՝ առաջարկելով այն դիտարկել ոչ միայն որպէս լրատուամիջոց, այլեւ որպէս արեւմտահայ ոչ նիւթական մշակութային ժառանգութեան պահպանման, վերարտադրութեան եւ փոխանցման կարեւորագոյն հարթակ։

«Ակօս» հիմնադրուած է 1996 թուականին Իսթանպուլի մէջ Հրանդ Տինքի նախաձեռնութեամբ։ Թերթի ստեղծման հիմնական նպատակը Թուրքիոյ հայ համայնքի ձայնը հանրային դաշտ հասցնելն էր, սակայն գրեթէ երեք տասնամեակի գործունէութիւնը ցոյց կու տայ, որ անոր առաքելութիւնը զգալիօրէն ընդլայնուած է։ Այսօր «Ակօս»-ը ձեւաւորուած է որպէս լեզուական, մշակութային, պատմական եւ հասարակական նշանակութեան հաստատուն հարթակ, որու գործունէութիւնը վաղուց գերազանցած է դասական մամուլի սահմանները։ Մեր հետազօտութեան հիմնական թեզն այն է, որ «Ակօս»-ը կ՚իրականացնէ ոչ նիւթական մշակութային ժառանգութեան պահպանութեան այնպիսի գործառոյթներ, որոնք սովորաբար վերապահուած են յիշողութեան պահպանմամբ զբաղուող կառոյցներուն՝ թանգարաններուն, արխիւներուն, գրադարաններուն եւ գիտական հաստատութիւններուն։ Այս եզրակացութիւնը հիմնուած է մշակութային յիշողութեան տեսութիւններու՝ Մորիս Հալբվաքսի, Յան Ասմանի եւ Փիեռ Նորայի աշխատութիւններու, ինչպէս նաեւ ժառանգագիտութեան ժամանակակից մօտեցումներու վրայ։ Յան Ասմանը մշակութային յիշողութիւնը կը սահմանէ որպէս այն համակարգ, որու միջոցով հասարակութիւնները կը պահպանեն եւ կը փոխանցեն իրենց պատմական փորձառութիւնը։ Այդ յիշողութիւնը կը գոյատեւէ ոչ միայն նիւթական յուշարձաններու մէջ, այլեւ այն կրողներու միջոցով, որոնք կ՚ապահովեն անոր շարունակական վերարտադրութիւնը։ Մեր համոզումով՝ «Ակօս»-ը մշակութային յիշողութեան պահպանման այդպիսի կարեւոր կրողներէն մէկն է։

Առաջին հերթին՝ ան
կ՚ապահովէ արեւմտահայերէնի կենսունակութիւնը

Արեւմտահայերէնը ՈՒՆԵՍՔՕ-ի կողմէ կը դասուի վտանգուած լեզուներու շարքին։ Լեզուի պահպանումը հնարաւոր չէ միայն կրթական ծրագրերու միջոցով։ Ան պէտք է գործածուի հասարակական կեանքի, լրագրութեան, մշակոյթի, գիտութեան եւ հանրային հաղորդակցութեան մէջ։ «Ակօս»-ը գրեթէ երեք տասնամեակ շարունակ կը ստեղծէ հէնց այդ լեզուական միջավայրը։ Անոր էջերուն մէջ արեւմտահայերէնը կը ներկայանայ ոչ թէ որպէս պատմական արժէք, այլ որպէս կենդանի գրական լեզու, որը կ՚արձագանգէ ժամանակակից քաղաքական, հասարակական, մշակութային եւ գիտական գործընթացներուն։ Հետեւաբար, թերթի գործունէութիւնը ոչ միայն լեզուական, այլեւ ժառանգապահպանողական նշանակութիւն ունի։

Երկրորդ կարեւոր գործառոյթը համայնքային յիշողութեան
փաստագրումն է

Ամէն շաբաթ թերթի էջերուն կ՚արձանագրուին Թուրքիոյ հայկական համայնքի մշակութային, կրթական, հոգեւոր, հասարակական եւ հանրային կեանքի իրադարձութիւնները։ Ժամանակի ընթացքին այդ հրապարակումները ձեռք կը բերեն սկզբնաղբիւրային արժէք՝ դառնալով Թուրքիոյ հայ համայնքի XXI դարի պատմութեան ուսումնասիրութեան կարեւոր վաւերագրեր։ Այս իմաստով «Ակօս»-ը ոչ միայն կ՚արձանագրէ ներկան, այլեւ կը ձեւաւորէ ապագայի պատմագիտական յիշողութեան փաստական հիմքը՝ ստեղծելով կենդանի արխիւ, որ արժէքաւոր է ինչպէս պատմաբաններու, այնպէս ալ մշակութաբաններու, սոցիոլոկներու եւ մեդիա-հետազօտողներու համար։

Երրորդ կարեւոր գործառոյթը հայկական մշակութային
ժառանգութեան, ինչպէս նաեւ հասարակական-քաղաքական կեանքի հանրայնացումն է

Վերջին տարիներուն «Ակօս»-ը համակարգուած անդրադարձած է Հայաստանի մշակութային կեանքին, Մատենադարանի գործունէութեան, հայկական ձեռագրական մշակոյթին, ճարտարապետական ժառանգութեանը, միջազգային գիտաժողովներուն, թանգարանային նախաձեռնութիւններուն, մշակութային ծրագրերուն եւ միջազգային համագործակցութեան, ինչպէս նաեւ հասարակական-քաղաքական կեանքին վերաբերող այլեւայլ իրադարձութիւններուն։ Այս հրապարակումներու շնորհիւ Հայաստանի մշակութային ու հանրային գործընթացները հասանելի կը դառնան Թուրքիոյ հայ համայնքին եւ աշխարհի տարբեր երկրներուն բնակուող հայ ընթերցողներուն։ Այսպէսով կը ձեւաւորուի համահայկական մշակութային հաղորդակցութեան միասնական տարածք, որտեղ Հայաստանի եւ սփիւռքի մշակութային, հասարակական, քաղաքական օրակարգերը մշտապէս հաղորդակցութեան մէջ են։

Չորրորդ կարեւոր
գործառոյթը մշակութային երկխօսութեան խթանումն է

«Ակօս»-ի երկլեզու բնոյթը եզակի երեւոյթ է հայկական մամուլի պատմութեան մէջ։ Թերթը լոյս կը տեսնէ արեւմտահայերէն եւ թրքերէն, ինչը հնարաւորութիւն կու տայ հայկական մշակոյթը, պատմութիւնը եւ արդի իրողութիւնները ներկայացնել ոչ միայն հայ ընթերցողին, այլեւ թուրք հասարակութեան։ Այս իմաստով «Ակօս»-ը հանդէս կու գայ որպէս մշակութային դիւանագիտութեան կարեւոր հարթակ՝ նպաստելով փոխ ճանաչողութեան, երկխօսութեան եւ հայկական մշակութային ժառանգութեան հանրայնացմանը միջազգային համատեքստ։

Մեր հետազօտութեան առանձնայատկութիւններէն մէկը այն է, որ ան հիմնուած է նաեւ գործնական փորձառութեան վրայ։ Վերջին չորս տարիներու ընթացքին, որպէս «Ակօս» շաբաթաթերթի թղթակից, հնարաւորութիւն ունեցած ենք լուսաբանելու հայկական մշակութային ժառանգութեանը վերաբերող բազմաթիւ միջազգային գիտաժողովներ, գիտական համաժողովներ, թանգարանային ծրագրեր, մշակութային նախաձեռնութիւններ, ինչպէս նաեւ Հայաստանի եւ սփիւռքի հասարակական ու մշակութային կեանքի կարեւոր իրադարձութիւններ։ Այս փորձառութիւնը ցոյց կու տայ, որ մշակութային լրագրութիւնը շատ աւելի լայն գործառոյթ ունի, քան պարզապէս տեղեկատուութեան փոխանցումը։ Մշակութային թեմայով իւրաքանչիւր հրապարակում կը ստեղծէ յիշողութեան նոր շերտ, հարցազրոյցները կը պահպանուին որպէս իրենց ժամանակի վկայութիւններ, իսկ մշակութային ու հասարակական անդրադարձերը ժամանակի ընթացքին կը վերածուին պատմագիտական ուսումնասիրութիւններու արժէքաւոր աղբիւրներու։ Այսպէսով, լրագրողը հանդէս կու գայ ոչ միայն որպէս տեղեկատուութեան փոխանցող, այլեւ որպէս մշակութային յիշողութեան պահպանման եւ հանրայնացման գործընթացի մասնակից։ Այս դիտարկումը յատկապէս կարեւոր է ազգային փոքրամասնութիւններու մամուլի պարագային, որտեղ իւրաքանչիւր հրապարակում ունի ոչ միայն լրագրողական, այլեւ մշակութային, հասարակական եւ պատմական նշանակութիւն։ Միեւնոյն ժամանակ, «Ակօս»-ը պէտք է դիտարկել նաեւ որպէս հայկական հասարակական-քաղաքական յիշողութեան շարունակական արխիւ։ Որպէս հասարակական-քաղաքական շաբաթաթերթ՝ ան ոչ միայն կը փաստագրէ իր ժամանակի իրադարձութիւնները, այլեւ կը ձեւաւորէ անոնց հանրային մեկնաբանութիւնը, կ՚ընտրէ պատմական յիշողութեան մէջ պահպանուող թեմաները եւ կը նպաստէ ազգային ինքնութեան շարունակական վերաիմաստաւորմանը։ Թերթի էջերուն կ՚արտացոլուին ոչ միայն համայնքի ներքին զարգացումները, այլեւ հայութեան վերաբերող պետական քաղաքականութիւնները, քաղաքացիական իրաւունքներու պաշտպանութեան հարցերը, յիշողութեան քաղաքականութեան դրսեւորումները, հասարակական քննարկումները եւ միջ մշակութային յարաբերութիւնները։ Այդպէսով, «Ակօս»-ը կը ձեւաւորուի հասարակական-քաղաքական յիշողութեան փաստագրական տարածք։ Ուստի կը կարծենք, որ ժառանգագիտութեան ժամանակակից ուսումնասիրութիւնները մամուլը եւս պէտք է դիտարկուի որպէս մշակութային ժառանգութեան պահպանման ինքնուրոյն դերակատար։

Այսպէսով, «Ակօս»-ի շուրջ երեք տասնամեակի գործունէութիւնը կը վկայէ, որ մամուլի նշանակութիւնը չի սահմանափակուիր ժամանակի իրադարձութիւններու լուսաբանումով։ Ան կրնայ ձեւաւորել երկարաժամկէտ արժէք ունեցող մտաւոր եւ հասարակական տարածք, որու միջոցաւ համայնքի ինքնընկալումը, պատմական փորձառութիւնը եւ մշակութային ներկայութիւնը կը շարունակեն մնալ հանրային շրջանառութեան մէջ։ Այս տեսանկիւնէն «Ակօս»-ը կարելի է դիտարկել որպէս այն եզակի կառոյցներէն մէկը, որու գործունէութիւնը ժամանակի ընթացքին վերածուած է ոչ միայն մամուլի պատմութեան, այլեւ արեւմտահայ մշակութային կեանքի ուսումնասիրութեան կարեւոր նիւթի։

Շնորհակալութիւն ուշադրութեան համար»։

Համակեցութեան կարելիութեան մասին

Wed, 28 Oct 2026 10:37:00 +0300

Մալաթիոյ բանախօսութեան խորագիրը ճշտուած էր «Համակեցութեան փիլիսոփայութիւնը եւ բարոյականութիւնը» ըլլալով։ Տեղին ընտրուած խորագիր մըն էր այս, քանի որ շատեր կը խօսէին երբեմնի բազմազգի եւ բազմամշակոյթ քաղաքի այսօր մատնուած ամայութեան մասին։ Համարեա բոլորը կ՚անդրադառնային այդ ամայութեան եւ այս ցամաքած երեւոյթը կը մեկնաբանէին քրիստոնէից բացակայութիւնով։

Ընդհանուր համոզում է թէ անհետացած է երբեմնի առատութիւնը, ճիշդ անոր համար թէ վերացած է քաղաքի աշխատունակ ջիղը՝ իր տեղը թողելով պատեհապաշտ մերձեցումներու։

Դարձեալ այրերէ բաղկացող բազմութեան մը մասնակցութիւնով ընթացող հանդիպման ժողովավարն էր բժիշկ Ալի Չաքըր։ ան միաժամանակ կը պաշտօնավարէ պետական հիւանդանոցի մէջ, իբրեւ ներքին հիւանդութիւններու մասնագէտ։ Առաջին հերթին ոմանք կասկածով կը մօտենային անոր ժողովավարութեան։ Մտահոգութիւն կար թէ ժողովավարը զրոյցի ընթացքը կրնայ շեղել։ Այդպէս չեղաւ եւ ատենախօսը յստակ տողերով նկարագրեց բազմատարր հասարակութեան կարողութիւնները, որոնք համաձայնութիւն գտան շուրջ 40 հոգիէ բաղկացող լսարանի կողմէ։

«Յանկարծ» բեմական նորարարութիւններով

Mon, 26 Oct 2026 19:23:00 +0300

Յանկարծ» թատերախումբը կը շարունակէ նորարար բեմադրութիւններով հանդիսատեսի ուշադրութիւնը գրաւելու։ Նախապէս արհեստական բանականութեան մարդ էակի ինքնութեան վրայ ունեցած ազդեցութիւնը նիւթ առնող բեմադրութենէ ետք, այս անգամ անհատի միջավայրի հետ ունեցած փոխադարձ ազդեցութիւններն են, որ կը ներկայացուին հանդիսատեսի դատողութեան։

Այս ծիրէն ներս 19 Հոկտեմբերի երեկոյեան Փերայի Մուամմէր Գարաճա Թատերասրահի մէջ հանրութեան ներկայացող «52 Հերտզ» անուն բեմադրութեան թատերագիրները նոյն ինքն խաղի չորս դերասանուհիներն են։

Յայտնի է որ «Յանկարծ»ի այս բեմադրութեան մասին տակաւին երկար նկարագրումներու առիթ պիտի ունենանք յաջորդ ներկայացումներու զուգահեռ։

Գաղթ. ժամանակի ճեղքումներու մէջ ինքզինք ընտրելու կարողութիւնը

Mon, 26 Oct 2026 19:16:00 +0300

Բարռեսիա Քոլէքթիվի «Բարռեսիաբար» սիւնակի աշուն-ձմեռ եղանակը պիտի կեդրոնանայ գաղթին, գաղթելու անկարողականութեան եւ գաղթածներու ապրումներուն վրայ։ Լեռնա Պապիկեանի գրութեամբ սկսած այս յօդուածաշարքը կեանքի պիտի կոչուի, նախորդ տարիներուն նման, մեր բոլորին փորձառութիւններով։ Լեռնային յօդուածը մեզ ոչ միայն յիշեցուց, որ վերջին հինգ սերունդներու ընթացքին գաղթը բնաւ չէ բացակայած հայերու կեանքէն, այլ նաեւ ստիպեց հասկնալ՝ որ բոլորս ալ ունինք գաղթած հարազատներ, կ՚ապրինք գաղթի գաղափարով ու գործադրութեամբ եւ շատ չենք մտածեր, թէ ի՛նչ կը նշանակէ այս իրականութիւնը մեր առօրեայ կեանքին մէջ։ Թէեւ մեր Քոլէքթիվին մէջ կան չգաղթածներ, սակայն կրնանք ըսել, որ բոլորս ալ ունինք գաղթողի փորձառութիւնը ապրած ազգականներ, իսկ գաղթելու հաւանակութիւնը միշտ ալ ներկայ է։

Գաղթականի անձնական փորձառութենէս սորված եմ, որ գաղթը, առաջին հերթին, ջանքի խնդիր է, որ անձը կը դնէ ծնած-մեծցած երկրին եւ գաղթած երկրին տարբեր ժամանակային փորձառութիւններուն միջեւ։ Ժամանակի կարեւորութիւնը կը գնահատուի, մասնաւորապէս, գաղթողին ծնած-մեծցած երկիրը վերադառնալու կարողութեամբ։ Այլ խօսքով, եթէ գաղթողները կրնան որոշել, թէ որքան ժամանակ պիտի ապրին որպէս գաղթող, ապա այդ մէկը բացառիկ մենաշնորհ է։ Այս առումով արդար պիտի չըլլար նոյն ակնոցով դիտել աշխատաւորներու դէպի 20-րդ դարու ճարտարարուեստի երկիրներ կազմակերպուած կերպով գաղթը եւ աղէտէ փախչողներուն ու իրենց կեանքը ալեկոծ ծովուն յանձնողներուն գաղթը։

Գաղթին այլ ազդակներէն է ժամանակահատուածին անվերջ ըլլալը, որուն արդիւնքը անորոշ է։ Այս հատուածին մէջ ինչ պատահիլը կախեալ է անհատին ինքնիր կարողութեան գիտակցութենէն, որքանո՛վ ինքնիր անձը ընտրելէն եւ որքանո՛վ իր առած արկածաբերումներուն իսկապէս տոկալէն։

Հայերուն համար գաղթը նախ եւ առաջ պատմական յիշողութեան ջուրի երես ելլելն է, որ անմիջականօրէն կապուած է աղէտի հետ։ Ողջ մնացող ու հեռացողները, հեռանալ կարողացողները, անոնք են, որոնք գիտակցաբար կամ անգիտակցաբար ամէնէն արմատական կերպով կամք գործադրեցին իրենք զիրենք աղէտէն հեռու պահելու։ Այսուհանդերձ, ֆիզիքապէս վայրէ մը հեռանալը անպայմանօրէն չի նշանակեր ժամանակաւորապէս հեռանալ վայրէն։ Ըստ էութեան, յաճախ աղէտի ժամանակը կը գերազանցէ բոլոր վայրերը եւ կը շարունակէ ապրիլ գաղթի երկիրներուն մէջ։

Թէկուզ գաղթածները ֆիզիքապէս ելած են իրենց երկիրներէն, անոնք կը շարունակեն կապուած մնալ իրենց երկիրներուն՝ մնայուն հաղորդակցութեամբ եւ օրուան բոլոր պահերուն լուրերուն հետեւելով. կարծես ելեկտրական վանդակ մը ըլլային՝ իրենք զիրենք գաղթին հետեւանքով յառաջացած ճեղքերուն միացուցած։ Իրենց ֆիզիքական միջավայրը փոխուած է, բայց ժամանակային տեղաշարժը՝ ոչ. գաղթածները օդէն կախուած կը մնան, ամպի մը նման։

Ընտանիքներ, մասնաւորապէս, յաճախ կ՚արտայայտուին, թէ կը գաղթեն իրենց երեխաներու ապագային համար, այնուամենայնիւ, գաղթող ընտանիքի իւրաքանչիւր անդամի կեանքը փոփոխութեան կ՚ենթակուի։ Գաղթը, խորքին մէջ, ընտանիքի դիմագրաւած ամէնէն մեծ մարտահրաւէրներէն մէկն է, քանի որ տարածական եւ ժամանակային պատշաճեցումը նոյն ձեւով չի գործեր ընտանիքի իւրաքանչիւր անդամի վրայ։ Ընտանիքի ժամանակաւոր ճեղքերը, ընտանիքի երէցներուն օդին մէջ կախուած մնալը եւ երիտասարդ սերունդներուն յարմարեցումը իրենց գաղթած երկրին գլխիվայր կը շրջէ ընտանիքին ժամանակաւոր շարժաբանութիւնը՝ ուղղակիօրէն ազդեցութիւն բանեցնելով սերունդներու միջեւ կապերուն վրայ։ Այս առումով, երբ գաղթը չ՚ընկալուիր որպէս կամաւոր որոշում՝ իր բոլոր արկածաբերութեամբ, եւ երբ չկան ընդունուած որոշումին հետեւանքները կրող ընտանիքի երէցներ, գաղթը կը դառնայ անկիւնադարձային դէպք, որուն ժամանակային ճեղքին ազդեցութիւնը կը տեւէ սերունդներ շարունակ՝ բազմաշերտ եւ դժուար ըմբռնելի հետեւանքներով։

Մէկ կողմէն, գաղթողները տիւ ու գիշեր աշխատելով կը փորձեն տեղ մը գտնել գաղթած երկրին ամէնօրեայ կեանքին մէջ՝ յաճախ որպէս աժան աշխատող ձեռքեր, միւս կողմէ կը դառնան ամէնէն անտեսանելի աշխատուժի անդուլ բանուորները՝ շարունակել մնալով ընտանիք, պահելով կապը ազգականներու, ընկերներու եւ ետին ձգած շրջապատին հետ, ընտանեկան ոստայնին մէջ պահելով անմիջական շրջապատէն օտարացած ազգականներուն եւ կերտելով ու շարունակելով իրենց կապը երիասարդ սերունդներուն հետ։ Չափազանցած չենք ըլլար, երբ ըսենք, որ հայերը հսկայական զգացական ու տնտեսական ներդրումներ եւ երկար ժամանակի վրայ ջանքեր թափած են մասնակից դառնալու ծնունդներու, մահերու, հարսանիքներու, երջանկութեան եւ տխրութեան՝ յաղթահարելով աշխարհագրութիւն, պատերազմներ եւ ժամանակային տարբերութիւններ առնուազն հինգ սերունդներ շարունակ։

Գաղթի անտեսանելի ազդակներէն մէկը այն է, որ եթէ նոյնիսկ աւելի լաւ պայմաններու գաղթած ըլլայ անհատը, ամէն պարագայի կեանքը պիտի սկսի զերոյէն՝ ընկերային թէ՛ մասնագիտական ծիրերուն մէջ։ Պարտաւորութեամբ, ուսման, աշխատանքի կա՛մ ամուսնութեան պատճառով գաղթած ըլլան անոնք, բոլորն ալ պէտք է սորվին նոր երկրին ընկերամշակութային օրէնքները։ Տուեալ վայրի մը մէջ վարուելակերպի բոլորովին նոր գիտելիքներ ձեռք ձգելը տարիներու կը կարօտի։ Երբ այլեւս իմաստ չունին տարիներու վրայ հաստատուած ծանօթութիւնները, բարեկամութիւնները, խնդիրներու լուծման եղանակները եւ արժէք մը չունին կուտակուած գիտութիւնն ու փորձառութիւնը, այս ընկերային եւ կառուցային մեկնակէտին վրայ ճիգ թափուած տարիները ձեւով մը ինքնին գաղթին համար դրուած քննութիւն մըն են։ Կը քննեն եթէ անհատը ինքզինք ընտրած է գաղթին միջոցով կամ՝ արկածաբերումները իբրեւ թէ կամաւոր որոշումին երբեւէ ամբողջովին հասկցած եւ ընդունած է։ Յատկութիւններն ու ընկերային եւ մասնագիտական փորձառութիւնները, որոնք մարդը իր հետ կը բերէ իր գաղթած երկիրը, կ՚իմաստաւորուին միայն, երբ անոնք կրնան տեղաւորուիլ տուեալ երկրի համածիրին մէջ,— այսինքն միայն որոշակի ժամանակ մը ետք։ Այլ խօսքով, մեր հետ բերած ձիրքերը այլ երկրի մէջ տեսանելի դառնալու համար նախ պէտք է հաստատել մեր գոյութիւնը եւ տեսանելի դառնանք այդ այլ երկրին ժամանակին եւ վայրին մէջ։ Հոս եւս, ժամանակն է գաղթին հիմնադիր տարրը։ Երբեմն այս գործընթացը սերունդներ կրնայ տեւել։

Հերի Յարութիւնեան իր գլուխ գործոց «Չխօսուածը որպէս ժառանգութիւն» (2019) հատորին մէջ, որ շուտով «Արաս» հրատարակչատան կողմէ թրքերէնով լոյս պիտի տեսնէ, կը քննէ իր ընտանիքին պատմութիւնը եւ գեղեցկօրէն կը նկարագրէ իր վերապրած ծնողքին Միացեալ Նահանգներ գաղթը, ինչպէս նաեւ իր, որպէս երեխայ, բազմաժամանակային ընտանիքի մէջ ապրած ըլլալը։ Յարութիւնեան այս ժամանակը կ՚անուանէ «ներկայ-անցեալ» ժամանակ։

Մեր յառաջիկայ յօդուածներուն ճամբով, որպէս քոլէքթիվ, մենք եւս պիտի խօսինք մեր ընտանիքին ու մեր անձնական գաղթելու եւ գաղթել չկարողանալու փորձառութիւններուն մասին։ Այսպիսով, մենք միասնաբար պիտի մտածենք թէ ի՛նչ կը նշանակէ մեզի համար մեր կեանքին մէջ յառաջացած ժամանակային եւ տարածական ճեղքերը։

Թարգմանեց՝ Արազ Գոճայեան

Կայմ

Mon, 26 Oct 2026 19:09:00 +0300

Կայմէն դիտեցի քեզ

Ամիս մը առաջ, յարգելի ընթերցող, հայկական գրականութեան թաքնուած գոհարները որոնելու համար իջած էինք «անդունդ»։ Այդ խոր ու խորհրդաւոր մթութեան մէջ, ի՜նչ հրաշք, կը փայլատակէր «անդունդ» բառի լուսաւոր պատմութիւնը,- ինչպէս նաեւ հայոց գրականութեան եւ լեզուի անդնդապահ գանձերը։ Իսկ այսօր, կ’առաջարկեմ, որ մենք ըլլանք կայտառ ու բարձրանանք «կայմ»։ Հայկական գրականութիւնը, այդպէս չէ՞, հսկայ առագաստ մըն է եռակայմ։ Այդ կայմերէն աւագն է գրաբարը, իսկ կրտսերները՝ արեւելահայերէնը եւ արեւմտահայերէնը։ Այսօր, կայմի արեւոտ բարձունքէն, յարգելի ընթերցող, ձեզ կը վստահեցնեմ, որ դուք պիտի կարենաք դիտել հայկական գրականութեան նոյնիսկ ամենահեռաւոր ափերը։ Ուստի, ամուր բռնենք կայմապարանը, ձեռքի եւ ոտքի ճկուն շարժումներով մաքլցինք կայմէն վեր, ուռած առագաստները տեսնելով ուրախանանք, ապա մենք կայմահարթակի ապահովութեան մէջ վայելենք այս գրական նաւուղղութիւնը։

Կայմն խոնարհեցաւ

Գիտէ՞ք, թէ այսօր ես ինչո՚ւ փափաքեցայ «կայմ» բառի պատմութիւնը գրի առնել։ Մեր առագաստանաւու հանդէպ հիացում եւ զարմանք. երկիւղ նաեւ։ Ուրիշ, ի՞նչ։ Որովհետեւ, հակառակ կործանիչ փոթորիկներու, հակառակ անոր կողերը հարուածող վայրենի ալիքներու, չխորտակուեցաւ ան։ Առագաստները հեշտութեամբ ընդունեցին բքաբեր հովերը։ Ճոճուեցաւ կայմը, բայց չխոնարհեցաւ ան։ Երեքալեան կոհակներ հարուածեցին անոր շինուածքը։ Բայց, անշեղ գնաց ղեկը։ Առասանները պինդ մնացին։ Այդ կայմը որ ունինք, Լիբանանի նոճիներէն կամ սրբազան մայրիներէն շինուած ամրութիւն, ունի Աստուածաշունչով սկսող գրական յիշատակութիւն. «Տախտակք նոճիք ի Լիբանանէ առան՝ առնել քեզ կայմս»։ Ս. Գիրքի մէջ կայ նաեւ կայմի երկրորդ պատկեր մը՝ խարխուլ եւ անօգնական նաւու փոխաբերութիւն մը, որ կը նկարագրէ Աստուծոյ զօրութեամբ լիակատար պարտութիւն կրած թշնամին. «Խզեցան պարանք քո՝ զի ոչ հանդարտեցին, նոյնպէս եւ կայմն խոնարհեցաւ»։ Իսկ Գրիգոր Նարեկացիի համար իր անձն էր խորտակուած կայմը։ Այժմ ականջ տանք անոր Մատեանին։

Ողբացող նաւապետը

Գրիգոր Նարեկացին օր մը Վանայ ծովու ափին ականատես եղաւ առագաստի մը խորտակման։ Ցնորք մըն էր ան փոխաբերական։ Մատեանի մէջ Նարեկացին տեսաւ արտասուալից նաւավար մը, որ իր ընկղմող նաւուն առջեւ կ’արտասուէր ձեռքը ծնօտին դրած։ Նաւուն առասաններն էին խզուած, դիտարանը խոնարհուած, շինուածքը իր զարդարանքէն զրկուած, ապաւանդակին պարանը կտրած, տախտակաշարը անջատուած, գահաւորակը շփոթած, ողնափայտը բեկուած, առագաստները անկարկատելի՝ ծուէն-ծուէն պատռտուած, խարիսխին ապաւինութիւնը լուծուած, վանդակապատին վայելչութիւնը անշքացած, իսկ կայմը՝ շատոնց իր ամբարձման տեղէն հիմնովին դուրս ելած. «Կայմն ամբարձման ի կայից իւրոց խլեցաւ»։ Միջնադարուն մատենագիր այրեր այլ կայմեր հաստատեցին մեր գրականութեան շինուածքի մէջ։ Ահա քանի մը ցցուած օրինակ. «Ի թոյլ կայմս նաւի հասեալ հողմ», «Զկայմն կանգնեաց», «Կայմն խոնարհեցաւ. եւ ոչ իջուսցէ զմանր կայմսն»։ Մինչ հայկական կայմերու վրայ կը ծածանէին Կիլիկիոյ դրօշակները, մեր մայրենին ալ դարձաւ «բազմակայմ»։ Հայոց լեզուն «կայմ» բառով շինուած երկու տասնեակի չափ բառ ունի։ Ահա քանի մը գոյական, եւ քանի մը ածական. կայմաձող, կայմահարթակ, կայմախոռոչ, կայմագլուխ, ցռկակայմ, անկայմ, ինչպէս նաեւ Կիպրոսէն Ղրիմ, Տրապիզոնէն Վենետիկ նաւարկող մեր նաւերը՝ միակայմ, երկկայմ, եռակայմ եւ քառակայմ։

Կեանքիս ջարդուած կայմը

Երբ առագաստներու դարաշրջանը իր աւարտին հասաւ, եւ անոնք յաւերժական հանգիստի համար մտան նաւարաններու գոգը, «կայմ» բառն ալ, համակերպուելով նոր հովերու ուղղութեան՝ փոխեց իր իմաստը։ Փոխանակ երկնասլաց նոճի կամ մայրի մը ըլլալու, «կայմ» գոյականը դարձաւ քնարական բառ։ 19-րդ դարուն բանաստեղծի բեկը բեկուած հոգին էր «կայմ»։ Մեր արեւելահայ կայմի բարցունքէն, ահա դուք կը տեսնէ՞ք Չարենցը, Սեւակը, Դեմիրջեանը, Սահեանը…։ Սահեանը, իր առնելիքը առած եւ տալիքը տուած մարդ՝ ծով ինկած եւ աննպատակ տարուբերուող կեանքի իր կայմի առջեւ ողբաց. «Ինձ բաց թողէք, ես գնամ։ / Թող ամէն ինչ մնայ ձեզ… / Կայմ ու կողերը ջարդուած, / Անառագաստ ու անղեկ / Եւ անդրօշ նաւի պէս / Ինձ բաց թողէք, ես գնամ»։ Դերենիկ Դեմիրճեանը, յուսաբեկ, կեանքը աւեր եւ սին, մենակ, անելի մատնուած մարդ՝ երգեց տխուր երգ մը. «Ծովի բացերին, հեռո՜ւ վայրի, / Ուր մրրիկն է տրտնջում զուր, / Ընկած է ծոցն ալիքների / Մի կայմ՝ արդէն բեկուա՜ծ, տխուր…»։ Պարոյր Սեւակի համար դալարագեղ բարդի մըն էր կայմը։ Բանաստեղծի երեւակայութիւն։ Գիշեր էր. Սեւակը նայեցաւ լեռներուն։ Անոնք դաշիւնաձեւ էին։ Տեսաւ անդունդներ եւ վիհեր։ Այդ խորութիւնները վէրքի նման էին։ Ապա բանաստեղծը սլացիկ բարդի մը նկատեց. «Սլացիկ բարդի, ասես կանաչ մի կայմ, / Որ նաւում է դէպի ծոուածաւալ երկինք»։ Իսկ Չարենցը, կամքի եւ կարմիր երազի քերթողը, մեզի բացատրեց, թէ կայմը կեանքի կամքն է. «Կեանք իմ՝ / կանգնած դեռ կանգուն / Կա՜մք, դու կայմեր կամեցար,– եւ կամարներ կամաւոր»։

Սիլիվրիի այրած կայմը

Հայկական գրականութեան եռակայմ առագաստի արեւմտեան կայմի դիտարանէն ի՞նչ հեշտ է նկատել Մարմարայի ափերը, Իշխանաց կղզիներու հիւրընկալ մատոյցները եւ Վոսփորի ծովախորշերը։ Հոն Չրաքեանը եւ Սեւակը կայմի պատկերով երգեցին իրենց կեանքի հէքիաթը։ Ռուբէն Սեւակը, 1909 թուականն էր, իր ծննդավայր Սիլեմվրիոյ (Սիլիվրի) ծովափնեայ բարձրունքէն դիտեց հսկայ առագաստանաւու մը հրկիզումը, ունկնդրեց անոր ճարճատիւնը. «Մո՜ւթ հրճուանքով օր մը տեսայ թէ ինչպէ՜ս / Մեղմ գիշերով, հանդարտօրէ՜ն, ծուլօրէ՜ն, / Նաւ մը հսկայ կրնար այրիլ շիւղի պէս։ Ո՞վ էր մեղաւոր… Դաւադիր ծովը. Դաւադիր ծով մ’էր, անալիք, ահաւոր, / Արիւնի գոյն ներկած էր ջո՚ւրը գինով, / Այն իրիկուն չէր շառաչեր մինչեւ որ / Նոր կայմ մըն ալ չիյնար կարմիր ճողփիւնով»։ Նոյն տարին, Լոզան քաղաքի մէջ Սեւակը գրի առաւ «Պիտի մեռնի» քերթուածը։ Մահամերձ թռչուն մը, աշնան փոթորիկի մէջ, գորշ ծովու վրայ, ճիչ արձակելով, ուժասպառ, անյոյս կը սուրար։ Բայց հեռու է ափը, շատ հեռու. «Հեռո՞ւն. ո՚չ գիծ մը տարտամ։ Հեռո՞ւն. ո՚չ կայմ մը նիհար։ / —Ինկի՜ր, ինկի՜ր, խե՜ղճ թռչուն, ծովերու մէջ թէ ծաղկաց, / Պահ մը առաջ, պահ մը ուշ, Մահը նոյն Մահն է անա՜նց…»։ Իսկ Ինտրան, Սկիւտարի բարձունքներէն դիտեց Վոսփորի խաղաղ հոսող ջուրերու անհուն կապոյտի վրայ ընթացող նաւ մը։ Նաւը մնան էր Ինտրային. առանձին. խաղաղ. յանդուգն. աննշան անհունութեան մէջ լուռ. մռայլ։ տարտամ. տատանող։ Ապա Չրաքեանը պոռթկաց. «Ա՜հ, սոսկալի՜ մտածումներ, …ա՜լ հերի՚ք… / Նա՜ւ հեռաւոր, նա՜ւ անվեհեր, նա՜ւ յանդուգն…, / Թո՜ղ վերջալոյս քեզ չլինի՜ աղիտաբեր… / Թո՜ղ քո կայմեր եւ կողդ ներկե՜ն կարմիր, հեղ մ’… / Եւ դու սահի՜ս դէպ հորիզո՜նն անդ, հեռի՜ն…»։

Թղթակազմ կայմեր

Եթէ, մտածեցի, հայ գիրքը կայմն է հայկական գրաւոր մշակոյթին, ուրեմն, «կայմ»բառը բիւր անգամներ յայտնուած պիտի ըլլար գիրքի մը կողքին վրայ։ Իմ համեստ մակոյկիս հետ հայկական գրատպութեան ովկիանոսի մէջ նաւարկութիւն մը կատարեցի։ Որոնեցի կայմեր։ Աւա՜ղ… Հազիւ երկու բեկորի հանդիպեցայ ծփացող. «Կարօտի կայմ։ Բանաստեղծութիւններ», Երեւան, 1985 եւ «Կեցութեան կայմեր։ Բանաստեղծութիւններ», Երեւան, 2017։ Մինչդեռ, մտածեցի ափսոսալով, կարելի էր բազմաթիւ այլ անուններ հնարել։ Այսօր, յարգելի ընթերցող, թող մեր առատաձեռնութիւնը ըլլայ ծոուածաւալ, ու «կայմ» բառով շինենք գիրքի նոր անուններ, մի գուցէ օր մը բարեխիղճ հեղինակը իր հորիզոնի վրայ նկատէ զանոնք. «Ինկած կայմը։ Թատերախաղ, ընտանեկան ողբերգութիւն», «Կեանքիս կայմը։ Մարտիկի մը օրագիրը», «Կայմ բեկեալ։ Հոգեւոր ճառեր, քարոզներ», «Ջախջախուած կայմը։ Սիրային քառեակներ», «Կանգուն կայմը։ Անկախութեան պատմավէպը», «Կայմերը չտապալուեցան։ Էջեր Կ… քաղաքի ինքնապաշտպանութեան օրերէն»։

Կայմը լերան վրայ

Եթէ դուք, յարգելի ընթերցող, Հայաստանի մէջ, բարձունքի մը վրայ, պողպատէ լարերով ամրացուած կայմ մը տեսնէք, մի՚ զարմանաք. «Ձայնասփիւռի կայմ» է ան։ Անշուշտ, թէ «կայմ» բառը պիտի յարմարէր ժամանակակից կեանքի պահանջներուն։ Հպարտութիւն է նաեւ, որ անկախ երկրիս դրօշակը կը ծածանի կայմի մը վրայ։ Իսկ կայ նաեւ ծիծաղելի կայմ մը։ Վահան Թոթովենցի հօրաքրոջ ատամները։ Դուք տեսա՞ծ էք այդ ատամները։ Իր «աւերակ խոռոչ» բերանի մէջ հօրաքոյրը ունեցեր է երեք՝ «կայմ». Ահա պատմութիւնը. «Վա՚յ թէ քնէր, այդ ժամանակ բերանն իրանը չէր— մի անտէր եւ աւերակ խոռոչ, ուր ամէն ինչ մտնում, ելնում էր։ Այդ աւերակ խոռոչից դուռս էին ցցւում նրա իրարից հեռու երեք ատամները՝ ինչպէս ցամաք նետուած հին եւ խորտակուած նաւի կայմեր»։

Ճայը կայմի վրայ

Այժմ, յարգելի ընթերցող, ժամանակն է որ մենք իջնենք հայկական գրականութեան կայմէն, ղեկը յանձնուած մնայ ժամանակին՝ ամենավարպետ նավապետին ու նաւու պատշգամի վրայ, բազրիքին յենած, արեւելքի եւ արեւմուտքի հովերը մեր մազերուն մէջ ընդունելով՝ այլեւս աւարտենք «կայմ» բառի հետ մեր կատարած ծովապտոյտը։ Երգով մը անշուշտ հրաժեշտ պիտի տանք իրարու։ Բանաստեղծ Յովհաննէս Ղազարեանի երգի վերածուած ստեղծագործութիւնն է, որ նուիրուած է հայ ժողովուրդի յաղթական կայմին։ Մինչեւ յաջորդ յօդուածը, շարունակեցէք նաւարկել հայկական գրականութեան բաց ծովուն մէջ.

Ի՜նչ մեղեդիներ մանեցիր, երկիր,

Ի՜նչ արեգակներ մաղեցիր վրաս,

Ի՜նչ ծիածաններ դու կամարեցիր,

Ի՜նչ անրջանքներ, կարօտներ քուրա։

Ես շատ սիրեցի ծառերդ, երկիր,

Քուն մտայ նրանց սաղարթների մէջ,

Աննման սիւքեր խառնեցի երգիս

Ու կապոյտներում թեւածող կայմեր։

Հասարակական տագնապը վարչակարգի տագնապի կը վերածուի՞

Thu, 22 Oct 2026 10:32:00 +0300

Այսօր Ֆրանսայի մէջ հիմնական հարցումը փողոցներուն ե՛րբ հանդարտիլն է։ Երիտասարդներուն եւ ժողովուրդին պահանջները պիտի լսուի՞ն, թէ ոչ. պատահած բռնութիւնները պիտի վերածուի՞ն ընդդիմութեան օրինականութիւնը եւ ցոյցի իրաւունքը սահմանափակելու պատճառի։ Երրորդ վարկածը, արդեօք ծայրայեղ աջը պիտի ստեղծէ՞ քաղաքացիական պատերազմի մթնոլորտ։

Ֆրանսայի մէջ ուսուցիչ չունեցող դասարաններու, կրթութեան մէջ խտրականութեան, անհաւասարութեան եւ ապագայի մտահոգութեան դէմ սկսած երկրորդական վարժարաններու աշակերտներուն շարժումը՝ Հոկտեմբեր 17-ին վերածուեցաւ հարիւր հազարաւոր մարդոց մասնակցած բողոքի ցոյցի։ Հոկտեմբեր 19-էն ետք երկրին շատ մը քաղաքներուն մէջ սկսան մասնակի փողոց ելլելու արգելքներ։ Բռնութեան դէպքերուն պատասխանատուութեան շուրջ ընթացող քաղաքական վիճաբանութիւնը կը թիրախաւորէ ո՛չ միայն կառավարութեան, այլ նաեւ ընդդիմութեան օրինականութիւնը։

Ֆրանսայի մէջ Շաբաթ, Հոկտեմբեր 17-ին կազմակերպուած մեծ երթին մասնակցեցաւ 800 հազար մարդ։ Երկրի տարածքին 110 տարբեր ցոյցեր տեղի ունեցան։ Քանի մը շաբաթ առաջ աշակերտներուն պահանջներով սկսած բողոքի ցոյցերը այսօր արդէն դուրս եկած են կրթական ոլորտի սահմաններէն։ Կեանքի սղութիւնը, վառելիքի գիները, աշխատավարձերը, թոշակի իրաւունքները եւ հանրային ծառայութիւններու անկումը եւս աւելցած են շարժումին պահանջներուն։ Աշակերտներուն կողքին միացան բանուորական արհմիութիւններ, համալսարանականներ, ուսուցիչներ, առողջապահութեան ոլորտի աշխատողներ, թոշակառուներ եւ 2018-ին Ֆրանսան ցնցած Դեղին Բաճկոններու շարժումին ներկայացուցիչները։

Նահանգապետարանէն արտօնուած օրինական իրաւունք հանդիսացող երթին վրայ CRS-ի (ցոյցերը ճնշող ոստիկանական ուժեր) կիրարկած բռնութիւնը, 1961-ի Հոկտեմբեր 17-ին Ալճերիոյ անկախութեան համար կազմակերպուած արիւնալի ցոյցերէն ետք առաջին անգամ ըլլալով այս չափերուն հասած է, կ՚ըսեն առաջին սերունդի տարեց գաղթականներ։ Ոստիկանութիւնը ցուցարարներուն դէմ գործածեց պատերազմական զէնք համարուող սարքաւորումներ։ Valeurs actuelles-ի թղթակից Amaury Brelet-ի եւ անկախ լրատուական հարթակներու կողմէ ոստիկանական կառոյցէն սպրդած/ձեռք ձգուած տեղեկութիւններուն համաձայն՝ միայն Հոկտեմբեր 17-ի ընթացքին գործածուած է տարբեր տեսակի նռնակներ, մշուշ ստեղծող ռումբեր եւ այլ սարքեր։

Հոկտեմբեր 20-ին հրապարակուած հաշուեկշիռին համաձայն, Հոկտեմբեր 17-ի եւ 18-ի ընթացքին ձերբակալութիւններուն թիւը անցաւ 2.500-ը, մինչ 123 անձ բանտ ղրկուեցաւ։

Բայց հոս երկու տարբեր երեւոյթներ իրարու հետ չշփոթելու անհրաժեշտութիւնը կայ։ Հարիւր հազարաւոր մարդոց մասնակցած հասարակական բողոքը եւ ցոյցերուն աւարտին մօտ տեղի ունեցած կողոպուտն ու բռնութիւնը նոյն բանը չեն։

Աւելին, այդ բռնութեան դէպքերուն մասնակցողներուն քաղաքական ինքնութիւնն ու կազմակերպական կապերը տակաւին ամբողջութեամբ չեն լուսաբանուած։ Երթին ընթացքին աշակերտներուն եւ այլ մասնակիցներուն իրենց հեռաձայններով նկարահանած հարիւրաւոր տեսերիզներ ցոյց կու տան, որ քաղաքացիական հագուստով ոստիկաններ (մասնաւորապէս Յանցագործութեան դէմ պայքարի բրիգատէն՝ BAC, կամ շրջանային հետախուզութենէն ոստիկաններ) ներթափանցած են երթերուն մէջ, եւ որ այդ ոստիկանները սկսած ու մասնակցած են հրկիզումի եւ կողոպուտի գործողութիւններուն։ Խանութպաններ կը յայտնեն, թէ «ոստիկանները հրաման ստացած ըլլալնուն համար իրենց խանութները պաշտպանելու միջամտելէ մերժած են»։ Լիոնի երթին վրայ քանի մը տեսագրութիւններ կասկած կը յառաջացնեն, թէ երեք օր առաջուան կողոպուտները կազմակերպուած են ծայրայեղ աջին կողմէ։ Յամառ պահանջներուն հակառակ, կառավարութիւնը այս մասին տակաւին յայտարարութիւն մը չըրաւ։

Վարչապետ Սեպասթիէն Լըքորնիւ, Հոկտեմբեր 19-ին՝ Երկուշաբթի օր, բողոքի ցոյցերուն մէջ պատահած բռնութեան դէպքերէն ետք պնդեց, թէ «ծայրայեղ ձախ շարժումը» կ՚ուզէ «նախագահական ընտրութիւններուն հասնելու շրջանին երկրին մէջ մեծ խառնակութիւն յառաջացնել»։ Փարիզի գլխաւոր դատախազ Լոր Պեքիւ իր կարգին՝ TF1-ի ուղիղ եթերին մէջ այս յայտարարութիւններուն հանդէպ վերապահութիւններ յայտնեց եւ ըսաւ, թէ մինչեւ հիմա դատարաններուն առջեւ կանգնած անձերուն «ծայրայեղ ձախ շարժումին» հետ կապ մը չէ հաստատուած։ Այս յայտարարութիւնը ցոյց տուաւ, որ իշխանութեան՝ պատասխանատուութիւնը որոշ խումբերու վերագրող յայտարարութիւններուն եւ դատական մարմիններուն առջեւ եկած իրողութիւններուն միջեւ շատ կարեւոր տարբերութիւն կայ։

Փողոց ելլելու արգելքներ

Հոկտեմբեր 17-էն երկու օր ետք վարչապետ Լըքորնիւ նահանգապետարաններէն խնդրեց, որ բռնութիւններ եւ կողոպուտներ պատահած շրջաններուն մէջ մասնակի փողոց ելլելու արգելքներ գործադրեն։ Կ՚ըսուի թէ այս խնդրանքին գլխաւոր պատճառներէն մէկը երկրին հինգ խոշորագոյն բանուորական արհմիութիւններուն (CFDT, CGT, FO, UNSA եւ FSU) կոչով 2026-ի Նոյեմբեր 5-ին կազմակերպուելիք երթի եւ ցոյցի ալիքին առջեւն առնելն է,

Փարիզի մէջ Հանրապետութեան հրապարակին եւ Լէ Ալլի շրջակայ որոշ փողոցներուն մէջ, գիշերուան ժամը 23.00-էն մինչեւ առաւօտեան ժամը 06.00, փողոց ելլելը արգիլուեցաւ։ Էլիզէի պալատին, Ազգային ժողովին, Ծերակոյտին, Ներքին գործոց նախարարութեան եւ քանի մը մեծ կայարաններուն շրջակայքը ցոյցի եւ հաւաքի արգելքներ սահմանուեցան։

Լիոնի կեդրոնի Պելքուր հրապարակին մէջ, կողոպուտներէն վնասուած առեւտրականներուն եւ անվտանգութեան ուժերուն օժանդակելու նպատակով հաւաք մը կազմակերպուեցաւ։ Սկիզբը ոչ քաղաքական համարուած այս հաւաքին ծայրայեղ աջակողմեան խումբեր մասնակցեցան։ Երթի ընթացքին գաղթականներու եւ մուսուլմաններու դէմ կարգախօսներ արտասանուեցան, եւ Քելթական խաչ կրող դրօշ մը բացուեցաւ։

Շրջանին մէջ ցոյցի եւ փողոց ելլելու արգելքին հակառակ տեղի ունեցած երթը՝ օրակարգ բերաւ հարցը, թէ անվտանգութեան միջոցառումները որո՞ւ դէմ եւ ինչպէ՞ս կը կիրարկուին։ Հասարակական լարուածութեան բարձրացած շրջանի մը մէջ, ծայրայեղ աջին փողոցին մէջ կազմակերպուած կերպով տեսանելի դառնալը հակազդեցութիւններու պատճառ դարձաւ։

Ֆրանսայի մէջ բողոքի ցոյցերը այլեւս քաղաքական վիճաբանութիւններու վերածուեցան։

17-ի եւ 18 Հոկտեմբերի դէպքերէն ետք, Ծերակոյտի Իրաւաբանական յանձնաժողովն ալ որոշեց կուսակցութիւններու միջեւ քննութիւն մը սկսիլ՝ անվտանգութեան միջոցառումներուն պատրաստութեան, ոստիկանական միջամտութիւններուն եւ քաղաքական-վարչական պատասխանատւութիւններուն քննութեան համար։

Իշխանութիւնը կ՚ուզէ անվտանգութեան պնդումները առաջ բերելով ստուէրի մէջ թողուլ բողոքներու իրական պատճառները։ Բռնութենէն օգտուողը ո՞վ է։ Անվտանգութեան խօսոյթը ո՞ր քաղաքական դերակատարներուն ձեռքը կը զօրացնէ, ո՞ր ժողովրդավարական իրաւունքներուն սահմանափակումը կ՚օրինականացնէ։

Տեղապահներու, գրաքննութեան եւ ճնշումներուն դէմ լրագրողներու բողոքը

Thu, 22 Oct 2026 10:25:00 +0300

Մամուլի կազմակերպութիւնները, լրագրողներու ձերբակալութենէն ու կալանաւորումէն մինչեւ լրատուամիջոցներուն տեղապահ նշանակուիլը, լուրերու կայքէջերու եւ ընկերային ցանցերու հաշիւներու հասանելիութեան արգելափակումները ընդգրկող ճնշումներուն դէմ, Հոկտեմբերի 24-ին բողոքի ցոյցեր պիտի կազմակերպեն։

Անոնց շարքին Թուրքիոյ Լրագրողներու Արհմիութիւնը, Թուրքիոյ Լրագրողներու Ընկերակցութիւնը, Մամուլի Խորհուրդը, Լրագրողներու Ընկերակցութիւնը, Արդի Լրագրողներու Միութիւնը, Իզմիրի Լրագրողներու Ընկերակցութիւնը, Տիգրիս-Եփրատ Լրագրողներու Միութիւնը, DİSK Մամուլ-Աշխատանք եւ լրագրութեան մասնագիտական միութիւններ ընդգրկող մամուլի մասնագիտական կազմակերպութիւնները, վերջին օրերուն մամուլի ազատութեան դէմ աճող ճնշումներուն դիմաց ամբողջ երկրի տարածքին բողոքի ցոյցեր պիտի կատարեն։

Մամուլի մասնագիտական կազմակերպութիւններուն համատեղ յայտարարութեան մէջ հետեւեալ արտայայտութիւնները տեղ գտան.

«Ո՛չ գրաքննութեան, ազատութիւն լուրին։ Մենք՝ ժողովուրդին տեղեկատուութիւն ստանալու իրաւունքը պաշտպանող, ճշմարտութեան ետեւէն վազող լրագրողները ներկայացնող մամուլի մասնագիտական կազմակերպութիւններս, կը յայտարարենք. Բաւ է, չենք կրնար շնչել։ Լրագրութիւնը յանցանք, լուրը սպառնալիք, ճշմարտութիւնը անընդունելի նկատուող, ոչ միայն լրագրողներու, այլ նաեւ ընդդիմացող բոլորին գրաքննութեան ենթարկուած կարգի մը առջեւ լուռ պիտի չմնանք։ Մամուլի ազատութիւնը միայն լրագրողներու չէ, այլ ամբողջ հասարակութեան հիմնական իրաւունքն է։ Ճշմարտութեան լռեցումին, ժողովուրդին տեղեկատուութիւն ստանալու իրաւունքին արգելք հանդիսանալուն եւ հասարակութեան բոլոր խաւերուն գրաքննութեան ենթարկուելուն դէմ մեր ձայնը կը բարձրացնենք»։

Աստղ մը սահեցաւ

Thu, 22 Oct 2026 10:22:00 +0300

Թէեւ կաղապարուած արտայայտութիւն մըն է, սակայն երբ խօսքը Շահան Արծրունիի այս կեանքէն բաժնուելուն մասին է, Թուրքիոյ հայերուն երաժշտական աշխարհին մէջ աստղ մը մարեցաւ ըսելը բնաւ չափազանցութիւն պիտի չըլլայ։ Պոլիս իր վերջին գալուստին մեր թերթն ալ այցելած էր, եւ հրաժեշտ առնելու պահուն՝ կրկին իրար չտեսնելու հաւանականութիւնը յիշեցնելով բաժնուած էր մեզմէ։ Այդ պահուն չափազանցուած թուացող այս հրաժեշտը, ցաւօք, իրականացաւ։ Արտաքին տեսքով իր իրական տարիքը չցուցնող Շահան Արծրունիին մահը չէինք վայելցուցած։ Ցաւօք, Հոկտեմբեր 21-ին հասած լուրերը մեզ ստիպեցին դիմագրաւել դառն իրականութիւնը։ Շահան Արծրունի Նիւ Եորքի Մենհեթըն թաղամասի, իր բնակարանին մէջ կեանքէն հրաժեշտ առաւ։ Այս պահուն մահուան պատճառները տակաւին յստակ չեն։ Սակայն այս լուրը առնելով՝ անխուսափելիօրէն յիշեցինք թէ ան, իբրեւ վարպետ դաշնակահար եւ երաժշտագէտ-հետազօտող, կեանքի ընթացքին մեծ ներդրում ունեցած էր իր ազգին եւ համայն մարդկութեան։

Շահան Արծրունի կեանքի շատ կանուխ շրջանին թողած էր ծննդավայրը։ Ովկիանոսէն անդին երկիրներու մէջ երաժշտական կրթութիւնը աւարտելէ զատ, իբրեւ դաշնակահար եւ հետազօտող՝ մասնագիտութեան աստիճաններէն արագօրէն բարձրացած էր։ Անցնող տասնամեակներուն բազմաթիւ անգամներ Պոլիս այցելող Շահան Արծրունի, այդ այցելութիւններուն ընթացքին դասախօսութեան բնոյթ ունեցող նուագահանդէսներով ապացուցած էր թէ վարպետ դաշնակահար ըլլալէ զատ նաեւ արժէքաւոր ուսուցիչ մըն է։

Վերջին տարիներուն բեմական ելոյթներէն աւելի ձայնագրութիւններու վրայ կեդրոնացած էր, եւ «Քալան Միւզիք» պիտակով իրարմէ արժէքաւոր ալպոմներ հրատարակած։ Անոնցմէ նախ կը յիշենք Կոմիտաս Վարդապետի դաշնամուրային գործերը համադրած ալպոմ։ Նոյնպէս մեծ խանդավառութեամբ կին երգահաններու գործերը մեկնաբանած ալպոմն ալ պատմութեան լոյս սփռող վաւերագիր մըն էր։ Համեմատաբար քիչ յայտնի անուններ ունեցող կին երգահաններու գործերէն կատարած իր ընտրանին Շահան Արծրունիի երախտագիտութեան զգացումը կ՚արտացոլացնէր։

Պոլսոյ երաժշտական շրջանակներուն մէջ անունը յաճախ իր հօրաքրոջ՝ երգահան Սիրվարդ Գարամանուկի հետ յիշուող արուեստագէտը, կ՚անմահանայ համերգներուն ու յուշերուն կողքին, ետին թողած իւրաքանչիւրը խոր հետազօտութիւններու արդիւնք եղող ալպոմներու շարքով։

Հրաժեշտ Թալինին

Thu, 22 Oct 2026 10:15:00 +0300

20Հոկտեմբերը մեզ՝ «Ակօս»ի անձնակազմի համար դարձեալ ծանր օր մըն էր, քանի որ այդ օր յուղարկաւորեցինք մեր սիրեցեալ խմբագրապետ Եդուարդ Տանձիկեանի քոյրը՝ Թալին Տանձիկեանը։

Ան միջոցէ մը ի վեր կը խնամուէր Պալըքլըի Յունաց Հիւանդանոցի յարկին տակ։ Յանկարծակիօրէն խանգարուեցաւ անոր առողջութիւնը սրտի տագնապի հետեւանքով, որու շարունակութեան իսկոյն զինք փոխադրեցին խտացեալ դարմանման կարողութիւն ունեցող մի այլ հիւանդանոց։ Բժիշկները դիտել տալով թէ զարկերակը չէ փափախած բաւական երկար ժամանակ, յուսահատութիւն յայտնեցին ըսելով թէ եթէ յաջողին վերապրեցնել, վիճակը պիտի չըլլայ այդ ն

ոյնը, ինչ որ էր այս պատահարէն առաջ։ Անոնք նոյնիսկ զգուշացուցին ա

մէն տեսակ անբախցալի զարգացումի հանդէպ պատրաստ գտնուելու։

Նախորդ շաբաթ առաւօտն էր, երբ կը պատրաստուէինք «Աչըք Ռատիօ» ձայնասփիւռի կայանէն սփռուող «Ռատիօ Ակօս» հաղորդումին, խմբագրապետը զանգահառելով գուժեց քիչ առաջ իրեն հասնող տխուր լուրը։

Թէեւ այս աշխարհէն հրաժեշտ առնելու համար տակաւին բաւականին երիտասարդ կը համարուէր, բայց ափսոս որ բազմաբնոյթ զանազան հիւանդութիւններ երկար ժամանակէ ի վեր կը տանջէին զինք։

Փորձով գիտենք թէ բժիշկներու նման պայմաններու մէջ արտասանած «պատրաստ եղէք» ազդանշանը այդքան ալ իմաստ չունի վրայ հասնող կորուստի դիմաց։ Ինչ մեղք որ այդ նոյն փորձը ապրեցաւ նաեւ մեր խմբագրապետը, որուն այս պահուն մխիթարական նախադասութիւնները իմաստ մը պիտի չունենան, արդարեւ պիտի ապաւինինք ժամանակի բուժիչ յատկութեան, որ նոյնպէս պիտի դժուարանայ հարազատ քրոջ կորուստը սփոփելու։

Վերջապէս քրոջ կորուստը մանկական յուշերու մէջ մեծ քաղցրութեամբ յիշատակուած պապենական օճախի պատերէն մէկուն փուլ գալն է նաեւ։

Այս տխուր առթիւ խորապէս կը ցաւակցինք մեր սիրելի ընկերոջ եւ ընտանիքի բոլոր պարաքաներուն։

Հայաստան–Թուրքիա «մետիա հանրաշարժ»ը ճամբու վրայ

Thu, 22 Oct 2026 10:08:00 +0300

European Partnership Foundation-ի «Հայաստան-Թուրքիա յարաբերութիւններու բնականոնացման աջակցութիւն. սահմանէն անդին կապերու ամրապնդում» ծրագրի շրջանակին մէջ Հայաստանէն եւ Թուրքիայէն լրագրողներ իրար հետ հաւաքող «Հայաստան–Թուրքիա Մետիա Հանրաշարժով Շրջագայութիւնը» սկսաւ Հոկտեմբերի 12-ին, երբ շրջագայութեան Հայաստանէն մասնակցող մեդիայի աշխատողները եկան Պոլիս։

«Հայաստան–Թուրքիա Մետիա Հանրաշարժի Շրջագայութիւն» ծրագիրը, մինչ Հայաստան-Թուրքիա յարաբերութիւնները օրէ օր կը զարգանան, կը նպատակադրէ որ երկու երկիրներուն ժողովուրդները լրագրողներու միջոցով ճիշդ տեղեկութիւն ստանան։ Ասկէ զատ, կը նպատակադրէ որ երկու երկիրներուն լրագրողները ծանօթանան համագործակցութեան հնարաւորութիւններուն եւ իրարու ժողովուրդներուն անմիջականօրէն, եւ այս բոլորը հաւասարակշռուած, իրողութիւններու վրայ հիմնուած եւ բազմակողմանի կերպով փոխանցելով՝ նպաստեն երկխօսութեան զարգացման։

Ինչպէս որ Տինքը կ'ուզէր

Հոկտեմբերի 12-ին Պոլսոյ մէջ սկսելով եւ 23-ին Երեւանի մէջ աւարտելիք 12-օրեայ ճամբորդութեան, որուն կը մասնակցին Թուրքիայէն եւ Հայաստանէն ընդհանուր առմամբ 14 լրագրողներ, «Հայաստան-Թուրքիա Մետիա Հանրաշարժի Շրջագայութեան» առաջին կայաններէն մէկը եղաւ 23.5 Հրանդ Տինքի Յիշողութեան Վայրը։ Պոլսոյ Առեւտրական Պալատը այցելելէ ետք 23.5-ի մէջ հիւրընկալուած լրագրողներուն Հրանդ Տինքի ժառանգութիւնը ներկայացուեցաւ ուղեկցուած շրջագայութեամբ մը։ Ապա լրագրողները հանդիպեցան Սեւ Ծովու Տնտեսական Համագործակցութեան Կազմակերպութեան մէջ Հայաստանի մշտական ներկայացուցիչ Նայիրի Պետրոսեանին հետ։

Լրագրողներու հարցումներուն պատասխանելով՝ Պետրոսեան ըսաւ թէ Հայաստան-Թուրքիա Բնականոնացման Գործընթացը դրական ուղղութեամբ կը յառաջանայ։ Հանդիպման ընթացքին ընդգծուեցաւ թէ ամէն պարագայի կապի շարունակումը շատ կարեւոր է, նշուեցաւ թէ Հայաստանը սահմանին բացման համար բոլոր պատրաստութիւնները աւարտած է, իսկ Թուրքիան իր աշխատանքները կը շարունակէ։ Թուրքիոյ եւ Ատրպէյճանի մերձաւորութեան պատճառով սահմանին չբացուելու հաւանականութիւնն ալ քննարկուեցաւ, սակայն եւս անգամ մը արձանագրուեցաւ թէ Երեւանը Պաքուն կը դիտէ ոչ թէ իբր արգելք, այլ իբր լուծումին մէկ մասը։ Միւս կողմէ, հանդիպման ընթացքին հարցում մը ուղղուեցաւ Թուրքիա-Յունաստան յարաբերութիւններուն անդրադառնալով. «Թուրքիա ինչո՞ւ Հայաստանի հետ չընէ ինչ որ Յունաստանի հետ ըրաւ»։ Լրագրողներու պնդող հարցումներուն հակառակ, Թուրքիա-Հայաստան սահմանին ե՞րբ պիտի բացուի հարցումին համար ժամկէտ մը չտրուեցաւ։

Պոլսէն Կարս, Կարսէն Երեւան

Լրագրողները «Հանրաշարժի Շրջագայութեան» ընթացքին Թուրքիոյ կողմէն այցելեցին Իզմիր, Տիարպեքիր, Վան եւ Կարս, ու հանդիպեցան տեղական պաշտօնատար անձերու, գործարարներու, գործարաններու եւ քաղաքացիական հասարակութեան կազմակերպութիւններու հետ։ Ապա Հայաստան անցնող «մետիա հանրաշարժը» գնաց Կիւմրի, Տիլիճան եւ անկէ ետք ալ Երեւան։ 14 հոգիանոց լրագրողական խումբը այցելեց նաեւ այժմ փակ գտնուող Ալիճան/Մարգարա սահմանային անցակէտը՝ երկու երկիրներուն կողմէն։ Շրջագայութեան ընթացքին լրագրողները կը հանդիպին տնտեսական կեդրոններու, տեղական ձեռնարկութիւններու, կրթական հաստատութիւններու եւ քաղաքացիական հասարակութեան կազմակերպութիւններու, ինչպէս նաեւ գործարար աշխարհի ներկայացուցիչներու, զբօսաշրջութեան մասնագէտներու, հետազօտողներու եւ տեղական համայնքներու ներկայացուցիչներու հետ։

Հայաստանէն եւ Թուրքիայէն 14 լրագրողներ եւ մետիայի մասնագէտներ, Պոլսէն Երեւան երկարող հարիւրաւոր քիլոմեդր ճանապարհ մը միասին կտրելով, կը հետեւին նաեւ պատմական Մետաքսի Ճանապարհին։ Կ՚այցելեն այնպիսի վայրեր, ինչպէս Իզմիրի մէջ Եփեսոսը, Տիարպեքիրի մէջ Սուրբ Կիրակոս Հայկական Եկեղեցին, Վանի մէջ Աղթամար Եկեղեցին, Կարսի Անիի Կամուրջը։ Հայաստանի կողմէն՝ Սեւանայ լիճը, Գառնիի Տաճարը, Գեղարդի Վանքը եւ նման պատմական ու զբօսաշրջային վայրերէ ետք կ՚այցելեն աւելի տեխնոլոգիական նախաձեռնութիւններ, ինչպէս TUMO Center, Eleveight AI, Picsart։ Շրջագայութիւնը կ՚աւարտի ՄԱԿ-ի Կլիմայի Փոփոխութեան COP17 Ցուցահանդէսի հարթակին վրայ։

Ծրագրին առաջին բաժինը Թուրքիոյ մէջ, երկրորդը՝ Հայաստանի մէջ կազմակերպուող ծրագրին Հայաստանի բաժինը կը ղեկավարեն Եւրասիական Համագործակցութեան Հիմնադրամը եւ Հայաստանի Արտադրողներու եւ Գործարարներու Միութիւնը, իսկ Թուրքիոյ բաժինը՝ Թուրքիոյ Տնտեսական Քաղաքականութեանց Հետազօտութեան Հիմնադրամը (TEPAV) եւ Հրանդ Տինք Հիմնարկը։

Տեղի ունեցաւ առաջնորդներու վեհաժողովը

Thu, 22 Oct 2026 09:54:00 +0300

Երեւան հասած են շարք մը երկիրներու առաջնորդներ եւ բարձրաստիճան պաշտօնեաներ: Երեւանի մէջ սկսաւ Կենսաբազմազանութեան մասին հռչակագիրի կողմերու 17-րդ համաժողովին(ՔՈՓ17) ընդառաջ կազմակերպուած առաջնորդ ներու վեհաժողովը:

Վեհաժողովին կը մասնակցին աւելի քան մէկ տասնեակ երկիրներու ղեկավարներ, որոնց շարքին Իրանի նախագահ Մասուտ Փեզեշքիանը, Ղազախստանի նախագահ Քասիմ Ժոմարթ Թոքայեւը, Վրաստանի վարչապետ Իրաքլի Քո պախիծէն, ինչպէս նաեւ Կեդրոնական Ասիոյ եւ Ափրիկէի շարք մը երկիրներու ղեկավարներ: Երեւան կը գտնուի նաեւ Մ.Ա.Կ.ի ընդհանուր քարտուղար Անտոնիօ Կութիերեսը: Թուրքիան վեհաժողովին կը ներկայացնէ գիւղատնտեսութեան նախարարը:

Ուրիշի համար ապաստան ու ուրախութիւն դառնալ

Thu, 22 Oct 2026 09:36:00 +0300

Դուք ալ Կեդրոնականի սաներէն էք։ Միսաք Մեծարենցի մասին դպրոցական շրջանէն ի՞նչեր լսած էք։ Իր կեանքէն բնաւ ազդուեցա՞ք։

Կեդրոնականի դպրոցական տարիներուս, մեր գրականութեան դասագրքին՝ «Նոր Թանգարան»ի մէջ, Մեծարենցէն ունէինք «Հիւղը» քերթուածը, զոր կը կարդայինք ու կը սերտէինք։ Ծանօթ էինք անշուշտ իր հանրածանօթ «Սիրերգ»ին ու կ՚երգէինք ալ։ Այսպէս, Մեծարենց մեր պատանեկութեան մէջ ներկայ էր թէ՛ ընթերցումով, թէ՛ երգով։ Սակայն իր գրականութեան հետ բուն, խորունկ ծանօթացումս համալսարանական տարիներուն եղաւ։ Այդ շրջանին ուսումնասիրութիւն մըն ալ կատարած եմ իր հնչեակներուն մասին։ Մեծարենց, պէտք է ըսել, մեր լաւագոյն հնչեկագիր բանաստեղծներէն մէկն է։ Իր տաղերուն զգացական հարստութեան կողքին, այդ աշխատանքը ինծի համար բացայայտեց իր արուեստին խստապահանջութիւնը նաեւ՝ բառի ընտրութեան, պատկերի կառուցման եւ բանաստեղծական ձեւի մշակման մէջ։

Իսկ իր կեանքէն ազդուա՞ծ եմ։ Երբ երիտասարդ ես, գրեթէ անկարելի է չազդուիլ հանդիպելով այդքան կարճ կեանքի եւ այդքան անմոռանալի վաստակի մը։ Քեզի գրեթէ տարեկից երիտասարդ մը, որ հիւանդութեան ու վաղահաս մահուան ստուերին տակ կրցած է նման գեղեցկութիւն մը ստեղծել՝ անխուսափելիօրէն կը յուզէ քեզ։ Տարիներու ընթացքին, սակայն, այդ յուզումը կը խորանայ. կը սկսիս աւելի լաւ զգալ, թէ որքան կեանք, լոյս ու մարդոց հանդէպ գորով կայ իր տաղերուն մէջ։

Այսօր, իբրեւ եկեղեցական, այդ կարճ կեանքին մէջ կը տեսնեմ նաեւ մեզի տրուած ժամանակին ու շնորհներուն արժէքը զգալու հրաւէր մը։ Մեծարենցի ընթերցումը զիս կը մղէ մտածելու, թէ մենք մեր ստացածը ինչպէ՛ս կը մշակենք եւ ի՛նչ կը փոխանցենք ուրիշներուն։ Իր պարագային՝ այդ փոխանցումը տակաւին կը շարունակուի։

Յակոբ Ճօլօլեան-Սիրունիի մասին առաջին անգամ, երբ բան մը կարդացիք, ի՞նչ էր կարդացածնիդ։

Սիրունիի անունին ծանօթ էինք անշուշտ իր «Պոլիս եւ իր դերը» քառահատոր ուսումնասիրութեամբ։ Սակայն դժուար է այսօր ճշդել, թէ իրմէ կարդացած առաջին գրութիւնս ո՛րն էր։ Իր անձին ու վաստակին հետ աւելի խոր ծանօթացումս դարձեալ համալսարանական տարիներուն եղաւ։ Այդ շրջանին զինք ճանչցայ որպէս «Ազատամարտ»ի խմբագիրներէն, առաւելաբար գրական ասուլիսներով յայտնի Էսաեան սանուց միութեան հիմնադիրներէն մէկը եւ, առհասարակ, ժամանակաշրջանի գրական կեանքին կարեւոր դէմքերէն մին։

Այս ծանօթացումը առանձնայատուկ ընթացք ստացաւ աւարտաճառիս շնորհիւ, որ նուիրուած էր «Նաւասարդ» հանդէսին, որու երկու խմբագիրներէն մէկն էր ան՝ միւսն ըլլալով Դանիէլ Վարուժանը։ Հետեւաբար, Սիրունիի հետ իմ հանդիպումս եւս կապուեցաւ ուսումնասիրական աշխատանքի մը. պէտք էր հասկնալ հանդէսին ծնունդ տուող միջավայրը, գրական ու գեղարուեստական ձգտումները, խմբագիրներուն առաջադրանքները։

Այդ աշխատանքի ընթացքին առջեւս աստիճանաբար բացուեցաւ Սիրունիի կերպարը՝ իբրեւ գրական կեանքէ ներս գործող, նախաձեռնող ու կազմակերպող մտաւորական։ «Պոլիս եւ իր դերը»ի հեղինակ պատմաբանի կողքին կը տեսնէի երիտասարդ գրագէտը, որ իր ժամանակակիցներուն հետ մեր մշակոյթին ապագան կը մտածէր եւ այդ ապագային ծառայող գործի մը կը ձեռնարկէր։

Այս հանգամանքը կարեւոր եղաւ նաեւ Սիրունիի հետագայ գրութիւնները գնահատելու համար։ Երբ ան կը պատմէ Վարուժանի, Մեծարենցի կամ իր ժամանակաշրջանի գրական կեանքի մասին, կը խօսի նաեւ իբրեւ այդ աշխարհը ներսէն ճանչցած մարդ։ Իր էջերուն մէջ ուսումնասիրողի գիտելիքը կը միանայ մասնակցի ու ականատեսի յիշողութեան։ Այդ երկուքին հանդիպումն է, որ անոր վկայութիւնները ինծի համար առանձնապէս արժէքաւոր կը դարձնէ։

Ինծի համար յիշողութիւնը պահելու այս աշխատանքը նաեւ երախտագիտութեան արտայայտութիւն մըն է։ Մեզմէ առաջ ապրած ու ստեղծագործած մարդոց հանդէպ պա՛րտք ունինք. անոնց անունները յիշելու կողքին՝ պէտք է ճանչնանք ու ապրեցնենք անոնց թողածը։ Սիրունիի այս հատորը հրատարակութեան պատրաստելու մէջ այդ պարտքի զգացումն ալ իր բաժինը ունեցաւ անշուշտ։

Տէր-հայր, Երբ կը նայիք «այս հիւանդ, հանճարեղ պատանիին»՝ Միսաք Մեծարենցի կեանքի պատմութեան ի՞նչ զգացումներ կ՚ունենաք։

Մեծարենցի կեանքին նայելով՝ նախ խոր ափսոսանք մը կը զգամ. այդքան երիտասարդ տարիքին ընդհատուած կեանք մը՝ իր մէջ դեռ չարտայայտուած այնքան կարելիութիւններով։ Ակամայ կը մտածես, թէ ի՛նչ կրնար տակաւին տալ մեր գրականութեան, եթէ ժամանակը քիչ մը աւելի առատաձեռն գտնուէր իրեն հանդէպ։ Սակայն իր թողած վաստակը կարդալով՝ այդ ափսոսանքին կը միանայ հիացումը։ Այդքան կարճ ժամանակի մէջ ան կրցած է ամբողջական բանաստեղծական աշխարհ մը ստեղծել՝ իր լեզուով, երաժշտութեամբ եւ կեանքին նայելու ուրոյն կերպով։

Զիս ամենէն շատ յուզողը իր հոգիին բաց մնալն է։ Հիւանդութիւնը, անձկութիւնը, իրեն դէմ ուղղուած անիրաւ խօսքերը կրնային զինք ամբողջովին ամփոփել սեփական տառապանքին մէջ։ Բայց իր տաղերուն մէջ այնքա՜ն լոյսի ծարաւ, մարդոց հանդէպ գորով եւ ուրիշին օգտակար ըլլալու բաղձանք կայ։ «Հիւղ» ըլլալու ցանկութիւնը կամ «Տո՜ւր ինծի, Տէ՜ր, ուրախութիւնն անանձնական» աղերսանքը այս առումով խորապէս կը յուզեն զիս։ Ինք խնամքի ու մխիթարութեան կարօտ՝ կը ցանկայ ուրիշի համար ապաստան ու ուրախութիւն դառնալ։

Իբրեւ քահանայ՝ այս կեցուածքին մէջ խոր հարազատութիւն մը կը զգամ մերձաւորին հանդէպ քրիստոնէական սիրոյն հետ։ Սեփական ցաւին մէջ անգամ ուրիշին ցաւը տեսնելը, անոր ուրախութիւնը ցանկալը հոգեւոր մեծ հասունութիւն կը պահանջեն։ Մեծարենցի տողերը կարդալով՝ ես ինծի կը հարցնեմ, թէ որքանո՛վ կը յաջողիմ ուրիշի համար դառնալ մխիթարական ներկայութիւն։ Իր բանաստեղծութիւնը այսպէս նաեւ անձնական քննութեան առիթ կու տայ ինծի։

Այս պատճառով Մեծարենցի կեանքը ինծի համար նաեւ ներքին մեծութեան վկայութիւն մըն է։ Իր ցաւը իրական է, բայց այդ ցաւին մէջ կը շարունակէ ապրիլ սիրելու կարողութիւնը։ Երբ իր մասին կը մտածեմ, հիացումիս կը միանայ երախտագիտութիւնը՝ այն գեղեցկութեան ու գորովին համար, որ իր կարճ կեանքէն հասած են մեզի եւ տակաւին կրնան մեր ներսը բան մը փոխել։

Գրքին մէջ կը ներկայացուին 1900-ականներու սկիզբին Համիտեան դաժան լուծին տակ գործող մեր հայկական կրթական օճախները։ Այս նիւթին քիչ մը կրնա՞նք անդրադառնալ։

Սիրունի այդ կրթական օճախներուն մասին կը խօսի իբրեւ զանոնք ներսէն ճանչցած մարդ։ Համիտեան բռնապետութեան պայմաններուն մէջ, երբ վախը, գրաքննութիւնն ու լրտեսութեան մթնոլորտը կը ծանրանային հայ կեանքի վրայ, դպրոցները մտաւոր ու հոգեւոր շնչառութեան կենսական վայրեր էին։ Հոն լեզու եւ գրականութիւն սորվելու առընթեր՝ պատանիները կը ծանօթանային իրենց ժողովուրդի անցեալին, կը կապուէին անոր մշակոյթին եւ կը սկսէին մտածել իրենց ընելիքին մասին։

Սիրունի կը յիշէ Պէրպէրեանը, Մխիթարեան վարժարանները եւ յատկապէս Կեդրոնականը։ Վերջինիս մասին իր պատմածին մէջ շատ ուշագրաւ մանրամասնութիւն մը կայ. պաշտօնական մատենադարանի կողքին, աշակերտներուն գրպաններուն մէջ կը շրջէր տեսակ մը գաղտնի գրադարան։ Արտասահմանէ հասնող գիրքերն ու թերթերը ձեռքէ-ձեռք կ՚անցնէին։ Այդ պատկերը շատ բան կ՚ըսէ սերունդի մը մտաւոր ծարաւին մասին։ Արտաքին ճնշումը չէր կրցած մարել կարդալու, իմանալու եւ աւելի լայն աշխարհի մը հաղորդակից դառնալու ցանկութիւնը։

Մեծարենց հասունցաւ այդ միջավայրին մէջ։ Սիրունի Կեդրոնականը անոր «հոգեկան օրօրոցը» կը կոչէ։ Դպրոցը իրեն տուաւ ուսում, ընկերական շրջանակ եւ իր գրական առաջին փորձերը զարգացնելու միջավայր։ Հիւանդութեան պատճառով ուսումը ընդհատելէ ետքն ալ ան դպրոցին ու ընկերներուն հետ պահեց իր կապը։ Այս հանգամանքը ցոյց կու տայ, թէ կրթական հաստատութիւն մը որքան խոր տեղ կրնայ ունենալ երիտասարդի մը ներաշխարհին մէջ։

Ինծի համար, իբրեւ Կեդրոնականի նախկին սան, հայերէնաւանդ ուսուցիչ եւ եկեղեցական, այս էջերը կը պարունակեն նաեւ այսօրուան ուղղուած հարցում մը. մեր դպրոցները որքանո՞վ կը յաջողին այդպիսի մտաւոր հետաքրքրութիւն ու ստեղծագործելու ցանկութիւն արթնցնել։ Սիրունիի նկարագրած պայմանները ծանր էին, բայց այդ պայմաններուն մէջ ալ եղած են ուսուցիչներ ու աշակերտներ, որոնք հաւատացած են հայերէն գրքին, կրթութեան եւ մշակոյթի ուժին։ Անոնց աշխատանքին պտուղներէն մէկն ալ Մեծարենցն էր անկասկած։ Այդ ժառանգութիւնը մեզի համար հպարտութիւն ըլլալու չափ՝ պատասխանատուութիւն ալ է։

Կրթութեան այս պատասխանատուութիւնը նաեւ հոգեւոր երես ունի։ Երիտասարդին գիտելիք ջամբելու հետ՝ պէտք է օգնենք, որ իր խիղճը մշակէ, ուրիշի արժանապատուութիւնը յարգէ եւ իր կարողութիւնները վերածէ ծառայութեան։ Այս առումով դպրոցի եւ եկեղեցւոյ միջեւ կենդանի գործակցութիւնը շատ կարեւոր կը նկատեմ։ Մեր զաւակները կարիքն ունին միջավայրերու, ուր միաժամանակ կարենան հարցումներ տալ, իրենց արմատները ճանչնալ, հաւատքի փորձառութիւն ունենալ եւ զգալ, թէ իրենք համայնքին սիրուած ու պատասխանատու անդամներն են։

Քիչ մըն ալ «Մասիս»ի մասին խօսինք։ Ի՞նչ էր «Մասիս»ը։ Պարբերակա՞ն, ամսագի՞ր, օրաթե՞րթ… Ո՞վքեր գրեցին «Մասիս»ի մէջ։

«Մասիս»ը պոլսահայ մամուլի ամենէն կարեւոր եւ երկարամեայ անուններէն մէկն էր։ Հիմնուած է 1852-ին՝ Կարապետ Իւթիւճեանի կողմէ, եւ լոյս տեսած մինչեւ 1908։ Իր հրատարակութեան երկար ընթացքին ունեցած է տարբեր պարբերականութիւն՝ շաբաթաթերթ, օրաթերթ, նաեւ ամսաթերթ։ Ուստի հարցումին պատասխանը կախեալ է այն շրջանէն, որու մասին կը խօսինք։ Մեծարենցի գրական գործունէութեան տարիներուն «Մասիս»ը գրական շաբաթաթերթ մըն էր։

Անոր էջերուն մէջ տարբեր տարիներուն գրած են մեր գրականութեան կարեւոր դէմքերը՝ Պարոնեան, Զօհրապ, Օտեան, Սիպիլ, Տէմիրճիպաշեան, Յարութիւնեան եւ շատ-շատեր։ Անոնցմէ ոմանք նաեւ խմբագրական պատասխանատուութիւն ստանձնած են։ Այս անունները արդէն կը վկայեն, թէ ինչպիսի դեր ունեցած է «Մասիս»ը՝ յատկապէս արեւմտահայ արձակի զարգացման եւ գրական ճաշակի ձեւաւորման մէջ։

Մեծարենցի պարագային «Մասիս»ը առանձնայատուկ նշանակութիւն ունի։ Հո՛ն երեւցած են իր բանաստեղծութիւնները, եւ երիտասարդ հեղինակը հոն է որ առիթ ունեցած է հանդիպելու իր ընթերցողին։ Սիրունի եւս աշխատակցած է պարբերականին։ Սակայն հետագային նոյն «Մասիս»ը պիտի դառնար Մեծարենցի դէմ ուղղուած յարձակումներուն գլխաւոր բեմերէն մէկը՝ Ենովք Արմէնի եւ Փայլակի դերակատարութեամբ։

Ահա այս բարդ պատմութիւնն ալ կը ներկայացնէ Սիրունի։ Գրական մեծ աւանդ ունեցող պարբերական մը կրնայ իր պատմութեան որոշ հանգրուանին չհասկնալ նոր տաղանդ մը եւ նոյնիսկ անիրաւ գտնուիլ անոր հանդէպ։ Բայց այդ հանգրուանը պէտք չէ ծածկէ «Մասիս»ի ամբողջ վաստակը։ Անոր էջերը այսօր թղթատելով՝ կը տեսնենք մեր գրականութեան կազմաւորումը՝ իր յայտնութիւններով, որոնումներով եւ հակասութիւններով։ Այդ իմաստով «Մասիս»ը ամբողջ գրական դարաշրջանի մը կենդանի վկայարանն է։

Մեծարենցի դէմ ուղղուած անիրաւ խօսքերը այսօր ալ կը յիշեցնեն խօսքի հետ կապուած մեր պատասխանատուութիւնը։ Քննադատութիւնը կրնայ օգնել մարդու աճելուն, բայց կրնայ նաեւ խորապէս վիրաւորել։ Ճշմարտութիւնը ըսելու պահանջը պէտք է ուղեկցուի դիմացինի հանդէպ արդարութեամբ ու գորովով։ Այս զգօնութիւնը նոյնքան անհրաժեշտ է մեր այսօրուան յարաբերութիւններուն մէջ։

Միսաք Մեծարենցի առնչութեամբ գործածուած «տարտամ ոճ» բնորոշումը կրնա՞ք բացատրել։

«Տարտամ ոճ» բնորոշումը պէտք է հասկնալ իր պարունակին մէջ։ Սիրունի կը պատմէ, որ 1903-ին «Մասիս» բանաստեղծական մրցում մը կազմակերպած էր՝ «Բաժնուած սիրտեր» նիւթով։ Մեծարենց եւս մասնակցած էր՝ «Ծիածան» ծածկանունով։ Դատակազմը, գնահատելով անոր տողերուն հնչեղութիւնն ու յանգերուն գեղեցկութիւնը, միաժամանակ վերապահութիւն յայտնած էր՝ գրելով, թէ նոր գրողները ունին քիչ մը տարտամ ոճ, եւ իմաստի տարտամ պատկերացում։ Ուրեմն ասիկա երիտասարդ Մեծարենցի մէկ քերթուածին առիթով արտայայտուած դատում մըն է, որ պէտք չէ տարածել իր ամբողջ ստեղծագործութեան վրայ։

«Տարտամ» ըսելով՝ հոս նկատի ունին անորոշ, ոչ բաւարար յստակութեամբ արտայայտութիւն մը. կը զգան տողին երաժշտութիւնն ու գեղեցկութիւնը, բայց միտքին կամ պատկերին յստակութիւնը համոզիչ չեն գտներ։ Այս գնահատականին մէջ կարելի է տեսնել նաեւ գրական ճաշակներու տարբերութիւն։ Նոր բանաստեղծութիւնը զգացումը երբեմն կը հաղորդէր նրբերանգով, հնչիւնով ու թելադրանքով՝ ընթերցողին մասնակցութիւնն ալ պահանջելով։ Այդպիսի արտայայտութիւնը կրնար անորոշ թուիլ ուղղակի խօսքի աւելի վարժ ընթերցողին։

Սակայն պէտք չէ հակառակ ծայրայեղութեան երթանք եւ Մեծարենցի վաղ շրջանի ամէն գործ կատարեալ համարենք։ Ինքն ալ իր ինքնաքննադատութեան մէջ խօսած է սկզբնական շրջանի խարխափումներուն մասին։ Սիրունիի առարկութեան բուն շեշտը այն է, որ դատողները այդ պատանիին մէջ չեն նշմարած ապագայ մեծ բանաստեղծին կարելիութիւնը։

Այսօր երբ Մեծարենց կը կարդանք՝ կը տեսնենք, թէ ան ինչպէս կրցած է զգացումի ամենէն նուրբ, երբեմն դժուար անուն ստացող շարժումները լեզուի վերածել։ Այդ նրբութիւնը ըմբռնելու համար հարկ է դանդաղ կարդալ զինք՝ ուշադրութիւն դարձնելով նաեւ բառերու հնչիւնին եւ պատկերներու փոխադարձ կապին։

Տէր-հայր, անցեալ շաբաթավերջին, Պիւյիւքտէրէի մէջ մատուցեցիք Ս. Պատարագ եւ Միսաք Մեծարենցի եւ Յակոբ Ճօլօլեան-Սիրունիի համար կատարեցիք հոգեհանգստեան պաշտօն։ Կայացաւ նաեւ Սիրունիի՝ «Այս հիւանդ, հանճարեղ պատանին» հատորի շնորհանդէսը։ Ինչպէ՞ս անցաւ։ Բազմութիւն կա՞ր։

Շատ ջերմ եւ յաջող օր մը ունեցանք Պիւյիւքտէրէի մէջ։ Ս. Աւետարանիչներու տօնի առիթով մատուցեցինք Ս. Պատարագ, ապա հոգեհանգստեան պաշտօն կատարեցինք Մեծարենցի եւ Սիրունիի հոգիներուն համար։ Ապա, Հայ մշակոյթի շաբթուան առթիւ, Պիւյիւքտէրէի թաղային խորհուրդի նախաձեռնութեամբ կայացաւ նորատիպ հատորին շնորհանդէսը, որ կը վայելէր Ամեն. Ս. Պատրիարք Հօր բարձր հովանաւորութիւնը։ Այսպէս, երկու հեղինակներուն յիշատակը ոգեկոչեցինք թէ՛ եկեղեցական արարողութեամբ, թէ՛ անոնց կեանքին ու վաստակին անդրադարձող գրական ցերեկոյթով։

Աղօթքն ու յիշատակի գրական ոգեկոչումը այդ օրը ինծի համար խորապէս կապուած էին իրարու։ Հոգեհանգիստի ընթացքին մեր հեղինակները յանձնեցինք Աստուծոյ ողորմութեան՝ յարութեան յոյսով։ Ապա անոնց խօսքը լսեցինք ու անոնց վաստակին համար մեր երախտագիտութիւնը արտայայտեցինք։ Այս հանդիպումը առիթ եղաւ մտածելու նաեւ մեր պատասխանատուութեան մասին՝ ստացած ժառանգութիւնը ապրեցնելու եւ յաջորդներուն փոխանցելու։

Մասնակցութեան առումով գոհացուցիչ էր։ Ինծի համար յատկապէս ուրախալի էր ներկաներու հետաքրքրութիւնն ու այն մտերմիկ, ջերմիկ մթնոլորտը, որ ստեղծուեցաւ Վոսփորի այս հեռաւոր թաղի եկեղեցւոյ սրահին մէջ։ Մեզի հետ էին նաեւ բանաստեղծ Զարեհ Խրախունիի 100-ամեակին առթիւ Հայաստանէն ժամանած հիւրերը, որոնց ներկայութիւնը յաւելեալ ջերմութիւն բերաւ մեր համախմբումին։

Շնորհանդէսի ընթացքին փորձեցի ներկայացնել Սիրունիի վկայութեան արժէքը եւ այն կենդանի Մեծարենցը, որ կը յայտնուի իր յուշերուն մէջ։ Գրական խօսքին ընկերացան ասմունք, մեներգ, ինչպէս նաեւ ներկաներու սրտաբուխ ելոյթները։

Ինծի համար օրուան ամենէն գեղեցիկ կողմը այդ միասնական, անկեղծ մասնակցութիւնն էր։ Ուխտաւոր դպիրներէն մինչեւ ասմունքողներն ու ունկնդիրները՝ ամէն մարդ իր բաժինը բերաւ։ Կը կարծեմ՝ նման հանդիպումներուն բուն արժէքն ալ հոս է. գիրքը առիթ կ՚ըլլայ, որ մարդիկ համախմբուին, լսեն մեր հեղինակներուն խօսքը եւ նորոգեն անոնց հետ իրենց կապը։

Շատ կարեւոր կը նկատեմ, որ նման ձեռնարկներ տեղի ունենան մեր եկեղեցիներու շրջանակին մէջ։ Եկեղեցին նախ եւ առաջ Աստուծոյ հետ հանդիպումի, աղօթքի, Ս. Պատարագի եւ խորհուրդներու վայրն է։ Այդ հոգեւոր կեանքը պէտք է շարունակուի նաեւ մեր փոխադարձ յարաբերութիւններուն մէջ՝ զիրար լսելով, խնամելով, իրարմէ սորվելով եւ միասին ստեղծագործելով։ Եկեղեցւոյ շուրջ կազմակերպուած գրական կամ մշակութային հանդիպումները կրնան սերունդներ մօտեցնել իրարու, երիտասարդ մը հաղորդակից դարձնել իր լեզուին ու ժառանգութեան եւ նոր կապեր ստեղծել համայնքէն ներս։

Ահա թէ ինչո՛ւ մեր եկեղեցիները անհրաժեշտ են։ Անոնց մէջ մարդ կրնայ իր ցաւն ու ուրախութիւնը բերել Աստուծոյ առջեւ եւ իր կողքին գտնել աղօթակից ու հոգատար մարդիկ։ Մանաւանդ մեր փոքրացող թաղային համայնքներուն համար այդ ներկայութիւնը կենսական է։ Եկեղեցւոյ դուռը բաց պահելը նաեւ այսպիսի կեանք մը շարունակելու յանձնառութիւն է՝ կանոնաւոր աղօթքով, խնամքով, կրթական ու մշակութային աշխատանքով։ Այդ պատասխանատուութիւնը բոլորս կը բաժնենք՝ հոգեւորական, թաղային պատասխանատու, դպիր, ծնող եւ երիտասարդ։ Պիւյիւքտէրէի այդ օրը մեզի ցոյց տուաւ, թէ ի՛նչ ջերմութիւն կրնայ ստեղծուիլ, երբ իւրաքանչիւր ոք բերէ իր մասնակցութիւնը։

Զարեհ Խրախունի հարիւր տարեկան

Thu, 22 Oct 2026 09:29:00 +0300

Ժամանակակից արեւմտահայերէն բանաստեղծութեան կարեւորագոյն ներկայացուցիչներէն Զարեհ Խրախունի, յատուկ միջոցառումով մը յիշատակուեցաւ իր ծննդեան դարադարձին՝ 16 Հեկտեմբերին, Նարեկեան սրահին մէջ կայացող հանդիսութիւնով մը։

Մնջոցառման ներկայ գտնուեցաւ Թուրքիոյ Հայոց Պատրիարք Սահակ Բ. Մաշալեան իր կողքին ունենալով հոգեւորականաց դասէ պատուիրակութիւն մը եւս։

Բացման խօսքը արտասանեց Անի Գալայլը, փոխանցելով միջոցառման նախապատրաստութեան փուլերը եւ հակիրճ ծանօթացնելով յայտագրի բովանդակութիւնը։ Անի Գալայլը յայտնեց թէ յատուկ այս միջոցառման համար քաղաքս ժամանած են Հայաստանէն երեք գրականագէտ՝ Համազգայինի Երեւանի Գրասենեակի տնօրէնուհի Ռուզաննա Առաքելեան, բանասիրական գիտութիւններու դոկտոր, Երեւանի Խաչատուր Աբովեանի անուան մանկավարժական համալսարանի «Սփիւռք»ի գիտաուսումնական կեդրոնի հիմնադիր տնօրէն փրոֆ. Սուրէն Դանիէլեան եւ նոյն կեդրոնի ղեկավար Տոց. Քնարիկ Աբրահամեան։

Երեք հիւր զեկուցողներն ալ իրերայաջորդ կերպով դրուատեցին Խրաքունի բանաստեղծի գրական վաստակն ու առանձնայատկութիւնները, անոր գրական արտադրութիւնը դիտելով ստեղծագործական ժամանակաշրջանի յատուկ պայմաններու մէջ։

Գրականագէտ Կարօ Աբրահամեան, Զարեհ Խրախունիի ծննդեան հարիւրամեակին ձօնուած միջոցառումին մասնակցեցաւ ուղարկած զեկոյցով, որ ընթերցեց «Մարմարա» թերթի խմբագիր Նայիրա Սիւզմէ։

Միջոցառումը օժտուած էր նաեւ երաժշտական բաժինով մը։ Յայտագրի այս բաժնին մէջ նախ Աննա Գէորգեան Ուղուրլեանի կատարումով լսեցինք Առնօ Պապաճանեանի հանրածանօթ «Ողբերգ ըստ Սայաթ Նովայի» անուն յօրինումը։ Ապա դաշնակահարուհին ընկերակցեցաւ երգչուհի Մարալ Այվազի եւ երգիչ Արթիւր Պաղտասարեանի կատարումներուն։ Մարալ Այվազ երկու երգեր ընտրած էր անուանի երգահան Խաչատուր Աւետիսեանէն, որուն եւս ծննդեան դարադարյը կը յիշենք այս տարուայ ընթացքին։ Արդարեւ երգչուհի Շուշան Գալաթաշ եւս այս նոյն դահլիճին մէջ քանի մը ամիսներ առաջ համերգ մը սարգած էր ի յարգանս Խաչատուր Աւետիսեանի։ Մարալ Այվազի ուժեղ եւ քնքուշ կատարումով հնչեցին «Ծաղկած Բալենի» եւ «Իմ Լաւ» երգերը, երկուքն ալ Լուտուիկ Դուրեանի բառերով։

Ապա բեմ եկաւ մենակատար Արթիւր Պաղտասարեան, որ նախ մեկնաբանեց Սիրվարդ Գարամանուկի ու ապա Պերճ Դիւարպեանի յօրինումները, Զարեհ Խրախունիի խօսքերով։

Յայտագրի մէջ յատուկ բաժին մը վերապահուած էր Հիլտա Գալֆայեան Փանոսեանի «Պոլսահայ Նորարար Բանաստեղծութեան Պատմութեան Ուրուագիծեր» հատորի Խրախունիի վերաբերող էջերու ընթերցման համար։ Ընթերցումները կատարեցին քաղաքիս հայ վարժարաններու ուսուցչուհիներ՝ Լիանա Պենլի, Տիյանա Պուլտուք, Թաթիա Մարաշլեան, Նայիրի Խաչիկօղլու եւ Մարալ Սաթար։

Բաւականին բովանդակալից յայտագրի յաջորդ բաժնին սրտի խօսք արտասանեց «Մարմարա» օրաթերթի հրատակութեան տնօրէն Արի Հատտէճեան։ Ան նկատի ունենալով որ մինչեւ իր ելոյթը բոլորն ալ խօսած էին բանաստեղծ Զարեհ Խրախունիին մասին, ինք նախընտրեց հանդիսատեսի հետ կիսել Արթօ Ճիւմպուշեանի կամ աւելի հարազատ կոչումով Արթօ Տայտայի հետ ունեցած ապրումներէն դրուագներ։ Պատմեց Ճիւմպիւշեանի բարեկամութիւնը իր ծնողքի հետ եւ փոխանցեց վկայութիւններ մանկական տարիներու յիշատակներէն։

Ծանրաբեռնուած յայտագիրը հետզհետէ կը մօտենար աւարտին, երբ հանդիսավար Անի Գալայլը «Ասմունքի Թագուհի» ածականով բեմ հրաւիրեց վաստակաւոր արուեստագիտուհի՝ Սիլվա Կոմիկեանը։

Տիկին Կոմիկեան իրեն յատուկ եռանդով արտասանեց Խրախունիի բանաստեղծութիւններէն նշոյշներ, արժանանալով հանդիսատեսի ջերմ գնահատանքին, որ կը դրսեւորուէր խանդավառ ծափահարութիւններով։

Միջոցառումը աւարտին հասաւ մեծարեալ բանաստեղծի դստեր եւ որդւոյն շնորհակալութեան եւ երախտիքի նախադասութիւններով։

Պատրիարք Սրբազանը արտասանած հուսկ բանքի մէջ եւս ողջունեց կատարուած աշխատանքը, քանի որ ան կը միտի արժանի բանաստեղծի մը անունը պանծացնելու բարի գործին։

Յարակից սրահի մէջ կայացաւ ընդունելութիւն, որու աւարտին հանդիսատեսները առիթը ունեցան ատենախօսները, մենակատարները, կազմակերպիչները եւ յատկապէս Խրախունիի հարազատները շնորհաւորելու։

Ալկորիթմները նո՞ր երեւոյթ են, թէ՞ մարդը միշտ ալ ալկորիթմներով ապրած է

Tue, 20 Oct 2026 21:29:00 +0300

Երբ կ’ըսենք, թէ այսօր մեր կեանքը ալկորիթմները կը ղեկավարեն, սովորաբար կը մտածենք Google-ի որոնումներուն, Facebook-ի կամ Instagram-ի լրահոսին, TikTok-ի տեսանիւթերուն կամ արուեստական իմացականութեան (ԱԻ) մասին։ Ալկորիթմը կ’որոշէ, թէ ի՛նչ կը տեսնենք, ի՛նչ կը կարդանք եւ ի՛նչ կ’առաջարկուի մեզի։

Երբ վերջերս այս նիւթը կը քննարկէինք բարեկամներու հետ, ներկաներէն մէկը հարցուց. «Չէ՞ք կարծեր, որ ալկորիթմը այնքան ալ նոր երեւոյթ չէ», ու շարունակեց. «Մարդը հազարամեակներէ ի վեր կ’ապրի համակարգերու մէջ, որոնք իրեն կ’ըսեն՝ այսպէս ըրէ՛, այսպէս մի՛ ըներ, այսպէս պէտք է վարուիս, իսկ եթէ այս սահմանը անցնիս՝ այս հետեւանքը պիտի կրես, եթէ այս պահանջները լրացնես՝ այս իրաւունքը պիտի ստանաս։ Ալկորիթմներ չե՞ն ասոնք»։

Եւ այսպէս ալկորիթմի գաղափարը իր արհեստագիտական սովորական միջավայրէն փոխադրուեցաւ ընկերային եւ հասարակական կեանքի ոլորտ՝ դառնալով այս յօդուածին շարժառիթը։

Ալկորիթմը, իր ամենապարզ իմաստով, կանոններու կամ քայլերու շարք մըն է, որ որոշ պայմաններու տակ որոշ արդիւնքի կը յանգի։ Այս իմաստով՝ մարդկային ընկերութիւնը միշտ ալ ունեցած է իր ալկորիթմային տրամաբանութիւնը։ Օրէնքը պարզ օրինակ մըն է։ Եթէ որոշ եկամուտ ունիս՝ որոշ տուրք կը վճարես։ Եթէ որոշ պայմաններ կը լրացնես՝ որոշ իրաւունք կը ստանաս։ Եթէ օրէնքը խախտես՝ որոշ հետեւանք կը նախատեսուի։

Պայման — կանոն — հետեւանք։

Անշուշտ, օրէնքը բառին համակարգչային իմաստով ալկորիթմ չէ։ Ան մեկնաբանութիւն, դատողութիւն եւ երբեմն բացառութիւն կը պահանջէ։ Բայց անոր կառուցուածքին մէկ մասը ակնյայտօրէն ալկորիթմային է։

Նոյնը կարելի է ըսել կազմակերպութիւններու, եկեղեցիներու, կուսակցութիւններու, դպրոցներու եւ նոյնիսկ ընտանիքներու մասին։ Բոլորն ալ ունին կանոններ, իրաւունքներ, պարտաւորութիւններ, սահմաններ եւ հետեւանքներ։

Սակայն հոս առկայ է աւելի հետաքրքրական երեւոյթ մը՝ չգրուած ալկորիթմը։

Հաստատութեան մը կանոնագիրը կրնայ ըսել, որ ամէն անդամ իրաւունք ունի մաս կազմելու ղեկավարութեան։ Բայց իրական կեանքի չգրուած ալկորիթմը կրնայ բոլորովին ուրիշ ըլլալ։ Ծանօ՞թ ես ազդեցիկ մարդոց։ Ընդունելի՞ ես ղեկավարութեան համար։ Շատ հարցումներ կ’ուղղե՞ս։ Կը քննադատե՞ս։ Կը հետեւի՞ս ընդունուած գիծին։

Այս պայմանները ոչ մէկ տեղ գրուած են, բայց կազմակերպութեան անդամները ժամանակի ընթացքին կը սորվին զանոնք, եւ անոնք հետզհետէ կը գործեն չգրուած կանոններու կամ «անգիր ալկորիթմներու» նման։

Այս իմաստով՝ հաստատութեան մը իրական ալկորիթմը հասկնալու համար թերեւս պէտք չէ միայն կարդալ անոր կանոնագիրը։ Պէտք է նաեւ դիտել՝ ի՞նչ վարք կը վարձատրէ եւ ի՞նչ վարք կը պատժէ։ Նոյն տրամաբանութիւնը կարելի է տեսնել ամբողջ հասարակութեան մէջ, եկեղեցի, կուսակցութիւն, միութիւն, ամէն տեղ…

Երեխան կը սորվի, թէ ո՛ր վարքը ծնողքին կամ ուսուցիչին հաւանութիւնը կը ստանայ։ Աշխատողը կը հասկնայ, թէ ի՛նչ պէտք է ընէ յառաջանալու համար։ Համայնքի անդամը կը սորվի, թէ ո՛ր հարցումները ընդունելի են եւ ո՛ր սահմանները անցնիլը կրնայ զինք մեկուսացնել։

Եւ երբեմն ամենէն ազդու կանոնները ճիշդ անոնք են, որոնք ոչ ոք գրած է։

Խիստ գիտական իմաստով՝ ասոնք ալկորիթմներ չեն, այլ ընկերային կանոններ, խթաններ եւ վարքի ձեւաւորման եղանակներ։ Բայց անոնց գործունէութեան մէջ կարելի է տեսնել նոյն հիմնական տրամաբանութիւնը՝ որոշ վարք որոշ հետեւանք կը յառաջացնէ, իսկ այդ հետեւանքը կ’ազդէ յաջորդ վարքին վրայ։ Բռնատիրական համակարգը այս երեւոյթին ծայրայեղ օրինակը կը ներկայացնէ։ Հաւատարմութիւնը կրնայ վարձատրուիլ, ընդդիմութիւնը՝ գին ունենալ, հնազանդութիւնը՝ ապահովութիւն բերել, իսկ քննադատութիւնը՝ վտանգ։

Այս ալկորիթմային տրամաբանութիւնը հազարաւոր տարիներու պատմութիւն ունի։ Անոր համար համակարգիչը անհրաժեշտ չէր։ Բռնատիրական իշխանութիւնները սովորաբար ձգտած են գիտնալու՝ ո՞վ հաւատարիմ է, ո՞վ դժգոհ է, ո՛վ որո՞ւ հետ կը խօսի, ի՞նչ գաղափարներ կը տարածուին եւ ո՞ւր կրնայ ընդդիմութիւն ծնիլ։ Տարբերութիւնը այն է, որ անցեալին այդ բոլորը կատարելու համար կարիքը կար ոստիկաններու, մատնիչներու, գրաքննիչներու եւ վարչական հսկայական մեքենայի։

Այսօր արհեստագիտութիւնը կրնայ այդ աշխատանքին մէկ մասը կատարել անհամեմատ աւելի արագ եւ շատ աւելի մեծ ծաւալով։ Հսկողութիւնը, տեղեկութեան մշակումը եւ մարդոց դասակարգումը այլեւս կրնան մասամբ ինքնաշխատ դառնալ։

Բռնատիրութիւնը նոր չէ։ Ալկորիթմային տրամաբանութիւնն ալ նոր չէ։ Նորը անոնց միացումն է մեքենային արագութեան եւ աննախադէպ ծաւալին հետ։

Ընկերային ցանցերը, անշուշտ, բռնատիրութիւններ չեն։ Բայց անոնց ալկորիթմներուն մէջ նոյն հիմնական սկզբունքներէն մէկը կը գտնենք՝ վարքը հասկնալ եւ ապա ազդել յաջորդ վարքիդ վրայ։

Դուն տեսանիւթ մը կը դիտես։ Համակարգը կը նկատէ եւ նման տեսանիւթ մը կը ցուցադրէ։ Դուն դարձեալ կը դիտես։ Համակարգը կը սկսի քիչ մը աւելի լաւ ճանչնալ նախասիրութիւններդ՝ հետեւեալ շղթայով.

մարդ → վարք → տուեալ → ալկորիթմ → նոր առաջարկ → նոր վարք։

Բայց մարդկային հասարակութիւնները շատոնց ունեցած են նման շրջաններ։ Մեզ կը վարձատրեն որոշ վարքի համար, ու մենք զայն կը կրկնենք։ Մեզ կը մերժեն ուրիշ վարքի համար, ու մենք կը սորվինք խուսափիլ անկէ։ Համակարգիչը չէ ստեղծած այս հիմնական տրամաբանութիւնը։ Ան զայն մեքենայացուցած, արագացուցած եւ անհամեմատ մեծ ծաւալի հասցուցած է։

Ուրեմն թերեւս սխալ հարցում կ’ուղղենք, երբ կը հարցնենք՝ ալկորիթմնե՞րը պիտի ղեկավարեն մեր կեանքը։ Հաւանաբար աւելի հետաքրքրական է հարցնել՝ ո՞վ կը գրէ ալկորիթմը, ի՞նչ նպատակով, ո՞վ կը շահի անկէ, ո՞վ կրնայ փոխել զայն, եւ ի՞նչ կը պատահի, երբ մէկը մերժէ հետեւիլ անոր։

Այս հարցումները կը վերաբերին Facebook-ին եւ ԱԻ-ին, բայց նոյնքան ալ՝ պետութեան, եկեղեցիին, կուսակցութեան, կազմակերպութեան եւ համայնքին։

Եւ թերեւս ամենէն վտանգաւոր ալկորիթմը այն չէ, որ համակարգիչին մէջ գրուած է։

Այլ այն, որ այնքան երկար ատենէ ի վեր կ’ապրի մեր հաստատութիւններուն եւ մտածողութեան մէջ, որ այլեւս չենք իսկ նկատեր անոր գոյութիւնը։

ՎԱՐՈՒԺ ԹԷՆՊԷԼԵԱՆ

(Տարբերակ21)

Դէմքերու Խաչաձեւում

Tue, 20 Oct 2026 21:22:00 +0300

Յարութը նկատած էր զինք, ժամեր շարունակ հետեւած էր անոր նկարահանումներուն։ Զգացած էր տարօրինակութիւն։Երբ ուրիշներ կը լուսանկարէին հանրահաւաքի երեւակայական դրուակները, ան իր ոսպնեակը ուղղած էր ցուցարարներուն։ Հանրահաւաքի բոլոր մասնակիցները հանդիպած էին իր տեսախցիկի տեսադաշտին։

Յարութի ամբողջ ուշադրութիւնը կեդրոնացաւ այդ երիտասարդ լուսանկարիչին։ Ցուցարարներու ցրուած պահուն եւս շարունակեց իր զգոյշ հետապնդումը եւ անգամ մը եւս համոզուեցաւ իր կասկածներու իրաւացիութեան։ Նախապէս երեք անգամներ նկատած էր տեսախցիկէն դուրս բերած memory card-երը փոքրիկ տուփի մը մէջ դնելուն։ Օրուան աւարտին վերջինն ալ դուրս բերաւ տեսախցիկէն, տեղաւորեց այն նոյն տուփին մէջ եւ տուին ալ փոխանցեց շէնքի ելեկտրական խնդիրներու մասնագէտ թեխնիկագործին։ Յարութ հիմա այլեւս պիտի հսկէր նաեւ այս երկրորդ կասկածեալը։

Ան գիտէր թէ նման հետապնդումը կը պահանջէ մեծ համբերութիւն։ Արդարեւ հազիւ ամիսներ անց, ուսանողի մը Ուղուրին Լոնտոնի մէջ ապրածները պատմելով է որ վերահաստատեց իր շփոթը։ Միայն ինք էր այդ շփոթը ապրողը։ Ուսանողներու մեծամասնութիւնը տարուած էին պահի զարգացումներով։ Անոնք չէին նկատած իսկ այդ երիտասարդ ուսանողի վարմունքի տարօրինակութիւնը։ Ո՞վ գիտէ Միջին Արեւելքի արտատնային եւ արտադպրոցային փորձառութիւններով ձեռք բերուած ուշիմութիւն մը պարզապէս։

Նման զգուշութիւնով հանդերձ Յարութ ալ չէր գիտեր ընթացքի գործադրումը։ Երիտասարդ լուսանկարիչի առած քատրերը ելեկտրական թեխնիկի ձեռամբ փոխանցուած էր մի ուրիշին եւ վերջապէս վեց անձերէ բաղկացող խմբակ մը մի առ մի քննելով նկարուողներու դէմքերը, դիմեցին արհեստական բանականութեան ընձեռած բոլոր միջոցներուն, որու հետեւանքով կարելի եղաւ նաեւ ճշդել ցոյցերու մասնակիցներու ինքնութիւնները։

Աշխատութեան շարունակութիւնը շատ աւելի հեզասահ էր։ Այդ նոյն վեցեակ խմբակը թափանցեց նաեւ ուսանողներու էլ- հասցէներուն եւ սոցցանցերու գրառումներուն։ Այդպէս յայտնաբերած էին Ուղուրի համաձայնութիւն կնքած համալսարանը։ Այդ հանգրուանէն ետք պարզ մանրամասնութիւն մըն էր Իսրայէլի դեսպանատունէն կցորդի մը տեսուչը այցելելով համալսարան գալու պատրաստուող «ահաբեկիչի» մասին տեղեկութիւն փոխանցելը։

Լոնտոնի համալսարանի տեսուչը տարիներու փորձառութեամբ գիտէր թէ ահաբեկիչ կոչուածը երբեք ու երբեք չէր յայտնուեր հանրահաւաքի մը բազմութեան մէջ։ Բայց նոյն փորձառութեամբ կրնար ենթադրել թէ ի՞նչ հետեւանքներ կրնայ ունենալ նման լրատւութիւնը անտեսելը։ Չէր կրնար իր աթոռը վտանգել օտարազգի ակադեմականի մը արդար պաշտպանութեան սիրոյն։

Պտոյտը կատարեց «Լոնտոնի աչքը» կոչուած քարուզելը եւ Ուղուր դուրս եկաւ մտքին մէջ պտտուող բազմաթիւ հարցումներով, խնդիրներով ու մտատանջութիւններով։ եղելութիւնը չէր պատմած Նիկոլին, գոհացած էր «կարգ մը խոչընդոտներ կան» ըսելով։ Անկարելի էր ԱՄՆ, եկած համալսարանը վերադառնալ։ Համարեա անկարելի էր նաեւ իր երկիրը վերադարձը։ Իր ուսումնասիրած թեման՝ ժողովուրդներու երաժշտութիւններու փոխազդեցութիւնը միմիանց վրայ, անբաղձալի նիւթ կը համարուէր Թուրքիոյ մէջ, քանի որ բացառիկ տարրալուծարանի մը բնոյթ, մշակոյթներու զանազանութեան առումով, բայց նման հետազօտութիւնով ապրուստ հոգալ, գրեթէ անկարելի էր։

Ուղուր աննպատակ կը շրջէր Լոնտոնի փողոցներով։ Մատնուած կացութենէն դուրս գալու եղանակներ կը որոնէր, բայց միշտ ապարդիւն կը մնային մտքով անցուցածները։

Երբ ճամբուն վրայ հանդիպեցաւ «PUB»ի մը հիւրընկալ ցուցափեղկին, կարծես յատուկ հոս գալու համար փողոց իջած ըլլար, անվարան ներս մտաւ։ Այդ ժամուն բապի ներքեւը աւելի լուսաւոր չէր, քան Լոնտոնի փողոցները։

Պատուիրեց սքոչ մը եւ նոյն պահուն նկատեց կին մը, որ շշով գարեջուր կը խմէր ու իրեն կը նայէր։ Երբ իրար հանդիպեցան հայեացքները, ժպիտի փոխանակում մըն ալ եղաւ երկուքին միջեւ։

Զարմանալիօրէն արտայայտչական էր այդ ժպիտը։ Ծանօթանալու ցանկութիւն կար դէմքի մկաններու այդ յայտնի- անյայտ պոկումի ու թուլացման մէջ։ Մարդ էակի բնորոշ յատկութիւն մը։ Հետաքրքրութիւն, յոյս, ակնկալիք, թախիծ, հրաւէր կամ մերժում,գոհունակութիւն, դժգոհութիւն… Այդ բոլորը արտայայտել աչքերով, շրթներու հազիւ նշմարելի փոփոխութիւններով, միայն մարդ արարածի տրուած յատկութիւն է։ Կինը փոքր ինչ տեղափոխուած էր իր նստած դիրքին մէջ։ Ուղուր իսկոյն նկատեց թէ սա հրաւէր մըն է, մօտենալու համար։ Բաց չթողեց այդ առիթը եւ մօտեցաւ, աչքերուն մէջ գոհունակութեան փայլով մը։

Յարութը՝ որ Պաղեստինի զօրակցութեան ցոյցի օրը, քայլ առ քայլ հետեւած էր երիտասարդ լուսանկարիչին, նկատած էր «memory card»երը, որու փոխանցելու, բայց յետոյ չէր շարունակած իր հետապնդումը։ Հազիւ որոշ ժամանակ անց, երբ լսեց Լոնտոնի համալսարանի տեսուչի սենեակի պատահածը Ուղուրի հետ,Վերսկսաւ իր հետապնդման։

«Խելքի ճամբան մէկ է» կ՚ըսէ արածը։ Յարութ ալ հետեւեցաւ այդ նոյն ճամբան, իր բջջային հեռախօսով արձանագրած լուսանկարի ուսումնասիրութեան։ Ան ալ ընկերոջ մը օգնութեամբ յաջողեցաւ իր նկարած դէմքը պիոմեթրիկ դիմանկարի մը վերածել եւ բաղդատական որոնում մը կատարել համալսարանի աշակերտութեան անձնակազմին մէջ։

Ո՞վ էր այդ երիտասարդ լուսանկարիչը։ Ինչպէ՞ս եղած էր որ անոր նկարածը հասնի Լոնտոնի համալսարանի տեսուչին եւ խանգարուի Ուղուրի հետ կնքուած համաձայնագրութիւնը։

Յարութը, Ուղուրը եւ այժմ Լոնտոնեան բապի մը մէջ ծանօթացած Սարան, (այդպէս էր շշով գարեջուր խմող կնոջ անունը) մատնուին նոյն հարցումի պատասխանը փնտռելու ընթացքին մէջ։

Պղերգ

Tue, 20 Oct 2026 21:15:00 +0300

Դո՚ւք, յարգելի ընթերցող, կը յիշէ՞ք ազգիս «պղերգ» օրերը, երբ հայը ծոյլ, հեղգ, յոյլ, թոյլ, մեղկ, ալարկոտ, լորտ եւ դանդաղաշարժ էր, այսինքն, պարզապէս՝ «պղերգ»։ Ի՜նչ ուրախութիւն. անցան այդ օրերը, իսկ բառը մնաց հայկական հին մատենագրութեան էջերուն մէջ։ Քանի մը աղօթք, քանի մը տաղ,- չմոռնամ նաեւ Յովհաննէս Շիրազի մէկ քերթուածը,- դեռ կը յիշեն «պղերգ» ածականը։ Այսօր, երբ գիշերային այս լուռ ժամերուն, լուսամփոփի մը լոյսին տակ, ամբողջ օր ձեր գործը, զաւակները, թոռնիկները, կամ՝ ազգային միութիւն մը խնամելէ յօգնած՝ դուք կը վայելէք ծուլութեան այս խաղաղ պահը, ես կ’առաջարկեմ, որ կարդանք «պղերգ» բառի պատմութիւնը։

Պղերգ զօրականներ

Ո՞վ էր առաջին եւ ամենէն պղերգ հայը։ Չենք գիտեր։ Բայց, մեր պատմահայր Մովսէս Խորենացին ունի երկու թեկնածու. Հայ զօրականները եւ Արտաւազդ թագաւորը։ Խօրէնացին «Պատմութիւն Հայոց» աշխատաիրութեան մէջ «Ողբամ զքեզ, Հայոց աշխարհ» արտայայտութեամբ նկարագրեց ազգիս վիճակը, ապա բացատրեց, թէ ո՚վ էր իր պաշտօնի մէջ թերացողը. (այնքան երկար է Խօրէնացիի շարադրած ցուցակը, մենք այսօր բաւարարուինք քանի մը հատի հետ). «Վարդապէտք տխմարք», «Կրօնաւորք կեղծաւորք, սնափառք, պատուասէրք», «Աշակերտք հեղգք առ ուսումն», «Իշխանք ապստամբք», «Դատաւորք սուտք, խաբողք, կաշառառուք», իսկ վերջապէս՝ անոնք որոնք պէտք էր որ երկիրը պաշտպանէին՝ «…Զօրականք պղերգք»։ Խորենացին մեր զօրականներու համար գործածեց նաեւ «անարի, սնապարծ, զինատեաց, հեշտասէր, անժուժկալ, կողոպտիչ եւ գինարբու» կոչումները։ Իսկ, ո՞ր թագաւորն էր հայոց պատմութեան ամենէն պղերգը։ Խօրէնացին այդ հարցումին ալ ունի պատասխան։ Արտաւազդ թագաւորը, Տիգրան թագաւորի տղան, ըսաւ մեր պատմահայրը, արիութիւն կամ քաջութիւն ցոյց չտուաւ. «Հայոց թագաւոր» Արտաւազդ որդի Տիգրանայ ոչ ինչ գործ արութեան եւ քաջութեան եցոյց», ան միայն կը պարապէր ուտելով եւ ըմպելով՝ «Ուտելեաց եւ ըմպելեաց պարապեալ», հեռու էր իմաստութենէ եւ բարի յիշատակներէ՝ «Զիմաստութենէ եւ զբարի յիշատակաց անփոյթ», ստրուկն էր իր փորին՝ «Ծառայ եւ ստրուկ որովայնի»։ Վերջապէս, իր զինուորները զայրացան՝ «…Վասն առաւել պղերգութեանն»։

Թշուառ պղերգը

Կասկած չունէի։ Գիշեր մը առաջ Մատեան Ողբերգութիւն մատեանի էջերը թերթեցի, որպէսզի «պղերգ» բառի բազմաթիւ պատկերաւոր գործածութիւնները ընթօրինակեմ ծոցատետրիս մէջ։ Աւա՜ղ, Նարեկացին անտեսեր էր այդ ածականը։ Ապա բացի Մատեանի արեւելահայերէն թարգմանութիւնը։ Զարմանալով տեսայ, թէ թարգմանութիւնը ունէր երեք «պղերգ»։ Ահա անոնցմէ ամենէն նկարագրականը. «…Ահա ճշգրիտ պատկերն իրական մի հեգ Արժանապատիժ մի վտարանդի Անձնանեծ թշուառ պղերգ»։ Կ’արժէ յիշել, թէ թարգմանիչը, գրականագէտ, պրոֆեսոր Վազգէն Գեւորգեանը «Ստեփան Զորեան»ի անուան մրցանակի 1980 թուականի դափնեկիրն էր «Մատեան ողբերգութեան» պոեմի թարգմանութեան համար։

Վանքի պղերգ աբեղան

Եղան օրեր, ճգնաւոր վանականը, իր խուցի մէջ աւարտեց մատեան մը ընթօրինակելու յոգնաջան եւ գիշերաջան աշխատանքը, ապա գիրքի վերջին էջի վրայ ինքզինք կոչեց «պղերգ»։ Հին սովորութիւն։ Բազմաթիւ են այդպիսի յիշատակարանները։ Չեղայ պղերգ, եւ հայկական մատենագրութեան էջերու մէջ գտայ երկու օրինակ։ Մէկը կը պատկանէր Յովսէփ Աղթամարցի անուն կրօնաւորին։ Ան 1497 թուականին Գնունիներու նախարարական տիրոյթ Բերկրի քաղաքի Արգելան վանքի մէջ Շարակնոց մը ընթօրինակեց։ Գիրքի յիշատակարանի մէջ Յովսէփ գրիչը ինքզինք նախ կոչեց «յետին եւ անպիտան», ապա «պղերգ ի մանկանս եկեղեցւոյ»։ Իսկ 1667 թուականին Յովհաննէս անուն աբեղայ մը իր յիշատակարանի մէջ մեզի ձգեց հետեւեալ արտայայտութիւնները. «Յիշեցէ՚ք ի մաքրափայլ յաղօթս», «Արտաքուստ միայն երեւիմ կեղծաւոր, եւ ի ներքուստ լի եմ անառակութեամբ եւ չարութեամբ…», «Գործով ունայն եւ թափուր», «Ես չարեօք լցեալս եւ մեղօք զեղխեալս, ծոյլս եւ պղերգ»։

Վանեցի պղերգը

Միջնադարեան տաղասացութեան մէջ միշտ չէ որ հայ բանաստեղծը յիշեց «պղերգ» բառը։ Կամ, արդեօ՞ք «պղերգ» բառը ծուլացաւ եւ մերժեց գրական որեւէ աշխատանքի մաս կազմել։ Պատասխանը չենք գիտեր։ Միայն, թէ մեզի ծանօթ է հին հայկական տաղ մը, Սուքիաս անուն բանաստեղծի յօրինածը։ Սուքիասը, 1636 թուականին ծնած մարդ, ապրեցաւ Վանի մէջ, կրթութիւն ստացաւ, վարդապետ եղաւ, ապա, չենք գիտեր ինչո՚ւ, իր կարգակից եղբայրներու զրպարտութեան պատճառով վեց ամիս բանտի մէջ մնաց։ 1707 թուականին, 71 տարեկանին, դեռ բանաստեղծութիւններ կը գրէր։ Մեզի հասած 25-ի չափ չափածոյ գործերէն մէկը ուշագրաւ է, ուր կը սորվինք, թէ Սուքիասը «պղերգ եւ քնէած» մարդ էր։ Նոյն ոտանաւորի մէջ Սուքիասը ինքզինք կոչեց նաեւ «յոյլ, տարտամեալ, մրափեալ, ապշեալ» մարդ, որ կ’ապրէր «…Ծուլութեան մահաչափ մեղաց» մէջ։

Արծաթասէր պղերգը

Մխիթար Գօշը ծոյլ մարդու չէր սիրեր։ Աւելի չէր սիրեր ծոյլ եկեղեցականին։ Գօշը «անկարգ» կը կոչէր այդ տեսակները։ «Գիրք դատաստանի» աշխատասիրութեան մէջ ինչե՚ր չըսաւ Գօշը անոնց հասցէին. «Արծաթ վարձու կու տան», «Տոկոս կը պահանջեն», «Մոռանան զբարբառ աստուածային Գրոցն»։ Եւ մանաւանդ, ըսաւ մեծ գիտնական, օրէնսդիր, առակագիր, մանկավարժ եւ հասարակական գործիչը, անոնք պղերգ են պաշտամունքի մէջ, թուլասիրտ՝ աղօթքի մէջ. «…պղերգ՝ ի պաշտմանն եւ թուլասիրտ՝ յաղօթս, մեղկ եւ ծոյլ՝ ի հաւատս»։ Բայց հայկական եկեղեցին ունեցաւ իր աշխատասէր եւ ծառայասէր զաւակները։ 1689 թուականին Եղիա Մուշեղեան Կարնեցին պաշտպանեց այդ արժանի հոգեւորականները, որոնք մեր ազգի վիճակին անծանօթ օտարներու կողմէ «պղերգ» ըլլալու թերութեամբ կը մեղադրուէին։ Այժմ երթանք 1724 թուականը, եւ ականջ տանք եւրոպական դիւանագիտական առաքելութեան անդամի մը եւ Եղիա Մուշեղեան Կարնեցիի միջեւ տեղի ունեցած զրոյցին։ Վայր՝ Պարսկաստան։ Յիշեցնեմ, թէ Կարինի հայկական դպրոցի մէջ բարձր ուսում առած, բանահաւաք, միջազգային վաճառական, Իսֆահանի մէջ շահի, վէզիրի եւ արքունիքի անդամներու հետ անձնական յարաբերութիւններ ունեցող Կարնեցին 1724 թուականին Եւրոպայի մէջ պարսկական դիւանագիտական պատուիրակութեան ղեկավարն էր, իսկ ֆրանսացիները անոր կը վստահէին դիւանագիտական առաքելութիւններ։

Լրտեսութի՞ւն ընելու եկած էք

Եղիա Մուշեղեան Կարնեցին եւրոպական առաքելութեան անդամներուն հետ յաճախ հանդիպումներ կ’ունենար։ Օր մը օտար դիւանագէտ մը,- հաւանաբար ֆրանսացի,- զրոյցի մը ընթացքին հարց կու տայ Կարնեցիին, թէ ինչո՚ւ հայ հոգեւորականները օտար երկիրներու մէջ առաքելութիւն չեն կատարեր, ինչպէս կ’ընեն եւրոպացիները Հայաստանի եւ բազմաթիւ այլ երկիրներու մէջ. «Ընդէ՞ր ձեր կրօնաւորքն ոչ շրջին քարոզել ընդ ամենայն աշխարհ, որպէս որ զմերն»։ Օտարականը ի՚նքը կը պատասխանէ իր հարցումը, մեղադրելով որ մերոնք պղերգ են. «…Վասն զի են պղերգ եւ անհոգ»։ Կարենցին կը պաշտպանէ հայկական եկեղեցին այդ անգէտ մարդու անիրաւ մեղադրանքի դէմ. Մերոնք, կը բացատրէ Կարնեցին, այնքան ծանր բեռ ունին իրենց ուսերուն վրայ, քանզի ազգս անօրէններու մէջ կ’ապրի եւ որպէս բարի հովիւ կը փորձեն իրենց հօտը ապահով պահել. «Մերքն ոչ են ծոյլ, բայց պարտական են վասն յիւրոցն, քանզի մեր ազգն է ի մէջ անօրինաց, հազիւ թէ կարեն հովւել մերոցն»։ Կը շարունակէ Կարնեցին. ձերոնք ինչո՞ւ եկեր են Հայաստան. լրտեսութի՞ւն ընելու, գա՞նձ հաւաքելու։ Եթէ միայն հաւատքի համար ըլլար, ձերոնք պիտի շրջէին կռապաշտներու մէջ, բայց ո՚չ թէ հայոց. «…Մի՞թէ ձերքն, որ շրջին ընդ ամենայն տեղիս, ոչ թէ միայն վասն հաւատոյ է, այլ ժողովելւոյ զգանձս եւ լրտեսելոյ։ Եթէ միայն վասն հաւատոյ լինէր, գնային ի մէջ կռապաշտից եւ ոչ ի մէջ հայոց»։

Այսօր պղերգացանք

Պղերգ բառը այնքան ջանադիր չէր որ ունենար բիւր ածականներ։ Հազիւ մէկ ձեռքի մատներու չափ բառ շինեց պղերգը. ՊՂԵՐԳԱԲԱՐ եւ ՊՂԵՐԳԱԳՈՅՆ, 6րդ դար, ՊՂԵՐԳԱԲԵՐԻԼ, 12-րդ դար, ՊՂԵՐԳԱՆՔ, թուականը անյայտ, եւ ՊՂԵՐԳԱՆԱԼ, 6րդ դար, այսինքն ծուլանալ, ալարիլ, անփոյթ ըլլալ։ Ահա այս ընտիր բայի գործածութեան երկու օրինակ. «Ի բարի գործոց պղերգացայք», «Մի պղերգասցուք գոհանալ զտեառնէ»։

Պղերգ կատուն

Աշխարհաբար գրականութեան մէջ հազուգիւտ է «պղերգ» բառի գործածութիւնը։ Շիրվանզադէն «Չար ոգի» գիրքի մէջ մեզի բացատրեց, թէ պղերգ ամուսին մը ինչե՚ր կ’ընէ իր կինը վշտացնելու համար. «Պղերգ մարդը, կարծես, կնոջ վիշտը աւելի կատարեալ անելու համար մի սովորութիւն եւս ունէր։ Օրուայ մեծ մասը յօրանջելով պտտում էր ուրիշների խանութները, պատահած տեղը ընդունելով սրանից նրանից մի բաժակ օղի։ Այդ էլ բաւական չէր։ Նա բոլոր մեռելներին ուղեկցում էր մինչեւ գերեզմանատուն, երբ «մեռելահաց» ուտելու յոյս ունէր»։ Յովհաննէս Շիրազը ամբողջ աշխարհը մեղադրեց «պղերգ» ըլլալու յանցանքով. «Միայն մայրն է մնացել սուրբ Արարատ / Ողջ աշխարհում այս պղերգ»։ Իսկ հայրենիքի մէջ նոր սերունդի բանաստեղծ Նարինէ Աւագեանը օր մը յիշեց Լենինականցի իր մեծ մայրը, անոր «տաք, հացոտ բուրմունքը», հին տունը, տան խաղաղ բակը եւ այդ բակի հաւատարիմ շունը. «Լինէր մեր բակը, մեր տունը լինէր, / Ինձ հետ մեծացած հսկայ տանձենին, / Եւ հաւատարիմ այն շունը լինէր…, / Լինէր մեր բակը, մեր տունը լինէր, / Պղերգ գոյութեամբ մեր շունը լինէր»։

Կեսուրի գանգատը. Հարսս պղերգ է

Պղերգ բառը չունի իր երգը։ Այսօր, յարգելի ընթերցող, ըլլանք բարեխիղճ, եւ մեր «ծոյլ» բառի համար եկէ՚ք, մե՚նք ստեղծենք քանի մը սիրուն, թարմ երգի անուն, «պղերգ» բառին շնորհելով նոր կեանք մը։ (Մի գուցէ երաժիշտ մը նկատէ այդ անունները եւ ոգեւորուած՝ ստեղծէ քաղցր մեղեդիներ)։ Այժմ ձեզի հրաժեշտ կու տամ քանի մը ծիծաղաշարժ եւ կենսուրախ առաջարկով. «Պղերգ կատուն», «Պղերգ Արան», մանկական երգեր, դաստիարակիչ պատգամով, «Պղերգ հարսը», ժողովրդական կատակերգ, հարս ու կեսուրի երկխօսութեամբ, «Պղերգ ճպուռը», պղերգ ճպուռի եւ աշխատասէր մրջիւնի առակը երգի վերածուած… Մինչեւ յաջորդ յօդուածս, յարգելի ընթերցող, վայելեցէք թերթի մը մէջ պատմութիւններ ընթերցելու այս պղերգ ժամերը։

Ինը տարի ետք Իսթանպուլի մէջ բարձր մակարդակի տօնակատարութիւն

Thu, 15 Oct 2026 14:41:00 +0300

Իսթանպուլի ուժգին տեղատարափին եւ հեղեղատարափին յանձնուած ժամերուն, այսինքն Հոկտեմբերի 14-ին, չորեքշաբթի օր, Թաքսիմի «Ինթըրքոնթինենթըլ» հիւրանոցին մէջ Թուրքիա-Հայաստան յարաբերութիւնները մօտէն հետեւողներուն համար կարեւոր հանդիպում մը տեղի ունեցաւ։

Թէեւ բազմաթիւ հիւրեր երթեւեկութեան պատճառով ուշացան, Սեւ Ծովու Տնտեսական Համագործակցութեան Կազմակերպութեան Իսթանպուլի մէջ Հայաստանի ներկայացուցիչ Նայիրի Պետրոսեանը բոլոր հիւրերը դրան առջեւ դիմաւորեց։ Հայաստանի Հանրապետութեան անկախութեան օրուան տարեդարձը, 9 տարի ետք առաջին անգամ ըլլալով, պաշտօնական մակարդակով պիտի տօնուէր։ Ասիկա կը նշանակէր, որ պետութեան կողմէ ալ մասնակցութիւն պիտի ըլլար։ Արդարեւ, Արտաքին Գործոց Փոխանախարար Պերիս Էքինճին եւ Արտաքին գործոց նախարարութեան միւս դիւանագէտները, թէեւ դժուարութեամբ՝ օդի եւ ճանապարհի պայմաններուն պատճառով, ընդունելութեան հասան։

Ընդունելութեան լայն մասնակցութիւն եղաւ։ Օտար առաքելութիւններու պետեր, Թուրքիա-Հայաստան Բնականոնացման Գործընթացի Թուրքիոյ Ներկայացուցիչ Սերտար Գըլըճը, Թուրքիոյ հայ համայնքէն հիմնադրամներու ղեկավարներ, Հրանդ Տինք հիմնադրամի Տնօրէն Խորհուրդի նախագահ Ռաքէլ Տինքը արդէն իրենց տեղերը գրաւած էին։ Տիեզերական Պատրիարք Բարթողոմէոսը, Թուրքիոյ Հայոց Պատրիարք Սահակ Մաշալեանը եւ Հայ Աւետարանական Համայնքի հոգեւոր առաջնորդ Գիրգոր Աղապալօղլուն ալ իրարու յաջորդելով ժամանեցին։ Ընդունելութեան սկսելէն անմիջապէս առաջ հիւրընկալի դերով Նայիրի Պետրոսեանը օրուան իմաստին շուրջ «Ակօս»ին համառօտ յայտարարութիւն մը ըրաւ եւ ըսաւ հետեւեալը.

«Այս ընդունելութիւնը ներկայ բնականոնացման ջանքերուն առընչութեամբ խորհրդանշական քայլ մըն է։ Շուրջ ինը տարի է, որ Իսթանպուլի մէջ ընդունելութիւն տեղի չէր ունեցած։ Ասիկա բնականոնացման գործընթացին մէջ մեզի հետ պաշտօնավարող թուրքիացի բարձրաստիճան պաշտօնեաներուն յաջողութիւնն ալ է։ Եւ ասոնք գործընթացին դրական շարունակութիւնը հաստատող փոքր քայլեր են։»

«Նախ դրացիները»

Բոլոր հիւրերը հասնելէ ետք ուշադրութիւնները դարձան Պետրոսեանի եւ Էքինճիի ամբիոնէն ըրած ելոյթներուն։ Առաջին խօսքը առաւ Պետրոսեանը, շնորհակալութիւն յայտնեց բոլոր եկած հիւրերուն եւ խօսեցաւ Թուրքիա-Հայաստան յարաբերութիւններուն մասին։

«Մեր յոյսն այն է, որ այս տարածաշրջանին մէջ խաղաղութիւնն ու համագործակցութիւնը տիրեն», ըսաւ Պետրոսեանը եւ աւելցուց. «Հայաստանը որդեգրած է դրացիներուն հետ յարաբերութիւններուն ամենաբարձր առաջնահերթութիւն տուող «նախ դրացիները» քաղաքականութիւնը։ Հայաստանի Հանրապետութիւնը տարածաշրջանի կայունութեան իր ունեցած նպաստը կը դիտէ որպէս միջազգային խաղաղութեան, կայունութեան եւ զարգացման ամրապնդման մէջ իր հիմնական պարտականութիւնը»։

Պետրոսեանը իր խօսքը աւարտեց հայերէն՝ «Կեցցէ՛ Հայաստան» ըսելով։

Ապա խօսքը առաւ Արտաքին Գործոց Փոխնախարար Պերիս Էքինճին։ «Այս ընդունելութիւնը մեր բնականոնացման գործընթացին կարեւոր արտացոլումը կը կազմէ», ըսաւ Էքինճին եւ իր խօսքը շարունակեց այսպէս.

«Այս բնականոնացման գործընթացը մենք կը վարենք ամենաբարձր անկեղծութեամբ եւ վճռականութեամբ, լիարժէք բնականոնացման հասնելու վերջնական նպատակին ուղղուած՝ երկկողմ մակարդակով։ Այս համատեքստին մէջ մեծ գոհունակութեամբ կը տեսնենք, որ մեր երկիրներուն միջեւ վերջին շրջանին բարձր մակարդակի այցելութիւններու աճը կարեւոր նպաստ կը բերէ մեր երկկողմ երկխօսութեան ամրապնդման եւ փոխադարձ հասկացողութեան զարգացման։

Բացի ասկէ, փոխադրութեան, էներգիայի, մշակոյթի ոլորտներուն մէջ եւ ուղղակի առեւտուրի վերսկսման ուղղուած բազմաթիւ շօշափելի քայլեր առինք։ Առնուած այս բոլոր քայլերը մեզի ուժեղ հիմքեր կու տան մեր տարածաշրջանի ապագային նայելու մեծ յոյսով եւ լաւատեսութեամբ։ Թուրքիան Հարաւային Կովկասի մէջ խաղաղութիւնը, կայունութիւնը եւ բնականոնացման դինամիկաները միշտ ալ աջակցած է։

Այս երեկոյ յատկապէս ընդգծել կ՚ուզեմ, որ առաջիկայ շրջանին ալ այս գործընթացներուն մեր անկեղծ ու անսասան աջակցութիւնը շարունակելով պիտի ըլլանք։»

Ամենաբարձր մակարդակի մասնակցութիւն

Էքինճին իր խօսքը աւարտեց Հայաստանը շնորհաւորելով։ Այսպիսով, Հայաստանի Անկախութեան օրուան ընդունելութիւններուն Թուրքիոյ կողմէ մինչեւ այսօր ամենաբարձր մակարդակի մասնակցութիւնը իրականացաւ։

Ելոյթներէն առաջ եւ ետք բոլորին մտքին մէջ նոյն հարցը կար. Սահմանը շուտով պիտի բացուի՞։ Քանի որ Հայաստանի Արտաքին Գործոց նախարար Արարատ Միրզոյեանը Վարշաւայի մէջ մասնակցած ֆորումի մը ընթացքին ըսած էր. «Վաղը առտու լուրերուն մէջ «Հայաստան-Թուրքիա սահմանը բացուեցաւ» խորագիրը կրնանք տեսնել»։ Թուրքիոյ Արտաքին Գործոց Նախարարութեան պաշտօնեաները, թէեւ շեշտած էին, որ գործընթացը յառաջ կ՚երթայ, «վաղը առտու»ի հարցին մէջ զգուշաւոր էին։ Ի դէպ, Միրզոյեանն ալ այս նախադասութիւնը որպէս փոխաբերութիւն գործածած էր։

Գիշերուան ամենակարեւոր պահերէն մէկը ելոյթները աւարտելէն ետք էր. երբ Պետրոսեանը եւ Էքինճին ամբիոնին վրայ էին, նախ Հայաստանի, ապա Թուրքիոյ ազգային քայլերգը հնչեց։ Այդ պահուն ետեւի էկրանին վրայ յաջորդաբար Հայաստանի եւ Թուրքիոյ դրօշները ցուցադրուեցան։

Ընդունելութեան ներկայ գտնուած եւ Թուրքիա-Հայաստան յարաբերութիւններու անցեալը գիտցող ամէն մարդ գիտակից էր, որ կարեւոր պահի մը վկան կ՚ըլլայ։ Ես ալ նոյնպէս։

Ընդունելութենէն բոլորը յոյսով հեռացան։ Հիւրերը հեղեղին յանձնուած Իսթանպուլի երթեւեկութեան միանալու պատրաստուելու ատեն՝ մեզմէ ոմանց մտքին մէջ ուրիշ հարց մըն ալ կար. Այո՛, Հայաստան-Թուրքիա յարաբերութիւնները կարծես իրենց ուղիին մէջ են, բայց չորս տարի առաջ համաձայնութեան յանգած, ցամաքային սահմանը առաջին հանգրուանին երրորդ երկիրներու քաղաքացիներուն եւ դիւանագէտներուն համար բանալու քայլն իսկ ինչո՞ւ տակաւին չէ կրցած առնուիլ։ Այո՛, շօշափելի յառաջընթացներ կան, սակայն նկատի ունենալով, որ գործընթացը 2020 թուականին սկսած է, աւելի առաջ հանգրուանի մը վրայ պէտք չէ՞ր գտնուէինք։ Արդեօք Ատրպէյճանի կողմէ գործընթացը դանդաղեցնող ազդեցութիւն մը կա՞ր։

Անձնապէս ես արդէն իմ մեկնաբանութիւններուս մէջ Ատրպէյճանի ազդեցութեան մասին կը խօսիմ. ասիկա գաղտնի հարց մըն ալ չէ։ Արտաքին Գործոց Նախարար Հաքան Ֆիտան նախապէս ընդգծած էր, որ գործընթացին յառաջընթացին համար կարեւոր է Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի միջեւ վերջնական խաղաղութեան համաձայնագրի ստորագրումը։ Իսկ Ատրպէյճանը վերջնական ստորագրութեան հարցին մէջ դանդաղկոտ վարուիլը եւ սեղանին վրայ պայմաններ դնելը կը շարունակէ։

Մեր մտքին մէջ իհարկէ ուրիշ հարց մըն ալ կար. Յաջորդ ընդունելութիւնը այլեւս Իսթանպուլի մէջ հիմնուելիք Հայաստանի դեսպանատան մէջ կարելի պիտի ըլլա՞ր կատարել։

«Բնականոնացում»ի ամենակարեւոր քայլերէն մէկը այդ պիտի չըլլա՞ր։

Երեւանեան ուրախութիւն

Thu, 15 Oct 2026 11:55:00 +0300

Ափսոսալու կարիք չկայ։ Հայրենի երկրի մայրաքաղաքը, միշտ ունի տօնական տրամադրութիւն, որ բախտաւոր կը դարձնէ իւրաքանչիւր այցելու, պայմանաւոր որ անհատը իր մէջ ունենայ համապատասխան ներուժ։

Մենք ալ բախտաւորուեցանք վայելելով քաղաքամայր Երեւանի հիմնադրութեան 2808-ամեակը։

Երեւանի տարեդարձին ծանօթացած ենք առաջին անգամ լսելով Ատիս Հարմանտեանի «Իմ դարաւոր Էրեբունի, ճահել ես այնքան, 2750 տարեկան» խօսքերով սկսող երգը։ Ապա վայելած էինք 2750 ցայտաղբիւրներով օժտուած այգիի յայտնութիւնը Հանրապետութեան Հրապարակի անմիջապէս կողքին։

Վրայ հասած էր ամբողջ հայաշխարհը ալեկոծող «Երեւան- Էրեբունի» երգը։

Ակնթարթի մէջ այս բոլոր յիշատակները տողանցեցին մտքիս մէջ, երբ յանկարծ Փուշքինի պողոտայի վրայ երկյարկանի հանրաշարժը կանգ առաւ կարմիր լոյսի պատճառաւ։ Հրաշալի տրամադրութիւն մըն էր, այդ հանրաշարժէն հնչող բարձրաձայն պարային երաժշտութիւնը, որուն ընկերակցութեամբ կը պարէին հանրաշարժի բաց տարածքը ամբողջովին զբաղեցնող երկսեռ երիտասարդութիւնը։ Կարելի չէր անհաղորդ մնալ այդ ուրախութեան, արդարեւ մենք ալ մայթին վրայ սկսանք պարել ոգեւորիչ երաժշտութեան ելեւէջներով։ Ահաւասիկ քաղաքը գրկած էր մեզ բոլորս։ Պերլինաբնակ թուրք ամուսիններ, պոլսաբնակ հայեր եւ իրենց ընկերակցող մահմետականացած հայեր։

Կաղապարուած մտքերուն դժուար բացատրելի պատկեր մըն էր գոյացածը։ Հայը ինչպէ՞ս ընկալէր թէ թուրքի հետ նոյն ուրախ տրամադրութիւնը պիտի բաժնէ իր հայրենի երկրի մայրաքաղաքին մայթերուն վրայ։ Սա ընկալելու համար միայն մէկ բան անհրաժեշտ է՝ կոտրել կարծրատիպերը։

Մեր բարեկամները շատ բարձր տպաւորուած են ոչ միայն քաղաքի, կենսունակութենէն, շքեղութենէն, արդիականութենէն, քան մարդկանց հարազատութենէն։

Ընդամէնը հազիւ մէկ շաբաթուայ տուրիստական այցելութիւն մըն է մեր կատարածը, որ իր կարգին ընկերագիտական նոր փորձի մը առիթ ստեղծած է նաեւ։ Յիշելով ճարտարագիտական երկիր Հայաստանի թէ Խորհրդային տարիները՝ թէ անցումային խաւարի օրերը անգործութեան դատապարտուած, թալանուած ու լքուած գործարանները, այսօր զարմանքով կը դիտենք այս երկրի մէջ աշխատանք ճարելու համար փութացած օտարերկրացիները։ Մանաւանդ յիշելով թէ աշխատանքը կորսնցուցած բազմաթիւ հայեր, ցրուած են աշխարհի տարբեր երկիրներ, ստանձնած բազում դժուար աշխատանքներ, մի բուռ հացի սիրոյն։

Այդ «մի բուռ հաց» կտրուկ արտայայտութիւնը իր մէջ կը բովանդակէ նաեւ բազում երեսակներ։ Սպառելու աւելի շատ միջոցներ, աւելի փարթամ կանքի մը կողմնակի մասնակիցը դառնալու հնարաւորութիւններ եւ այլն։

Ինչ լաւ է տեսնել թէ Հայաստանը այդ կարծեցեալ զտարիւն դիմագիծը կորսնցուցած է եւ դարձած բազմերանգ մշակոյթներու, լեզուներու, բարքերու խաչմերուկ։ Համաշխարհայնացում կոչուածի յստակ պատկեր մըն է, որ կը տիրէ եթէ ո՛չ ամբողջ Հայաստանի, յատկապէս Երեւանի եւ մանաւանդ ալ կեդրոնական հատուածի մէջ։

Այս տողերը կը գրենք Միսակ Մանուշեանի անուան զբօսայգիի հարեւանութեամբ, դիտելով ապագայ սերունդի մանկութիւնը, որ ուրախ կը ճօճուի այգիի օրօրոցներու վրայ երաշխաւորելով վաղուայ հանդէպ մեր հաւատքը ու վստահութիւնը։

Պատերազմի ծաւալման ազդանշաններ

Thu, 15 Oct 2026 11:50:00 +0300

Եմենի «Անսար Ալլահ» շարժման հութսիները Հոկտեմբերի 7-ի առաւօտեան շարք մը ռազմական գործողութիւններ իրականացուցին Սաուտի Արաբիայի տարածքին եւ Եմենի Ադեն քաղաքը։

Հութսիներու խօսնակ Եահիա Սարին պարզաբանած է, որ շարք մը անօդաչու թռչող սարքերով թիրախաւորուած է սաուտական «Խալիդ Արքա» միջազգային օդանաւակայանը, որու հետեւանքով օդային հաղորդակցութիւնը խաթարուած է։

Ան նաեւ նշած է, որ հութսիները իրականացուցած են եւս երկու ռազմական գործողութիւն՝ բալիստիկ հրթիռներով եւ ԱԹՍ-ներով թիրախաւորելով Ապհայի Միջազգային Օդանաւակայանը եւ Խամիս Մուշաիտ օդային խարիսխը։ Բացի այդ, Սաուտեան Արաբիայի տարբեր շրջաններուն ռազմական ճամբարներ թիրախաւորուած են, որու հետեւանքով կան զոհեր ու վիրաւորներ։

Եմենի «Անսար Ալլահ» շարժման հութիները հայտարարած են, որ Թաիզ նահանգին խոցած են սաուտական ուժերուն պատկանող զինուած հետախուզական անօդաչու թռչող սարք։ Մասնաւորապէս, խօսքը թուրքական արտադրութեան «Bayraktar Akinci» տիպի ԱԹՍ-ի մասին է։

Հութսիներու խօսնակ Եահիա Սարին յայտնած է, որ հութսիները բալիստիկ հրթիռներով հարուածած են Պապ էլ-Մանտէպի նեղուցի մերձակայքին տեղակայուած Սաուտեան Արաբիայի կողմէն աջակցուող ուժերու հաւաքատեղիներուն։

Հութսիների առողջապահական աղբիւրները յայտնած են, որ Զամար նահանգի Հարան շրջանին գտնուող բենզալցակաեանի վրայ Սաուտեան Արաբիայի գլխաւորած կոալիցիայի կողմէն իրականացուած օդային հարուածի հետևանքով զոհուած է մէկ քաղաքացիական անձ, ևս երեքը՝ վիրաւորուած։

Հութսիները յայտնած են Եմենի շարք մը նահանգներու ուղղութեամբ սաուտական ուժերու հարուածներու մասին

Եմենի «Անսար Ալլահ» շարժման հութսիներու առողջապահութեան եւ շրջակայ միջավայրի նախարարութիւնը Հոկտեմբերի 9-ին յայտնած է, որ մայրաքաղաք Սանային Սաուտեան Արաբիայի գլխաւորած կոալիցիայի երկու օդային հարուածներու հետեւանքով վիրաւորուած է վեց քաղաքացիական անձ, այդ թուին՝ մէկ երախայ։

Նախարարութիւնը կոչ ըրած միջազգային հանրութեանը դատապարտել այս յանցագործութիւնները եւ ճնշում գործադրել Սաուտեան Արաբիայի գլխաւորած կոալիցիայի վրայ։

Աւելի վաղ հութսիների ռազմական խօսնակ յայտնած է, որ Սաուտեան Արաբիայի օժային հարուածներու եւ հրթիռային յարռակումներ իրականացուցած են քաղաքացիական ենթակառուցուածքներու եւ բնակելի տարածքներու վրայ:

Եմենի Կարմիր խաչը հայտնած է, որ 2026 թուականի Յուլիսէն սկսեալ ստացած է 1800 դիմում հարազատներ կորսնցուցած ընտանիքներէն։

Թուրքիան, Փաքիստանը, Չինաստան, Եգիպտոսը եւ Սաուտեան Արաբիան դատապարտած են Ռիատի օդանաւակայանի վրայ հութսիներու յարձակումները

Թուրքիան, Փաքիստան, Չինաստանը, Եգիպտոսը եւ Սաուտեան Արաբիան դատապարտած են Իրանի աջակցութիւնը վայելող եմենեան հութսիներու յարձակումները Ռիատի միջազգային օդանաւակայանի վրայ՝ անոնք որակելով որպէս «վտանգաւոր սրացում, որ չի կրնար արդարացուիլ կամ ընդունուիլ որեւէ պատրուակով»։

Հոկտեմբերի 11-ին Սաուտեան Արաբիայի իշխանութիւնները յայտնած էին մայրաքաղաքի միջազգային օդանաւակայանի վրայ նոր յարձակման հետեւանքով մէկ զոհի եւ շուրջ մէկ տասնեակ վիրաւորներու մասին։ Յարձակումը տեղի ունեցած էր մէկ օր անց այն բանէն ետք, երբ հութսիներու հարուածի հետեւանքով 13 մարդ զոհուած էր, աւելի քան 300-ը՝ վիրաւորուած։

Տարածաշրջանային չորս երկրներու խումբը վերահաստատած է իր համերաշխութիւնն ու աջակցութիւնը Սաուտական Արաբիոյ՝ այդ թուի՝ երկրի կողմէն յարձակումներուն հակազդելու, սպառնալիքները զսպելու եւ անոնց կրկնութիւնը կանխելու նպատակով ձեռնարկուող բոլոր «օրինական միջոցներուն եւ քայլերուն» լիակատար աջակցութիւնը։

Չինաստանի արտաքին գործերի նախարարութիւնը եւս յայտարարած է, որ կը դատապարտէ հութսիներու յարձակումները Սաուտեան Արաբիայի մայրաքաղաք Էր Ռիատի օդանաւակայանի վրայ, որու հետեւանքով զոհեր եւ վիրաւորներ գրանցուած են։

Դատարանէն մերժում Քավալայի վերադատութեան

Thu, 15 Oct 2026 11:46:00 +0300

Իսթանպուլի 13-րդ Ծանր Քրէական Դատարանը մերժեց Օսման Քավալայի վերադատութեան համար ներկայացուած դիմումը։ Դատարանը չկիրարկեց Մարդու Իրաւանց Եւրոպական Դատարանի Մեծ Ատեանի կողմէ Քավալայի մասին տրուած իրաւունքի խախտման վճիռը։

Ըստ DW Թրքերէնէն Ալիճան Ուլուտաղի լուրի, Իսթանպուլի Հանրապետութեան Գլխաւոր Դատախազութիւնը, դատարանի խնդրանքով ուղարկած կարծիքին մէջ նշեց, որ Սահմանադրական Դատարանը տակաւին չէ կայացուցած իր վճիռը Քավալայի վերաբերեալ եւ որ ներքին իրաւական ուղիները չեն սպառուած, եւ խնդրեց մերժել դիմումը։

Դատարանի վճիռին մէջ շեշտուեցաւ, որ ՄԻԵԴ դիմելէ առաջ պէտք է սպառել ներքին իրաւական ուղիները։ Հիմնաւորման մէջ ըսուեցաւ, որ միջազգային իրաւունքի մէջ ընդունուած ընդհանուր սկզբունքներուն համաձայն՝ դիմողները նախ պէտք է դիմեն ազգային դատական մարմիններուն եւ օգտագործեն գոյութիւն ունեցող իրաւական ուղիները։ Վճիռին մէջ ըսուեցաւ. «Հակառակը ընդունիլը՝ միջազգային դատարանի մը իր իրաւասութիւնը գերազանցելով ինքնիշխան պետութեան իր դատական իրաւասութիւնը ինքնուրոյն գործադրելուն միջամտութիւն պիտի կազմէ»։

«Հաննէ» մականունը մերժուեցաւ

Thu, 15 Oct 2026 11:43:00 +0300

Թուր Ապտինի Անհել (Եմիշլի) գիւղի բնակչութեան ցուցակին մէջ արձանագրուած ասորի ընտանիքի մը՝ անուն եւ մականուն փոխելու պահանջով բացած դատին մէջ Միտյաթի 2-րդ Քաղաքացիական Առաջին Ատեանի Դատարանը մասնակի որոշում տուաւ։ Դատարանը ընդունեց «Սիքարէ» անունը «Քարին» ձեւով արձանագրելու պահանջը, բայց Թրքական Լեզուի Ընկերութեան 1934 թուականի օրէնքին յղում կատարող կարծիքին համաձայն՝ մերժեց «Էրչին» եղող մականունը անոր արմատ «Հաննէ» ձեւով փոխելու պահանջը։

Լսումին խօսք առած հայցուորներու փաստաբան Պարսաւմօ Կիւրքան, ուշադրութիւն հրաւիրելով գործին մէջ գտնուող ապացոյցներուն վրայ, յղում կատարեց նախապէս Միտյաթի Քաղաքացիական Առաջին Ատեանի դատարաններուն կողմէ տրուած նախադէպ որոշումներուն եւ Մարդու Իրաւանց Եւրոպական Դատարանի Աքթաշ մականունի որոշումին (2017/18684)։ Փաստաբան Կիւրքան շեշտեց, որ թէեւ Թրքական Լեզուի Ընկերութենէն ստացուած գրաւոր պատասխանին մէջ նշուած է, թէ պահանջուած «Հաննէ» մականունը կանոնադրութեան հակասող է, սակայն այս կանոնակարգումը 1934 թուականէն՝ Թուրքիոյ մէջ Մականունի Օրէնքին ուժի մէջ մտած օրէն մնացած է։

«ՄԻԵԴ-ի եւ Սահմանադրական Դատարանի որոշումները պէտք է նկատի առնուին»

Նշելով, որ «Հաննէ» անունը ո՛չ մէկ օտար ցեղի կամ ազգի անուն է, այլ հասարակական յիշողութեան եւ ընտանեկան արմատներուն մէջ գոյութիւն ունեցող անուն մըն է, Կիւրքան յիշեցուց, որ իր յաճախորդներուն հօր անունն ալ դատարանի որոշումով «Հաննէ» դարձած է եւ այդ որոշումը վերջնականացած է։ TDK-ի պատասխանին հաւատք չընծայելով՝ դատին ընդունումը պահանջող փաստաբան Կիւրքան ըսաւ, որ հիմք պէտք է ընդունուին ՄԻԵԴ-ի ու Սահմանադրական Դատարանի որոշումները, ինչպէս նաեւ արդարադատութեան մարմիններուն մէջ գոյութիւն ունեցող ներկայ կիրարկումները։

Անունի փոփոխութիւնը
ընդունուեցաւ, մականունը՝
մերժուեցաւ

Գործը քննող դատարանի կազմը, նշելով որ հետազօտութիւնը աւարտած է, յայտարարեց իր որոշումը։ Որոշման համաձայն՝ Սիքարէ Էրչինի «ՍԻՔԱՐԷ» եղող անունը «ՔԱՐԻՆ» ձեւով փոխելու եւ սրբագրելու որոշում տրուեցաւ։

Կապրիէլա Էրչինի, Մանուէլա Էրչինի, Մարիա Էրչինի եւ Սիքարէ Էրչինի «Էրչին» եղող մականունները «Հաննէ» դարձնելու պահանջները սակայն մերժուեցան։

Կապրիէլ մականունի դատին նման՝ վերադաս դատարանի կը փոխադրուի

Յիշեցնենք, որ նախապէս Թուր Ապտինէն Զուիցերիա երկարող արմատներու պայքարին մէջ «Կապրիէլ» մականունը առնել ուզող ասորի քաղաքացիներու պահանջը տեղական դատարաններու կողմէ մերժուած էր, եւ TDK-ի «թրքական ծագում չունի» հիմնաւորումին վրայ՝ իրաւական պայքարը փոխադրուած էր Սահմանադրական Դատարան։

Ասորի ընտանիքներուն ինքնութեան, մշակոյթի եւ լեզուի իրաւունքներու շրջանակին մէջ արմատային մականուններու կենդանի պահպանման պայքարը՝ նախադէպ որոշումներով վերադաս դատարաններու մէջ շարունակուիլը կը սպասուի։

ՄԱՐԹԱ ՍԷՕՄԷՔ

Թարգմանուած է «Սապրօ» թերթէն

Աւելի քան 100 քոնկրեսականներ կը պահանջեն կասեցնել ամերիկեան ռազմական աջակցութիւնը Պաքուին

Thu, 15 Oct 2026 11:38:00 +0300

Քոնկրեսի աւելի քան 100 անդամներ՝ 26 ծերակուտականներ եւ Ներկայացուցիչներու տան 75 անդամներ, կոչ ըրած են Արտաքին Գործոց Նախարար Մարքօ Ռուպիոյին՝ կասեցնելու ամերիկեան զինուորական աջակցութիւնը Ատրպէյճանին՝ վկայակոչելով Պաքուի կողմէ ապօրինաբար պահուող հայ բանտարկեալներու դէմ արձակուած դատավճիռները, հայ քրիստոնէական ժառանգութեան ոչնչացումը եւ Հայաստանի ինքնիշխան տարածքին շարունակուող զինուորական բռնագրաւումը։

Ամերիկայի Հայ դատի յանձնախումբին աջակցութիւնը վայելող երկկուսակցական նամակը նախաձեռնած են ծերակուտականներ Կերի Փիթըրզ, Էտըմ Շիֆ եւ քոնկրեսականներ Կաս Պիլիրաքիս ու Ֆրենք Փալոն։ Նամակին իրենց զօրակցութիւնը յայտնած են նաեւ Ծերակոյտի դեմոկրատ ղեկավար Չաք Շումըր եւ Ծերակոյտի ու Ներկայացուցիչներու տան շարք մը յանձնախումբերու եւ ենթայանձնախումբերու ղեկավարներ։Նամակը պատասխանն է Թրամփի վարչակազմի որոշումին՝ երկարաձգելու «Ազատութեան աջակցութեան որոշում»ին 907-րդ յօդուածի սահմանափակումներու շրջանցումը, որուն հետեւանքով կարելի պիտի ըլլայ շարունակել զինուորական աջակցութիւն տրամադրել Ատրպէյճանին։

Նախագահ Թրամփ նման քայլի մը դիմած էր նաեւ 2025 Օգոստոսին՝ Սպիտակ տան մէջ Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի ղեկավարներուն հետ տեղի ունեցած գագաթնաժողովէն ետք, իսկ 2026 Յուլիսին Քոնկրեսին տեղեկացուցած էր այդ շրջանցումը երկարաձգելու իր մտադրութեան մասին։ «Ամերիկայի Քոնկրեսը յստակօրէն իր պատգամը յղած է՝ երկկուսակցական եւ երկպալատ հիմքով։ Ներկայացուցիչներու տան Արտաքին յարաբերութիւններու յանձնախումբի ջախջախիչ՝ 44-7 քուէարկութենէն ետք, որ կը պահանջէր Ատրպէյճանէն ազատ արձակել հայ պատանդները, աւելի քան 25 նահանգներէ աւելի քան 100 օրէնսդիրներ այսօր կոչ ըրին Թրամփի վարչակազմին գործադրելու 907-րդ յօդուածը եւ դադրեցնելու Ամերիկեան զէնքն ու օգնութիւնը ուժանիւթով հարուստ Ատրպէյճանին», ըսաւ Ամերիկայի Հայ դատի յանձնախումբի գործադիր վարիչ Արամ Համբարեան։

1962-էն Սամանտաղ. Իոաննա Քուչուրատիի հետ կէս դարէն աւելի տեւած բարեկամութիւն

Thu, 15 Oct 2026 11:21:00 +0300

ՊՕՂՈՍ ՍԻԼԱՀԼԸ

Իոաննա Քուչուրատիի մահուան լուրը առնելուս՝ խոր վիշտ զգացի։ Յանկարծ տարիներ առաջուան օրերուն, երիտասարդութեանս օրերուն վերադարձայ։ Իսթանպուլի Համալսարանին մէջ սկսած մեր ծանօթութիւնը, տարիներ վերջ Սամանտաղի մէջ նորէն իրարու հանդիպիլնիս, եւ ժամանակի անցքին հակառակ երբեք չպակսած մեր բարեկամութիւնը աչքերուս առջեւէն անցան։

Իոաննա Քուչուրատիի հետ առաջին անգամ 1962 թուականին ծանօթացայ։ Այդ տարիներուն Իսթանպուլի Համալսարանի Փիլիսոփայութեան բաժնին մէջ ուսանող էի։ Իոաննան երիտասարդ օգնական էր։ Փիլիսոփայութեան հանդէպ ունեցած մեր ընդհանուր հետաքրքրութեամբ սկսած ծանօթութեան վրայէն երկար տարիներ անցան։ Կեանքի ընթացքին մէջ ճամբաները բաժնուած ըլլալով հանդերձ, այդ օրերէն մնացած գեղեցիկ յիշատակները միշտ կենդանի մնացին յիշողութեանս մէջ։

2009 թուականին երբ Սամանտաղի մէջ փիլիսոփայական միջոցառում մը կազմակերպելու որոշեցինք, միտքս եկած առաջին անուններէն մէկը Իոաննա Քուչուրատին եղաւ։ Նուրան Տիրէքի, Կէօզէն Էօզի եւ միւս բարեկամներուս հետ Սամանտաղի Փիլիսոփայութեան Օրերը կը ծրագրէինք։ Մեր նպատակն էր փիլիսոփայութիւնը համալսարաններէն դուրս հանել եւ հասարակութեան, մանաւանդ երիտասարդներուն հետ հանդիպեցնել։ Այս պատճառով միջոցառումին ակադեմականներուն կողքին՝ երկրորդական վարժարաններու փիլիսոփայութեան ակումբներէն աշակերտներ ալ մասնակցելը ուզեցինք։

Նման հանդիպումի մը մէջ Իոաննա Քուչուրատիին մեր մէջ ըլլալը շատ կը փափաքէի։

Միջոցառումէն մօտաւորապէս հինգ ամիս առաջ իրմէ ժամադրութիւն առի եւ Մալթեփէ Համալսարան գացի։ Գրեթէ կէս դար անցած էր։ Զիս մեծ անկեղծութեամբ դիմաւորելը ինձ շատ ուրախացուց։ Հին օրերուն մասին խօսեցանք, յիշատակները նորոգեցինք։ Ապա Սամանտաղի մէջ կազմակերպել ծրագրած փիլիսոփայութեան օրերը պատմեցի եւ զինք հրաւիրեցի։ Մեր առաջարկը ուրախութեամբ ընդունեց։

Այդ օրը ինծի համար արժէքաւոր փիլիսոփայի մը մեր միջոցառումին հրաւիրումէն անդին, երիտասարդութեանս տարիներէն բարեկամի մը հետ նորէն հանդիպելու իմաստ ալ ունէր։

Պատրաստութիւնները շարունակուած ատեն, միջոցառումէն քանի մը օր առաջ Իոաննայէն հեռաձայնով զանգ մը առի։ Ըսաւ որ Փարիզի մէջ տեղի ունենալիք ՈՒՆԵՍՔՕ-ի ժողովին նախագահ նշանակուած ըլլալուն պատճառով բացումին չի կրնար հասնիլ, բայց յաջորդ օրուան ժողովին կրնայ մասնակցիլ։ Իր ծանր ծրագիրին հակառակ խոստումը պահելով Սամանտաղ գալը մեզ շատ ուրախացուց։

2009 Հոկտեմբեր 2-ի երեկոյեան, Շրջակայ Միջավայրի Պահպանման Միութեան նախագահ Միշէլ Աթիքի եւ իր բարեկամներուն օժանդակութեամբ, Զէյթունիյէ թաղամասի Սուրբ Թեկլա եկեղեցւոյ պարտէզին մէջ դիմաւորման ընթրիք մը կազմակերպեցինք։ Միշէլ Աթիք պատրաստութիւնները ստանձնած էր եւ տեղական ճաշատեսակներով գեղեցիկ մթնոլորտ մը ստեղծած։

Իոաննան Հաթայի օդակայանէն առի եւ ընթրիքին վայրը տարի։ Ժողովուրդին բազմութիւնը տեսնելով նախ զարմացաւ, ապա դէմքին վրայ մեծ ուրախութիւն երեւցաւ։ Երջանկութիւնը աչքերէն կրնայի կարդալ։ Երկար ճամբորդութեան յոգնութիւնը մոռցած կը թուէր։ «Լաւ է որ եկած եմ» ըսելով իր ուրախութիւնը յայտնեց եւ շնորհակալութիւն յայտնեց։

Այդ պահը մինչեւ այսօր իր ամբողջ կենդանութեամբ կը յիշեմ։

Գիշերը Սամանտաղի մէջ անցուց։ Յաջորդ առտու կանուխ արթնցած էր, ծովը, աւազուտը եւ ծովափին վրայ քայլող մարդիկը դիտած էր։ Նախաճաշէն ետք Սամանտաղի Փիլիսոփայութեան Օրերուն տեղի ունեցող սրահը գացինք։ Սրահը լեցուն էր։

Իոաննա Քուչուրատի մեր համաժողովին «Բնութիւն եւ մարդ» խորագրով իր ելոյթով մասնակցեցաւ։ Երբ խօսիլ սկսաւ, սրահին մէջ խոր լռութիւն տիրեց։ Բոլորը մեծ ուշադրութեամբ զինք կը լսէին։ Ելոյթը աւարտելուն՝ ծափահարութիւնները վայրկեաններ շարունակուեցան։ Անկէ ետք հարցումները իրար յաջորդեցին։ Իոաննա մասնակիցներուն, մանաւանդ երիտասարդներուն հետաքրքրութենէն շատ գոհ էր։ Հարցումներուն պատասխանելու ընթացքին ոգեւորութիւնը աւելի կ՚աճէր։

Փիլիսոփայութիւնը միայն ակադեմական շրջանակներու նիւթ չըլլալը, բոլորին կեանքին կրնալ դպչիլը, այդ օրը եւս անգամ մը տեսանք։ Մանաւանդ երիտասարդներուն այսպիսի կարեւոր մտածողի մը հետ ուղղակի կապ հաստատել կրնալը, հարցումներ տալը եւ իրենց մտածումները բաժնելը մեզի համար շատ արժէքաւոր էր։

Ելոյթներէն ետք միասին Վաքըֆլը թաղամասը գացինք։ Իոաննան հոն ապրող մարդոց հետ զրուցեց։ Տարբեր մշակոյթներու եւ հաւատքներու միասին ապրիլը զինք հիացուցած էր։ Շրջանին բազմամշակութային կառուցուածքը զինք խորապէս ազդած էր։

Ապա Խըտըրպէյի մէջ գտնուող Մուսայի Ծառը տեսնելու գացինք։ Շրջանին պատմութիւնը, անցեալին պատահածները եւ բնակավայրերուն պատմութիւնները խօսեցանք։ Պաթըայազի մէջ, բնութեան հետ միահիւսուած ճաշարանի մը մէջ բարեկամներուս հետ տեղական ճաշատեսակներ կերանք։ Գեղեցիկ զրոյցներով անցած օրուան վերջաւորութեան Իոաննան օդակայան ճամբեցինք։

Կը զգայի որ Սամանտաղէն գեղեցիկ յիշատակներով կը բաժնուէր։ Չսխալած ըլլալս քանի մը ամիս վերջ նորէն տեսայ։

Միջոցառումէնիս երեք-չորս ամիս վերջ, Եէտիթեփէ Համալսարանի մէջ կազմակերպուած փիլիսոփայական հաւաքի մը մասնակցեցայ։ Իմացայ որ Իոաննան Սամանտաղի փիլիսոփայութեան օրերը միւս ակադեմականներուն մեծ ոգեւորութեամբ, երկար-երկար պատմած է։ Ասիկա զիս շատ ուրախացուց։ Ուրեմն Սամանտաղի մէջ ապրած մեր այդ գեղեցիկ օրերը իր յիշողութեան մէջ ալ անմոռանալի տեղ մը գրաւած էին։

Մեր բարեկամութիւնը յաջորդ տարիներուն ալ շարունակուեցաւ։ Մալթեփէ Համալսարանին մէջ կատարուած հաւաքներուն հանդիպեցանք, զրուցեցինք, հին օրերը յիշեցինք։ Իւրաքանչիւր հանդիպումի ընթացքին նոյն ջերմութիւնը եւ անկեղծութիւնը զգացի։ Տարիներ անցած էին, պայմանները փոխուած էին, բայց մեր միջեւ բարեկամութեան արժէքը երբեք փոխուած չէր։

Իոաննա Քուչուրատի միայն մեր երկրին տուած կարեւոր փիլիսոփայ մը չէր։ Մարդուն տուած արժէքով, մտածումին հանդէպ ունեցած յարգանքով, տարբեր մշակոյթներու հանդէպ ցուցաբերած հետաքրքրութեամբ եւ երիտասարդներուն հետ հաստատած անկեղծ կապով նաեւ հետք թողած մարդ մըն էր։ Մարդու իրաւունքներուն եւ մարդուն արժէքին շուրջ զարգացուցած մտածումները կեանքին հանդէպ իր մօտեցման մէջ ալ իրենց արձագանգը կը գտնէին։

Այսօր ետ նայելով, 1962-ին Իսթանպուլի Համալսարանին մէջ սկսած մեր ծանօթութեան, 2009-ին Սամանտաղի մէջ ապրած անմոռանալի հանդիպումին եւ յաջորդ տարիներուն շարունակուած մեր զրոյցներուն որքան թանկագին ըլլալը աւելի լաւ կը հասկնամ։

Իոաննան ամէն անգամ որ կը յիշեմ, Սամանտաղի մէջ զինք դիմաւորող բազմութիւնը տեսած վայրկեանին ապրած իր ուրախութիւնը, փիլիսոփայութեան մասին խօսած ատեն ունեցած ոգեւորութիւնը եւ իւրաքանչիւր հանդիպումի ընթացքին զգացնել տուած այդ անկեղծ բարեկամութիւնը նորէն կ՚ապրիմ։

Կան մարդիկ, որոնք միայն իրենց երկերով չէ, այլ նաեւ մեր կեանքին աւելցուցած գեղեցկութիւններով մեր մտքին եւ սրտին մէջ գոյատեւելու կը շարունակեն։ Սիրելի Իոաննա ուսուցչուհիս յարգանքով, սիրով եւ երախտագիտութեամբ կ՚ողջունեմ։

Կազզա՝ մարդու իրաւունքներու գերեզմանը

Thu, 15 Oct 2026 11:12:00 +0300

Երեք տարիներ անցած են Համասի 7 Հոկտեմբերի յարձակումներէն ցայսօր։ Իսրայէլի հետզհետէ ցեղասպանութեան վերածած հակայարձակումները խլեցին աւելի քան 70 հազար պաղեստինցիներու կեանքեր։ Սա պաշտօնական տուեալն է, որուն պէտք է աւելցնել անասունները, ձիթենիները եւ ամբողջ կենդանութիւնը տարածաշրջանի։

«Թոյլ չենք տար որ Կազզան մարդու իրաւունքներու թաղուած գերեզմանի մը վերածուի»։ Երկար ու դաժան տարիներ պաղեստինցիներու մարդու իրաւունքը պաշտպանելու եւ ցեղասպանութեան դիմադրելու համար տարած պայքարին համար 2026-ին, Հրանդ Տինք Միջազգային Մրցանակին արժանացած իրաւապաշտպան Ռաճի Սուրանի, մրցանակաբաշխութենէ ետք կատարուած ժողովի մը ընթացքին արտասանած էր այս նախադասութիւնը։ Ան այս տողերով կը պարզէր իրողութիւն մը։ Կազզան այլեւս գերեզման մըն է, ուր կազզացիներ կը յամառին ապրիլ։

Մի այլ պաղեստինցի, Աթթա Սաիտ Հասան Շեւիք եւս, յարձակումներու երրորդ տարելիցին, հետեւեալը կ՚ըսէր BBC-ի թղթակցին։ «Կենդանի ենք, բայց կ՚ապրինք ընդարձակ գերեզմանատան մը մէջ»։

Կազզայի Շուճայյէ թաղամասէն Աթթա Սաիտ Հասան Շեւիք կը պատմէ թէ Իսրայէլեան յարձակումներուն կորսնցուցած է որդին, դուստրը, քոյրը եւ անոր երախաները։ Շեւիք ընտանիքի մնացեալ անդամներուն հետ կը թափառի աջ ու ձախ. «Այլեւս լուծում մը գտնուելու է, տարիներէ ի վեր կեղտի, խայտառակութեան մէջ կ՚ապրինք» կ՚ըսէ Շեւիք։

Սամիրա Ապտուլլահ Ալ Ուատիյա 7 Հոկտեմբերին հարկադրուած է Շուճայյէի իր բնակարանը լքել, որմէ ետք ոչ մէկ տեղ 40 օրէ աւելի չեն բնակած։ Պատերազմի ընթացքին որդիները կորսնցուցած Սամիրայի համար պատահարները կարելի է բնութագրել մէկ բառով, որն է սարսափը։

Կազզայի համար կնքուած զինադադարները թուղթի վրայ կը մնան, քանի Իսրայէլ յարատեւ կերպով կը շարունակէ պաղեստինցու ցեղը կոտորել։ Իսրայէլի Արտ Գործ Նախարարը առանց ամչնալու պաղեստինցիները կ՚որակէ անասուն մարդիկ ըլլալով եւ կը պնդէ թէ պէտք է ոչնչացուին։ Կը փորձեն պաղեստինցիները սովի ճամբով կրթել, հիւանդանոցները հրթիռակոծելով, ջուրի սանձը խանգարելով, սննդամթերքի ներածումը արգիլելով մեզ կարգի բերել կ՚ուզեն։ Բայց գերեզմանը կը շարունակէ պահել իր կենդանութիւնը»։

Պաշտօնական տուեալները, թուանշանները պաղ են, կը տեսնենք ու կ՚անցնինք։ Բայց գոնէ անգամ մը այդ թիւերը լսելու պահուն յիշեցէք ձեր մերձաւորները, հարազատները ու միջազգային կազմակերպութիւններու պաշտօնական տուեալներով Կազզայի մէջ մահացողներու թիւը 74 հազար է։ Տեղական աղբիւրներու համաձայն այդ թիւը շատ աւելի բարձր է, քանի կարելի չէ եղած շէնքերու, դպրոցներու,հիւանդանոցներու կամ շուկաներու փլատակներուն տակ անթաղ մնացածներուն թիւը ճշդել։

Միւս կողմէ նոյն 7 Հոկտեմբեր թուականին կը յիշատակուի նաեւ Համասի գործադրած յարձակումներուն հազար երկու հարիւր իսրայէլացի զոհերը։ Թէեւ յիշատակումները կը կատարուին բովանդակ Իսրայէլի տարածքին, բայց յատկապէս կ՚առանձնանայ 378 անձերու մահացած եւ 44-ին ալ պատանդ վերցուած «Նովա» երաժշտական փառատօնի կայացած վայրը։

Ի՞նչ կ՚ուզէք մանուկներէն

Պաշտօնական տուեալները թէեւ հեռու են կատարուածը ցոլացնելու առումով, բայց փոխանցուած տեղեկութիւններէն կարելի է ենթադրել հակառակորդը, ոչնչացնելու ուղղեալ գործողութիւններու տարողութիւնը։ Մարդու իրաւունքներու պաշտպանման կեդրոնին համաձայն 2023-ի Հոկտեմբերէն այսօր սպանուած են 21.745 երախաներ։ Անոնցմէ 293-ը նորածիններ էին եւ շուրջ հազարը տակաւին չէր լրացուցած առաջին տարին։ 123 մանուկներ մահացան սնունդի անբաւարարութեան պատճառաւ, կամ այլ խօսքով սովամահ եղան։ Երեք տարիներու ընթացքին 46 հազար երախայ վիրաւորուեցան, իսկ 11 հազարը անդամահատուեցան։ Ընտանեզուրկ մնացած, ռումբերու, պայթումներու հետեւանքով քունը խանգարուած, բուժօգնութիւն չստացած։

Իսրայէլեան յարձակումներէն տուժողներու շարքին են տարեցները, կանայք, հաշմանդամները, անասունները ու վերջապէս հողը։ Պաղեստինի վիճակագրութեան կեդրոնի համաձայն քաղաքի 82 տոկոսը գետնին հաւասարեցուած է։ Ամբողջովին փլած են 134 հազար 422 շէնքեր։ Տեղահանուած 1,65 միլիոն պաղեստինցի ձմրան նախօրեակին բնակութեան լուրջ դժուարութիւններ կը դիմագրաւեն։

Քաղաքի ենթակառուցուածքը ամբողջովին վնասուած է։ Բնակչութեան 70 տոկոսը օրական հազիւ 6 լիթր ջուր կը ստանայ։

Լրագրողներ՝ ձեր անունը
տակաւին կը յիշուի

Համաշխարհային բազմաթիւ լրատուամիջոց զուրկ են Կազզա մտնելու արտօնութենէն։ Երրորդ տարեդարձի մասին լրահոսը կը հաղորդուի Իսրայէլեան յիշատակումներու սահմանումով։ Լրագրողներու կազմակերպութիւններու փոխանցմամբ ցարդ սպանուած են 263 լրագրողներ։ Իսրայէլի բանտերուն մէջ կը պահուին 50 լրագրողներ, որոնցմէ 23-ը ձերբակալուած։ Կայ նաեւ երեք անյայտ կորածներ։

Լրագրողութեան պարտականութիւնը կատարած պահուն սպանուած սիրելի պաշտօնակիցներ Սամէր Ապու Տաքքա, Էնէս Էլ Շերիֆ, Մաիրամ Էպու Տաքքան եւ Ֆաթմա Հասունայի ազնիւ յիշատակին յարգանքով։

Ձեր անունները տակաւին կը յիշուին։

Գիրքի շնորհանդէս «Յառաջ» կեդրոնի մէջ

Thu, 15 Oct 2026 10:54:00 +0300

9Հոկտեմբեր Ուրբաթ երեկոյ, Երեւան «Յառաջ» կեդրոնի մէջ կայացաւ անուանի գրականագէտ Մարկ Նշանեանի «Բանաստեղծութիւն եւ Յեղափոխութիւն» խորագրեալ հատորի շնորհանդէսը։

Ուսումնասիրութիւնը՝ որ լոյս տեսած է Պոլսոյ մէջ, «Արաս» հրատարակչատան «ԿԱՄ» մատենաշարէն, կը քննարկէ հայ գրականութեան երկու կարեւոր դէմքերու, Եղիշէ Չարենցի եւ Վահէ Օշականի քերթողական գործերը ու աշխատանքը։

«Առաջին ակնարկով պատահական թուացող այս հանդիպումը խորքին մէջ երկխօսութիւն մըն է երկու տարբեր աշխարհներու միջեւ։ Մէկ կողմէն Սովետական Հայաստանն ու Չարենցի «Հայրենիք»ի որոնումը, միւս կողմէն սփիւռքեան գոյավիճակին մասին Վահէ Օշականի վկայութիւնը։

Հեղինակը գրականագիտական ու փիլիսոփայական վերլուծումներով կը քննէ Եղիշէ Չարենցի գործին մէջ պատմութեան, սուգի եւ գրական լեզուի հարցերը, ինչպէս նաեւ Վահէ Օշականի արձակն ու քերթողութիւնը լոյս տակ բերելով անոնց միջեւ գոյութիւն ունեցող անտեսանելի կապը։

«Կամ» մատենաշարի երրորդ միաւորը հանդիսացող «Բանաստեղծութիւն եւ յեղափոխութիւն» հատորը հայ գրականութեան, լեզուին եւ պատմութեան նուիրուած խորունկ համեմատական մըն է եւ արժէքաւոր աղբիւր մը բոլոր ընթերցողներու համար» գրուած է հրատարակչատան ծանօթագրութեան մէջ։

Յառաջ կեդրոնն կայացած շնորհանդէսի պահուն հեղինակը շուրջ 1,5 ժամ տեւողութեամբ բացատրութիւններ տուաւ իր կատարած ուսումնասիրութեան մասին։ Յատուկ անդրադարձաւ ժողովրդական սահմանումով բնութագրուած խօսքին ու մեղեդիի որ գեղագիտական եղանակներով ազգայինի վերածուելուն մասին։

Այս հաստատումի վառ ապացոյց իբրեւ օրինակ բերելով Կոմիտաս Վարդապետի կատարած հսկայ գործը, պատմեց թէ անտեսած, արհամարհուած գեղջուկ երգը վարդապետի գեղագիտական միջամտութեամբ դարձաւ «ազգային», պաշտամունքի առարկայ դարձնելով Կոմիտասը։

Գրագէտներու եւ գրասէրներու կոկիկ բազմութեան մը մասնակցութեամբ կայացող շնորհանդէսը աւարտին հասաւ ասմունքով, ուր Թումանեան Թանգարանի աշխատակից տիկին Մայտա Պոշկեզենեան արտասանեց Չարենցեան բանաստեղծութիւն։

Փակ սահմանն ալ խօսուն է

Tue, 13 Oct 2026 15:24:00 +0300

Երբ երկու երկիրներու սահմանագիծը կը դառնայ անհաղորդ տարածք մը, բնականաբար կ՚ունենայ խորհրդանշական նոր իմաստ մը եւս։ Այդպիսին եղած է Հայաստանի եւ Թուրքիոյ պետական սահմաններու մերձակայքը։ Օրն ի բուն իրար տեսնող մարդիկ պետական սահմանագծի մը տարբեր կողմերը գտնուելով անհաղորդ դարձած են իրարու։

Երեւոյթը ուշագրաւ էր նաեւ գեղարուեստի ու գրականութեան ոլորտի մարդկանց համար եւս։ Արդարեւ «Ակօս»ի վաստակաւոր լուսանկարիչ Պերճ Արապեան ընկերակցելով «Ճումհուրիյէթ» թերթի աշխատակից Փընար Էօղիւնչի հետ ուղղուեցաւ սահմանամերձ Բագարան եւ Հալըքըշլաք գիւղերը՝ մին Հայաստանի եւ միւսը Թուրքիոյ սահմանագծին վրայ։

Պերճ Արապեանի այս ուղեւորութեան ընթացքին պատկերած լուսանկարները ամփոփուեցան «Գիւղ մը, գետ մը եւ երկու երկիրներ» խորագրեալ ալպոմի մը մէջ։

Յիշենք թէ այսօր երկու երկիրներու միջեւ բաժանուած գիւղը անցեալին ամբողջական միաւոր մը կը կազմէր, Ախուրեան գետի երկու ափերուն տարածուող իր դիրքով։

Սահմանամերձ կոչումի մի այլ բացատրութիւնն է կեդրոնախոյզը։ Սա իր հետ կը բերէ աչքէ հեռու ըլլալու հանգամանքը եւս։ Հոգեվիճակ մը՝ որ հաւասարապէս կը բաժնեն սահմանամերձ տարածքներու բոլոր բնակիչները, անկախ իրենց ազգային, կրօնական, լեզուական տարբերութիւններուն։ Լքուածութեան հոգեբանութիւնն է ան, որ ալ աւելի շեշտակի կը դառնայ տնտասական ծանր պայմաններով։

«Երկու կողմերուն ալ հանդիպեցանք խոժոռադէմ մարդկանց, որոնց այլամերժական հայեացքը զգալի էր մերթ իմ մերթ ալ Փնարի հանդէպ։ Մեր բարեբախտութիւնն էր օգտուիլ երկու տարիներ առաջ այս գիւղերուն մէջ աշխատակցող Ալի Սալթանի փորձառութիւններէն։ Անոր յանձնարարութեամբ ծանօթացանք Բագարանի մէջ Գոհար եւ Զոհրապ Ղազարեաններուն եւ Հալըքըշլաքի մէջ ալ Սայիմա եւ Ճեմալ Սարըտաղ ամոլին, որոնք մեզ հիւրընկալեցին իրենց ընտանեկան երդիքին տակ» կը պատմէ Պերճ Արապեան։

Վերոնշեալ ալպոմը պաշտօնական հրատարակութենէ մը աւելի յիշատակարանի մը բնոյթ ունի, որ Քեմալ Ճենկիզքանի, Եուսուֆ Ասլանի, Մուրատ Կերմենի եւ Տորա Կիւնելի լսուանկարներու անջատ հաւաքածօներով կը կազմէր ժամանակակից լուսանկարիչներու գործերէն բաղկացող շարք մը։

Միայն Բ

Tue, 13 Oct 2026 15:15:00 +0300

Ուրախութիւն միայն

Միայն շաբաթ մը առաջ էր, որ մենք վայելեցինք «միայն» բառի պատմութիւնը։ Կարծեցինք, թէ հոգեւոր անցեալ մը միայն ունէր ան, քանզի կարդացինք Աստուածաշունչ մատեանի ջերմեռանդ խօսքեր՝ «Ոչ հացիւ միայն կեցցէ մարդ», «Մի՚ երկնչիր, միայն հաւատա», ապա լսեցինք «Միայն սուրբ…» աղօթքը։ Մենք տեսանք մատենագիր այրեր, որոնք մեղքի եւ ամօթի զգացումով միայն իրենց անունը դրած էին մագաղաթի վրայ, այլ՝ ոչինչ։ Միայն» բառի պատմութիւնը այդ օր աւելի ծանրացաւ, երբ տեսանք, թէ պանդուխտ հայը տխուր երգեր հիւսեց եւ բացատրեց, թէ սիրելիներէն եւ հայրենիքէն հեռու՝ ինքը միայնակ է եւ միայն կու լայ։ Մելքոն Կիւրճեանը, անոնց սրտակից գրիչը, որպէս փոքր սփոփանք՝ որոշեց գաղթական եղբայրներու կեանքը գրել միայն։ Ապա ես մտածեցի. Արդեօ՞ք «միայն»բառը մի միայն տրտմութեան բառն է։ Անիկա կրնա՞ր ծառայած ըլլալ նաեւ ծիծաղի եւ սիրոյ։ Յայտնուեցաւ, թէ «միայն» բառը ունէ՚ր քնարական էջեր եւս։ Այսօր, ես կ’առաջարկեմ, որ մենք, գիշերային այս խաղաղ ժամերուն, երբ միայնակ ենք լուսամփոփի մը մեղմ լոյսին տակ, ընթերցենք կենսուրախ քանի մը տաղ, քանի մը տող։

Հեկեկանք միայն

«Միայն» բառը դարձաւ քնարական, երբ երկու թոքախտաւոր տղաներ բառս սիրային քերթուածներու մէջ գործածեցին։ Անոնք սէր եւ ապրիլ կ’ուզէին։ Անոնցմէ մէկը Մատթէոս Զարիֆեանն էր։ Աւա՜ղ, Պոսֆորի սիրալիր ջուրերը բուժարար չէին անոր հիւանդ թոքերուն համար, ոչ ալ Պոլսոյ գեղատեսիլ բլուրներու շունչը՝ իր վիրաւոր սիրտի համար։ Տղան լոկ ապրիլ կ’ուզէր, վայելել կոյս կեանքը. «Հրեշտակներու պէս՝ հեռուն, / Ծառեր ճերմակ, / Շուշաններ / Թաւիշներ, / Օ՜ կեանքն այս կոյս։ Կը դողայ… / Օ՜ քաղցրութիւնն այդ, հեռուն, իմ դառնութեանս դիմաց… / Ապրի՜լ միայն, ըլլալ լոկ, խոնարհութեամբ մը, Աստո՜ւած…»։ Մէկ այլ քերթուածի մէջ ողբացող Մատթէոսը խօսեցաւ ճերմակ աղջկան. «Ճերմա՚կ աղջիկ, ինծի կ՚ըսես, / Ականջս ի վար, / Որ ըլլաս փոքր իմ սիրահա՚ր… / Միայն թէ կը լսե՞ս / Ողբն անտառին… / Իմ սիրտս է ճի՚շտ անտառին պէս… »։ Իսկ Կովկասի մէջ մէկ այլ թախծոտ տղայ, Վահան Տէրեանը, իր հոգիին մէջ գտաւ հեկեկանք միայն. «Աշնան երգ։ Կրակներս անցան, / Ցուրտ ու մէգ է միայն… Դու դեռ ապրում ես երազի նման. / — Բայց չէ՞ որ միշտ էլ երազ էր միայն… Իմ սրտում միայն սառած հեկեկանք»։

Միայն Աստուած գիտէ

«Միայն» բառի մէջ շատ ուշ խառնուեցաւ ծիծաղը։ Հայ ընթերցողը մինչեւ 1941 պէտք էր սպասեր, որ Փարիզի մէջ լոյս տեսնէր գիրք մը, ու մեզի տար քիչ մը ժպիտ։ Խօսքս Նշան Պէշիկթաշլեանի մասին է։ Պատանի Նշանը, դեռ Պոլսոյ պատկառելի թաղամաս Բերայի նախակրթարաններու աշակերտած տարիներուն արդէն նուիրուած էր հայոց գիրին ու գրականութեան։ Իսկ, հայոց պատմութեան աղիտալի օրերուն, ան չէր կրնար գրող մը մնալ միայն։ 1922 թուականին երբ Զմիւռիայէն տեղափոխուեցաւ Յունաստան, նախ Կորֆու կղզիի վրայ դարձաւ որբախնամ ազգասէր, ապա Փարիզի մէջ՝ հայոց հոգեմտաւոր ժառանգութեան պահպանիչը։ Այդ օրերուն ան գրի առաւ «Հայ աղբրտիք» գիրքը եւ մեզի բացատրեց մեր հայրենակիցներու թերութիւնները։ Ահա՚, կեսարացին. «Կախարդ մըն է ան, որ գիտէ ամէն բան ոսկիի վերածելու գաղտնիքը։ Մէկ բան միայն չէ կրցած ոսկիի վերածել՝ հայերէն լեզուն»։ Վանեցին. «Քիթը մեծ է։ Աստուած միայն գիտէ, թէ այդ քիթը ո՚ւր կը սկսի եւ ո՚ւր կը վերջանայ»։ Իսկ ծաղրելով Զմիւռնիոյ հայու լեզուն՝ ան գրեց. «Որովհետեւ ինք ստեղծագործական տաղանդով չէր ծնած, այլ միայն թարգմանիչի տենդով, իրար խառնեց հայերէնը, յունարէնը, ֆրանսերէնը եւ թուրքերէնը՝ մէջտեղ բերելով զմիւռներէնը»։

Միայն կանանց համար

«Միայն» բառը յաճախ լոյս տեսաւ հայկական գիրքի վրայ. անդրանիկը՝ 1886 թուականին։ Ես միջազգային պտոյտ մը կատարեցի հայկական գրատպութեան պատմութեան մէջ եւ միայն ձեզի համար, յարգելի ընթերցող, համադրեցի քանի մը խորագիր՝ սկսելով անդրանիկ այդ հատորէն. «Հա՞րկ է որ մկրտութիւնն ըլլայ ընկղմամբ միայն», Պոլիս, 1886։ Ապա աշխարհի բոլոր կողմերը լոյս տեսան այլ գրաւիչ անուններ. «Միայն կինը- Բանաստեղծութիւններ», Թիֆլիս, 1919, «Հ.Յ. Դաշնակացութեան ծրագրի վերաքննութիւն- Դաշնակցական ընկերներու համար միայն», Լոս Անճըլըս, 1930, «Մի բարիք կայ՝ միայն գիտութիւնը եւ մի չարիք՝ տգիտութիւնը…», Մարսէյլ, 1930, «Միայն մէկ ժամ», «Միայն երգն է յաւերժական», «Միայն Յիսուս», «Բաց միայն իմ դիմաց ճամբաներն Արմենիոյ», Պէյրութ, «Տալ միայն», «Չորս տող միայն», Իսթանպուլ։ Իսկ Երեւանի մէջ մայթի մը վրայ գիրքեր շարած գրավաճառը ձեր ներկայութիւնը նկատելով եթէ հարցնէ՝ «Ինչո՞վ կարող եմ օգնել», դուք, այդպէս չէ՞, կը պատասխանէք՝ «Միայն կը նայիմ»։ Այն ժամանակ մարդը, մի՚ զարմանաք, մայրաքաղաքի մէջ լոյս տեսած տասնեակ հատորներ հպարտութեամբ ցոյց կու տայ ձեզի եւ կը բացատրէ, թէ բոլորն ալ ընտիր գիրքեր են. «Գրպանի օրացոյց. Միայն կանանց համար», «Միայն տղամարդկանց համար- Վէպ», «Քաղուածներ Հ.Յ.Դ. 9-րդ Ընդհ. ժողովի որոշումներից ։ Միայն մարմիններին համար», «Նիւթեր…- միայն կուսակցական անդամների համար», «Միայն քեզ համար- բանաստեղծութիւններ», «Ոչ միայն հացիւ», «Միայն արեւդ տեսնեմ- բանաստեղծութիւններ», «Ոչ միայն ֆուտբոլի մասին- Պատմութիւններ անուանի ֆուտբոլիստների կեանքից», «Իսկ հերոսները միայն ծնւում են», «Երեւան-Փարիզը միայն չվերթ չէ», «Միայն թէ լոյսը չմարի- վէպ», «Միայն թէ լաց չլինէք- պատմուածքներ», «Միայն թէ դու ապրես», «Ղարաբաղը միայն ԼՂԻՄ-ը չէ» Բաց նամակ ՌԴ նախագահ պր. Վ.Վ. Պուտինին, հայերէն, ռուսերէն, անգլերէն, ֆրանսերէն, Երեւան, Ամարաս, 2014։

Միայն երգեր շատ սիրեցի

Օրեր եղան, հայրենանուէր, հայրենասէր եւ իմաստասէր այրեր իրենց կեանքը եւ միտքը նուիրեցին վերին գաղափարներուն։ Երբ նկատեցի, թէ յայտնի հայեր թեւաւոր խօսքերու հարուստ ժառանգութիւն մը ունին՝ որոշեցի ընտրանի մը կազմել եւ ձեզի մատուցել։ Անոնցմէ երկու հատը նուիրուած էր հայոց մայրենիին. «Մեր լեզուն միայն մեզ չի պատկանում, այլ աշխարհին, նա միայն մեր սրբութիւնը չէ, այլ մասունքը հանուր մարդկութեան», Պարոյր Սեւակ, «Ժողովուրդն է միայն, որ կը դարբնէ լեզուն կեանքի ամէնօրեայ սալին վրայ», Գրիգոր Զոհրապ։ Երկու հատը նուիրուած էր հայրենասիրութեան եւ անձնազոհութեան. «Ոմանք արեւը միայն խաւարման ժամանակ են նկատում…։ Ապստամբ ժողովրդին միայն Աստուած կարող է յաղթել», Գարեգին Նժդեհ։ Նժդեհը ակնարկեց նաեւ Զմիւռնիոյ հայութեան կուտակած հարստութեան. «Միայն զմիւռնիացի հայոց հարստութեամբ կարելի պիտի լինէր մի մեծ ՀԱՅԱՍՏԱՆ գնել»։ Անդրանիկ Փաշան մեզի բացատրեց իր պայքարի միակ նպատակը. «Ես մշտապէս ձգտել եմ միայն մի բանի եւ պայքարել եմ միայն մի բանի՝ իմ հարազատ ժողովրդի ազատութեան եւ բարեկեցութեան համար»։ Երկու խօսք ալ կեանքի նպատակի մասին. «Քո գործը միայն քո անունը կը պահէ», Խաչատուր Աբովեան, «Երբ սիրում ես քո ընկերին, աւելի մեծ ես, քան եթէ սիրես միայն քեզ՝ միայն քո ես-ը։ Երբ սիրում ես մի ամբողջ ժողովուրդ, աւելի մեծ ես, քան եթէ սիրես միայն ընկերիդ», Աւետիք Իսահակեան։ Իսկ Դուրեանի խօսքերու մէջ մենք լսեցինք թոքախտաւորի մը դիւրաբեկ ներաշխարհը. «Ես, որ աշխարհի մէջ միայն երգեր շատ սիրեցի, կ’ուզեմ, որ իմ վերջին շունչս ալ երգ մ’ըլլայ»։ Ապա, տղան ինքն իրեն համար յօրինեց հրաժեշտի խօսք մը՝ յուզիչ դամբանական մը. «Ա՜հ, եղբայր իմ, ահա երիտասարդ մը, որ եկած է աշխարհ միայն իր մահն ու թշուառութիւնը տեսնելու եւ զգալու համար»։

Միայն այդ չի վաճառւում

«Միայն» բառի երաժշտական պատմութիւնը շատ հին է։ Ան ունի հոգեւոր սկիզբ։ Հայը առաջին անգամ իր պատարագի մէջ երգեց «միայն» բառը, երբ «Բուն պատարագի» մէջ ոտքի ելաւ Հաւատամքը եղանակաւորեալ արտասանելու նպատակով. «…Հաւատամք եւ ի մի միայն, ընդհանրական եւ առաքելական սուրբ եկեղեցի»։ Ապա, նոյն պատարագի մէջ հայը յուզիչ երգ երգեց. «Միայն Սուրբ, / Միայն Տէր, / Յիսուս Քրիստոս ի փառս Աստուծոյ Հօր. Ամէն»։ Իսկ մեր օրերուն «միայն» բառը դարձաւ սիրային երգերու սիրելի բառը. Մէկը Աւետիք Իսահակեանի՝ 1893 թուականին Լայփցիկի մէջ գրի առած «Գիշերն եկաւ» քերթուածն է, որ Ալ. Հէքիմեանի քնքոյշ եղանակով կը շարունկէ մեր ականջները շոյել. «Գիշերն եկաւ, զով-հովն ընկաւ… / Սիրտս խնդաց, կուրծքս թնդաց / Եւ լարերը խզուեցին… / -Միայն սիրոյ լարը մնաց / Սրտիս անհուն խորքերում»։ Ճարտարապետ, երաժիշտ, երգահան, բանաստեղծ, երգիչ, նկարիչ, 1968-1979 տարիներուն «Առաքեալներ» ռոք խումբի հիմնադիր, իսկ 2018-2020 թուականներուն Երեւանի գլխաւոր ճարտարապետ Արթուր Մեսչեանը սարսափով տեսաւ, թէ աշխարհի վրայ ամէն ինչ վաճառքի դրուած է, բայց մէկ բան միայն ծախու չէ։ Մէսչեանը երգ մը գրեց իր դժգոհութիւնը (եւ յոյսը) յայտնելու համար. «Միայն նա չի վաճառւում, / Որ ոչ ծնւում է, ոչ շնչում, / Որ ոչ լռում է, ոչ ճառում, / Միայն նա չի վաճառւում։ / Մնացածը վաճառւում է… / Եւ միայն խաչիդ գամերը, / Այս կեանքի տառապանքները / Միայն այդ չի վաճառւում։ / Եւ սրտին սեղմուած պատկերը, / Կորուստի թախծոտ աչքերը, / Միայն այն չի վաճառւում։ / Մնացածը վաճառւում է, / Մնացածը վաճառւում են, / Եւ բոլորն են վաճառւում»։

Ես սիրում եմ միայն քեզ

Ահա ուշ գիշեր է։ Վայելեցինք «միայն» բառի դառն եւ ծիծաղելի, իմաստուն եւ խրատական երգը։ Քանի որ, յարգելի ընթերցող, կեանքի ուրախութիւնն է մեր միակ նպատակը, ես կ’առաջարկեմ, որ սիրային երգով մը հրաժեշտ տանք իրարու. «Միայն քեզ», Սիրուշօ. Մինչեւ յաջորդ հանդիպում՝ ձեր կեանքի մէջ ունենաք սէր միայն, ուրախութիւն միայն եւ բարեկամի հետ բարձրացած բաժակ մը քաղցր, կարմիր գինի միայն.

Առաջին սէրը ինձ թւում է

Միշտ կ’ապրի

Այրելով տողերը

Կ’արտասուի

Արցունքներ թողնելով

Ես սիրում եմ միայն քեզ,

Այրուող իմ սիրտը տես,

Քեզ մօտ գալիս եմ,

Որ ասեմ ես քոնն եմ.

Ես սիրում եմ քեզ,

Միայն քեզ։

Պոլիսն իր հակասութիւններով

Tue, 13 Oct 2026 15:03:00 +0300

Ամբողջ ճամբու տեւողութեամբ զանազան միտքեր եկան ու անցան Նիկոլի գլխուն մէջ։ Նախ մտածեց Վեհանոյշի մասին, խորհեցաւ թէ շուտով պիտի յառաջանայ մտքի մոլորումները։ Որոշեց յաջորդ այցելութեան ընթացքին հանդիպել նաեւ հօրը դասընկերոջ, Ստեփան Չիզմեճեանին. Իրմէ լսելու համար թէ եթէ մտքի խանգարումը աւելնայ, խնամքի ի՞նչ միջոցներ կ՚ունենան Ազգի Տան մէջ։ Առանձնութիւնը Վեհանոյշի նախընտրութիւնն էր թէեւ, բայց իրենք չէին կրնար այդ նախընտրութիւնը պատրուակելով հրաժարիլ որդիական պատասխանատուութենէ։

Այդ խորհուրդներու մէջ էր՝ երբ գնացքը հասաւ Եէնիգաբուի կայարանը։ Ցուցատախտակներուն հետեւելով անվարան գտաւ մետրօպոլիտենի մուտքը, ուր այս անգամ պիտի ճամբորդէր մինչեւ Լեւենդ։ Այդտեղ կրկին պիտի փոխէր ստորգետնեայ երկաթուղին, հասնելու համար Հիսարիւսթիւ կոչուած թաղամասը, ուր կը գտնուի նաեւ իր դասաւանդած համալսարանի հանրակացարանը։

Ճամբորդութեան ընթացքին խորհեցաւ նաեւ նոր ծանօթացած քաղաքին մասին։ Թէ հայրը եւ թէ հօրեղբայրը շատ պատմած էին Պոլսոյ մասին, բայց քաղաքի ժխորը, բազմութիւնը, ժողովուրդի զանազանութիւնը, բոլորն ալ կը գերազանցէին այդ պատումներով գոյացած կարծեցեալ պատկերացումները։ Այս մտածած պահուն անդրադարձաւ թէ նոյնիսկ հայր կամ հօրեղբայրը, եւս պիտի դժուարանային իրենց յիշած Պոլիսը գտնելու մէջ։ Մտաբերեց երկաթուղիի երեք գիծեր փոխելով կատարած ներքաղաքային ճամբորդութիւնը եւ ալ աւելի համոզուեցաւ թէ անոնք հաստատ պիտի շփոթին իրենց ուղին։

Երբ հասաւ Հիսարիւսթիւ, փոխանակ դէպի հանրակացարան ուղղուելու, բռնեց հակառակ ուղին ու մտաւ համալսարանի մուտքի դրան հարեւանութեամբ սրճարան մը։ Մտքով հաշուեց երկիրներու միջեւ ժամի տարբերութիւնը եւ հաւաքեց Ուղուրի համարը։ Սովորութիւն դարձած կերպով նախքան զանգահարել գրառումով հարցուց։ «Հարմար ե՞ս»։ OK պատասխանը տեսնելով իսկոյն զանգահարեց։

Ժիրայրն ու Արմանը այս քաղաքէն մեկնելէ ետք առաջին ու կարծես վերջին անգամ Կարպիսի յուղարկաւորութեան համար այցելած էին իրենց ծննդավայրը։ Այդ այցելութենէն 22 տարիներ ետք, Նիկոլ ոտք կը դնէր Պոլիս, մեծ տարբերութիւն նկատեց լսածներով պատկերացումներուն եւ սեփական փորձով տեսածներուն միջեւ։

Անընդհատ ընդլայնող եւ բազմացող այս քաղաքին մէջ կային թաղեր, որոնք ծանօթ չէին նաեւ քաղաքի ուրիշ հատուածի մը ծնած մարդկանց համար իսկ։

Պայմանագիր կնքած համալսարանը իր պատմական անցեալով ու գրաւած դիրքով արտակարգօրէն հմայիչ էր։ Միւս կողմէ դեռ եկած օր իսկ ականատես եղաւ համալսարանի տեսչարանի մօտ կատարուած բողոքի ցոյցին։ Համալսարանի դասախօսներ հաւաքուած էին տեսչարանի շէնքի առջեւ, կռնակնին շէնքին դարձուցած լուռ կանգնած էին։ Շուտով իմացաւ թէ ակադեմականներու այդ ցոյցը կը կրկնուէր ամէն շաբաթ, իբրեւ բողոքի ցոյց երկրի նախագահին կողմէ ձեռնադրուած տեսուչի դէմ։

Համալսարանի միջավայրին լեզուի խնդիր չունէր։ Համարեա բոլորը կը՝ տիրապետէին անգլերէնի։ Իսկ փողոցը ականջը բաւական սովոր էր թրքերէնի Ժիրայր իր ընկերներէն ոմանց հետ թրքերէն կը խօսէր։ Բառացի իմաստը չիմանայ իսկ կը գուշակէր թրքերէնով արտասանուած հայհոյանքները։

Այս բոլորը վայրկեաններու տեւողութեան մէջ փոխանցեց Ուղուրին։ Պատմեց նաեւ Վեհանոյշի եւ անոր ապրած միջավայրի մասին։ Բաժնեց իր մեծմօր նկատմամբ մտահոգութիւնները։

Ուղուր եւս պատմելիքներ ունէր իր լոնտոնեան տպաւորութիւններէն։ Նիկոլն ու Ուղուրը հազիւ քանի մը օրերու տարբերութեամբ դուրս եկած էին Միացեալ Նահանգներէն։ Մէկը եկած էր Պոլիս, իսկ միւսը Միացեալ Թագաւորութիւն։ «Կը սպասէի որ եղանակը անձրեւոտ պիտի ըլլայ, բայց շաբաթ մըն է որ արեւ-արեգակ պայծառ եղանակ մը կը տիրէ հոս» պատմեց Ուղուրը։ Ապա ան ալ տեղեկութիւններ տուաւ Նիկոլի նման երկու ուսման շրջան դասաւանդելու համար եկած համալսարանին մասին։ Որպէս տարբերութիւն Նիկոլէն, Ուղուր իր դիմաց գտած էր խիստ աւանդապահ միջավայր մը։ «Այստեղ կեանքը կ՚ընթանայ կարգ ու կանոններու հրամայականով։ Կարծես ժամանակը սառած ըլլայ անցեալի որոշ մէկ հատուածին եւ դուն խզուիս դուրսը անընդհատ հոսող կեանքէն եւ այս պատմական ամրոցին մէջ, որ կը կոչուի համալսարան, շրջապատուիս ուրիշ աշխարհի մը պատկանող մարդկանց հետ»։

Տեղին էր Ուղուրի « ուրիշ աշխարհի մը պատկանող» նմանութիւնները, քանի որ Անգլիոյ նման աւանդապաշտ երկիրներու մէջ բոլորը չեն որ կ՚ունենան համալսարան յաճախելու կարելիութիւնը։ Այդ տեսակ երկիրներու մէջ բարձր պաշտօններու կոչուելու ծառայող ուսումը որոշ դասակարգի մը մենաշնորհն է։ Ուսման առաջին մակարդակին՝ նախակրթարանի տարիներէն դպրոց յաճախող իւրաքանչիւր հարիւր աշակերտէ հազիւ մէկ ձեռքի մատերուն թիւով պիտի հասնի այդ հանգրուանին։ Ու անոնց ո՞ր աշակերտներ ըլլալն ալ յայտնի է տակաւին առաջին դասարանէն իսկ։

Ուղուր անվարան OK գրած էր Նիկոլի «Հարմար ե՞ս» հարցումին։ Նիկոլ նման հարցում ուղղած պահուն ուրկէ՞ կրահեր թէ Ուղուր նոյն այդ պահուն ուր է եւ ի՞նչ դիրքի մէջ։

Վերադառնանք Լոնտոն, ուր Ուղուր բոլորովին հիասթափուած կերպով նստած է «London eye»ի 32 խցիկներէն մէկուն եւ գարուզելի պտոյտով կը փորձէ քաղաքի համայնապատկերը ըմբոշխնել կարելի ամենաբարձր դիրքէն դիտելով։

Կը փորձէր հասկնալ հանդիպած աղէտի գործիքաւորումը։ Նիկոլի մտավախութիւնը իրականացած էր մի փոքր տարբերութիւնով։ Շանթահարուած էր ոչ թէ Թրամփի այլամերժ հետապնդումներէն, այլ ուղղակի ՄՕՍԱՏ-ի գործիչներու հետզհետէ տիեզերական ծաւալի հասած վրիժառութենէն։

Խնդրին մեկնակէտը Ուղուրին ալ յաճախած համալսարանի մէջ կայացող բողոքի ցոյց մըն էր, որ կազմակերպուած էր Կազզայի մէջ գործադրուող վայրագութեան հակազդեցութեան համար։

Երկրագունդի արեւմտեան հատուածի բազմաթիւ համալսարաններու մէջ ծաւալող այդ բողոքի ալիքը, համարեա բոլոր իշխանութիւններու կողմէ դիտուեցան իբրեւ հակասեմիդ գրգռութիւն։ Այդ մեղադրանքով բերման ենթարկուեցան բազմաթիւ ուսանողներ։ Իսկ արտերկիրէ եկողներու վիզաները ջնջուեցան ու բազմաթիւ երիտասարդ յայտնուեցան փախստականի դիրքին մէջ։

Թէեւ Ուղուր այդ առումով դժուարութիւն մը չէր ապրած այդ օրերուն։ Իրեն սպառնացող դաւադրութեան համար պիտի ճամբորդէր երկարատեւ թռիչքով, պիտի հասնէր Լոնտոն, պիտի այցելէր հրաւէր ստացած համալսարանի տեսուչի գրասենեակը եւ այդ սենեակի գրասեղանին վրայ պիտի տեսնէր իր լուսանկարը, ձեռքին պաղեստինեան դրօշակով վանկարկած պահուն։

Տեսուչը սառն ձայնով ու բառերը յատուկ շեշտելով ըսաւ թէ ստիպուած է ջնջել իր հետ կնքուած համաձայնութիւնը, քանի որ իբրեւ երկրի կարեւոր ԲՈՒՀ-երէն մէկը, չեն կրնար հանդուրժել հակասեմիդ ելոյթներու։ Այս ըսելու պահուն հայեացքը կ՚ուղղէր մէկ սեղանին վրայ դրուած լուսանկարին, մերթ ալ խօսակցի դէմքին։

Ուղուր զգացած էր թէ օգուտ մը պիտի չունենայ տեսուչը համոզել միտող ոեւէ բացատրութիւն, նոյն յստակութեամբ փոխադարձեց նշելով թէ իրաւունքը պիտի պաշտպանէ իրաւական գետնի վրայ, քանի որ համալսարանի որոշումը զուրկ է օրինականութենէն։ Ուղուր ինք ալ գիտէր թէ Անգլիա այն բացառիկ երկիրն է, որ չունի ճշտուած սահմանադրութիւն, բայց փոխարէնը ունի արդարադատական համակարգի բաւականին ամուր աւանդութիւն։ Եւ այդ երկիրը ծանօթ է նաեւ իր աւանդապաշտութեամբ։

Հարցը ոչ թէ անհատական է, այլ հաւաքական

Thu, 08 Oct 2026 11:43:00 +0300

Սոյն տարուայ ուսման տարեշրջանի վերամուտը եղաւ բաւականին փոթորկոտ։ Արդէն յիշողութիւններու մէջ թարմ էր նախորդ տարուայ որոշ բռնութեան դէպքեր, որոնք պատահած էին դպրոցներէ ներս եւ թէ աշակերտական եւ թէ ուսուցչական կեանքի կորուստներու պատճառ դարձած։

Բնականաբար հասարակութեան մօտ լայն արձագանգ գտած նման պատահարները իր հետ բերած էին բազմաբնոյթ մեկնաբանութիւններ։ Ոմանք կը մեղադրէին դպրոցներու վարիչները, որոնք անհրաժեշտ կանխամիջոցներ չէին ապահոված։ Իսկ ինչե՞ր են այդ կանխամիջոցները։ Այս պահուն առաջարկուած եղանակներէն ոմանք խիստ կը հակասեն դպրոց կոչուած կառոյցի ընկալումին։ Օրինակի համար շատեր կը պահանջէին թէ իւրաքանչիւր աշակերտ նախքան դպրոց մտնել, խուզարկուի պաշտօնեայի մը կողմէ։ Այդ առաջարկողներու միտքովն իսկ չէր անցներ թէ նման կանխամիջոցը յաղթահարելու համար միշտ կարելի է գտնել այլ եղանակներ։ Վերջապէս «անվտանգութիւն» կոչուածը գործադրելու համար անհրաժեշտ է ամբողջ համակարգը վտանգել, դպրոցը վերածելով արգելանոցի։

Վերջին օրինակին մէջ դէպքի դրդապատճառը իր հասակակիցներու մէջ ինքզինք մեկուսացուած զգացող աղջնակի մը վրիժառութիւնն է հասարակութենէն։ Ուրեմն խնդիրը կրկին ունի ընկերային ծալքեր, որոնց համար բոլոր երկիրը կարօտ է յատուկ դարմանումի։

6 Հոկտեմբեր, երեքշաբթի օր, Պաշաքշեհիրի լիսէի մը աշակերտուհի, 2011-ին ծնած Ֆ.Մ.-ն, իր բնակած Գայապաշը թաղամասի միջնակարգ դպրոցներէն մէկուն եկած եւ իր հետ բերած դանակով դպրոցի բակին մէջ աշակերտներուն վրայ յարձակած էր։ Յարձակումի հետեւանքով մէկ աշակերտ կեանքը կորսնցուցած, եօթը աշակերտ ալ վիրաւորուած էին։

Դէպքէն ետք բժշկական խումբերու կողմէ Պաշագշեհիրի Չամ եւ Սաքուրա Հիւանդանոց փոխադրուած աշակերտներէն 2-ը, բուժման աւարտին դուրս եկան։

Կը տեղեկացուի, թէ 5 աշակերտներու բուժումը հիւանդանոցին մէջ կը շարունակուի։

Յարձակումին մէջ կեանքը կորսնցուցած 10 տարեկան Էսլեմ Սարէ Պուլութի յուղարկաւորութիւնը կատարուեցաւ Պարթընի մէջ։

Գիրքով հարստանալու նոր առիթ

Thu, 08 Oct 2026 11:38:00 +0300

Ինչպէս նշուած է մամլոյ հաղորդագրութենէն, գրասէրներու յիշողութեան մէջ տակաւին թարմ է Մխիթարեան Սանուց Միութեան երդիքին տակ կազմակերպուած գիրքի տօնավաճառները։ Այս տարի, Թարգմանչաց Տօնի օրերուն Արաս Հրատարակչատունը եւ Եսայեան Միութիւնը միասնաբար կը կազմակերպեն «Կրկին» կոչումով գիրքի փառատօն մը՝ 8-9-10 Հոկտեմբեր 2026-ին, Պէյօղլուի Նարեկեան Սրահին մէջ։

Ստորեւ մեր ընթրցողներուն ուշադրութեան կը ներկայացնենք, այս նիւթով հրապարակուած մամլոյ յայտարարութիւնը։

Պոլսահայ մամուլը, դարաւոր հրատարակչական աւանդութիւնը, հնավաճառները եւ անկախ հրատարակիչները կը համախմբուին Թարգմանչաց Տօնի առիթով։ Փառատօնը կը նորոգէ գիրքի հանդիպումներու այն աւանդութիւնը, որ երկար տարիներ Փանկալթըի Վարժարանէն Շրջանաւարտներու Միութեան յարկին տակ ծաղկած էր եւ համայնքի յիշողութեան մէջ թանկագին հետք թողած։ Այսօր, տարիներ ետք, կրկին կը վերածնի՝ աւելի լայն մասնակցութեամբ եւ տարբեր հաստատութիւններու միասնութեամբ։ Երեք օր տեւելիք հանդիպումը ընթերցողներուն պիտի առաջարկէ ընդարձակ ծրագիր՝ գիրքի վաճառքի տաղաւարներէն մինչեւ զրոյցներ, բաց արհեստանոցներ եւ գրողներու հանդիպումներ։

Հրանդ Տինքի 1996-ին «Ակօս»-ի էջերուն մէջ գրած անմոռանալի նախադասութենէն՝ «Բարեւ անոնց, որ գիրքերը շալակած բերին, էջերը պահպանեցին ու հասցուցին մինչեւ օրս», մեկնելով՝ դարերու ընթացքին վանքերէն տպարաններ, աքսորի ճամբաներէն նեղ արահետներէն տառերն ու էջերը կրնակնին մինչեւ օրս հասցնողներու ժառանգութիւնը այսօր կրկին շունչ կ'առնէ Նարեկեանի յարկին տակ։

Կրկին գիրքի Փարատօնը պարզ յիշատակի հանդիսութենէ աւելի՝ նպատակ ունի լեզուներու, սերունդներու եւ մշակոյթներու միջեւ կառուցուած դիմացկուն կամուրջը ամրապնդել՝ այսօրուան կենդանի ստեղծագործութիւններով։

Գերման միութեան օրը նշուեցաւ քաղաքիս մէջ

Thu, 08 Oct 2026 11:28:00 +0300

Ն.Ա.Տ. Սահակ Բ. Պատրիարք Հայրը 5 Հոկտեմբեր 2026, Երկուշաբթի միջօրէին, Սուիս Հիւրանոց-Պոսֆորուս Իսթանպուլի մէջ մասնակցեցաւ Գերման Միութեան Օրուան առթիւ սարքուած ընդունելութեան:

Ընդունելութեան ընթացքին Նորին Ամենապատուութիւնը Գերմանիոյ Իսթանպուլի Աւագ Հիւպատոս Տքթ. Ռեճին Կրինպերկէրի անձին մէջ շնորհաւորեց Գերման Միութեան Օրը եւ յաջողութիւն մաղթեց իրեն առաքելութեան մէջ:

Ընդունելութեան ընթացքին Նորին Ամենապատուութեան ընկերացաւ Արժ. Տ. Ոսկի Քհնյ. Սարգիսեան:

Բացում՝ Արամ Գամպուրեան Մշակոյթի Կեդրոնի

Thu, 08 Oct 2026 11:22:00 +0300

Արամ Գամպուրեանը իր ետին բարի յիշատակ մը թողելով տարի մը առաջ հրաժեշտ առաւ մեզմէ։ Ան բառին բուն իմաստով նուիրեալ գործիչ մը ըլլալով Ուսուցչաց Հիմնարկին ծառայեց այդ հաստատութեան հիմնադրութեան յաջորդող օրերէն այս կողմ։ Երբ աւանդեց կեանքը, իր բոլոր ունեցուածքն ալ թողուց համայնքին, իբրեւ կտակ։

3 Հոկտեմբեր շաբաթ օրուայ յետմիջօրէին ուրախ երեւոյթ է տեսնել թէ Ուսուցչաց Հիմնարկը իր գրասենեակի հանդիպակած յարկաբաժինը գնած եւ ՀայՃար միութեան մասնագէտներու խորհրդակցութեամբ վերածած է Արամ Գամպուրեան Մշակոյթի Կեդրոնի մը։ Նախորդ շաբաթավերջին հանդիսաւոր կերպով բացումը կատարուեցաւ նորակազմ կեդրոնին։ Հանդիսութեան ներկայ էր Թուրքիոյ Հայոց Պատրիարքը, ՀայՃարի անձնակազմը եւ Ուսուցչաց Հիմնարկի ու միութեան անդամները։

Նորակառոյց կեդրոնին մէջ յատուկ անկիւն մը տրամադրուած էր Արամ Գամպուրեանի կիսանդրիին համար, որ քանդակած է ծանօթ արուեստագէտ Էրոլ Սարաֆեան։

Նոյն օր բացումը կատարուեցաւ նաեւ Պոլսահայ նկարիչներու ոսպնեակէն Պալեան գերդաստանի ճարտարապետական վաստակի ցուցահանդէսին։

Պատրիարք Սրբազանը առիթը պատեհ գտաւ անձամբ շնորհաւորելու համար այս տարի համալսարանի մտից քննութիւններու մէջ արտակարգ յաջողութիւն արձանագրած երիտասարդները։

Խուռներամ բազմութեան մը մասնակցութիւնով կայացող բացման հանդէսի աւարտին բոլորի մտքին մէջ շրջող հարցադրումն էր այս սրահի արժանի կերպով շահագործման հնարաւորութիւնները։

Յիշենք թէ հիմնարկը ունի բաւականին հարուստ գրադարան մը։ Բայց հարցական կը մնայ այդ գրադարանի շահագործման կարողութիւնները։ Հոն գտնուող գիրքերու ցանկը որքանո՞վ թուայնացած է եւ հասանելի բոլոր հետաքրքիրներուն։

Համայնքային հաստատութիւններ ի՞նչ եղանակներով պիտի կարենան օգտուիլ միջավայրէն։

Հարցադրումներ, որոնց դրական պատասխաններով պիտի իմաստաւորուի այս նոր մշակոյթի կեդրոնը։

Մոսկուա կրկին կը սպառնայ Հայաստանին՝ կազի միջոցաւ

Thu, 08 Oct 2026 11:16:00 +0300

Հայաստանի եւ Ռուսիոյ դաշնութեան յարաբերութիւնները կը շարունակեն մնալ բաւականին ցուրտ միջավայրի մէջ։ Արցախեան պատերազմի աւարտէն ետք հայ հասարակութիւնը ծանրօրէն հիասթափեցաւ իր ռազմական գործընկերոջ վարած քաղաքականութեան դիմաց։

Այս զարգացումէն ետք հայրենի երկրի մէջ հետզհետէ ծաւալեցաւ այլընտրանքային նոր յարաբերութիւններու մտադրութիւնը։ Ռուսաստան այս երեւոյթը դիտեց արեւմտամէտ քաղաքականութիւն ըլլալով եւ փորձեց զանազան եղանակներով կարգի բերել Հայաստանի իշխանութիւնը։

Սակայն այդ տեսակի պատժամիջոցները հակառակ ազդեցութիւն գործեցին եւ Հայաստան մանաւանդ գիւղական արտադրութեան արտահանման համար գտաւ այլ միջոցներ։

Այժմ Ռուսիոյ Դաշնութիւնը իր սպառնական քաղաքականութիւնը կը շարունակէ այս անգամ Հայաստանին մատակարարուած կազի սակերուն միջոցաւ։

«ՌԻԱ Նովոսթի»ին տուած հարցազրոյցին ընթացքին այս մասին յայտարարեց Ռուսիոյ արտաքին գործոց նախարարութեան ԱՊՀ երկիրներու չորրորդ բաժանմունքի տնօրէն Միխայիլ Քալուկին:

«Հայաստանի հետ մենք ունինք պայմանագրային իրաւական բաւական ընդարձակ շտեմարան, որ կ՛ամրագրէ երկկողմանի յարաբերութիւններու արտօնեալ, դաշնակցային կարգավիճակը: Եթէ Հայաստանի իշխանութիւնները արտաքին քաղաքականութեան բազմազանեցման ծիրին մէջ կը փափաքին վերանայիլ այդ կարգավիճակը, այդ մէկը իրենց իրաւունքն է: Սակայն այն ատեն հարկ պիտի ըլլայ նաեւ հրաժարիլ այն առաւելութիւններէն, զորս Մոսկուան կը տրամադրէ միայն իր դաշնակիցներուն: Այդ առաւելութիւններու օրինակներէն մէկն է կազի գինը», ըսաւ ան:

Քալուկինի համաձայն՝ ռուսական կողմը դէմ չէ, որ Հայաստան կազ գնէ այլ երկիրներէ, նման կարելիութիւն արձանագրուած է 2013 թուականին Հայաստանի եւ Ռուսիոյ միջեւ կնքուած կազի վերաբերող համաձայնագիրին մէջ։

«Սակայն պէտք է հասկնալ՝ ի՞նչ է ռուսական մատակարարումներուն այլընտրանքը: Տամ որոշ տուեալներ. Ռուսիայէն Հայաստան մուտք կը գործէ հանրապետութեան կողմէ սպառուող կազին մինչեւ 85 առ հարիւրը՝ տարեկան շուրջ 2.2-2.7 միլիառ խորանարդ մեթր: Մատակարարումները կը կատարուին առանց արտածման տուրքերու, հազար խորանարդ մեթրի դիմաց 177.5 տոլար ճշդուած գինով: Հայաստանը նաեւ Ռուսիայէն նաւթամթերք կը ստանայ առանց տուրքերու», յայտնեց ան։

Ան հաստատեց, որ Հայաստանը ոչ մէկ տեղ պիտի գտնէ կազի գնման նոյնքան արտօնեալ պայմաններ, որքան այսօր կ՛առաջարկէ Ռուսիան։

Քալուկին նաեւ խօսեցաւ Կիւմրիի մէջ Ռուսիոյ ռազմական խարիսխին մասին՝ նշելով, որ Հայաստան կ՛ուզէ Ռուսիոյ վրայ դնել այդ կայանի հաւանական դուրսբերման պատասխանատուութիւնը։

Այդ փորձերը, ռուս դիւանագէտին համաձայն, «մաս կը կազմեն հայկական ներկայ քաղաքական միտքի հետաքրքրական առանձնայատկութեան», արդարեւ՝ «Երեւանի մէջ իշխող վերնախաւը յաճախ կը սպասէ, որ կարեւորագոյն որոշումները տրուին արտաքին դերակատարներու կողմէ», դիտել տուաւ Քալուկին:

Միաժամանակ, ըստ ռուս պաշտօնատարին, Մոսկուան պատրաստ է քննարկել Կիւմրիի մէջ տեղակայուած ռազմակայանին վերաբերող բոլոր հարցերը: Երկխօսութիւնը պիտի կառուցուի ռուսական զօրախումբի ներկայութիւնը կարգաւորող համաձայնութիւններուն վրայ, ընդգծեց ան։

Յիշեցնենք, թէ ասիկա առաջին անգամ չէ, որ այդ ռազմակայանին դուրսբերման մասին կը խօսուի. Ռուսիոյ նախագահը 1 Սեպտեմբերին Հայաստանի վարչապետին հետ հանդիպումէն ետք նշեց, որ՝ «Եթէ Հայաստանը կը կարծէ, թէ ռուսական ռազմակայանին կարիքը չունի, մենք վաղն իսկ կը հեռանանք»:

Ի պատասխան՝ Փաշինեան ըսաւ, որ ռազմակայանի հարցը Փութինի հետ չէ քննարկուած, բայց եթէ «Ռուսիան որոշէ դուրս բերել ռազմակայանը Հայաստանի Հանրապետութենէն, մենք պիտի չառարկենք»:

Մարդ կոչուելու հրամայականին մասին

Thu, 08 Oct 2026 11:14:00 +0300

«Պատմութեան մէջ այսօր» խորագիրով շարք մը կը հրատարակուէր «Ճումհուրիյէթ» թերթի էջերուն վրայ, որուն հեղինակը հետաքրքական լուրեր կը փոխանցէր անցեալէն, ճիշդ ալ օրացոյցի այդ օրը պատահած, բայց երբեմն տասնամեակներու, երբեմն ալ նոյնիսկ դարերու վաղեմութեամբ։

Այդ սիւնակը յիշեցի, երբ առաւօտեայ լրահոսի մէջ անդրադարձ կատարուեցաւ Կազզա քաղաքի դէմ Իսրայէլեան վայրագ վրիժառութեան Գ. Տերելիցին։ Ուրեմն երեք տարիներու ընթացքին կայացող աւերը դեռ կը շարունակուի բազմաբնոյթ եղանակներով։ Միլիոնաւոր ժողովուրդ զրկուած է բնակարան մը ունենալու ամենահիմնական իրաւունքէն։ Քաղաքի մէջ չէ մնացած գործող հիւանդանոց, ինչպէս որ չէ մնացած գործող դպրոց։

Սննդամթերքի կամ դեղորայքի մուտքը բացարձակապէս արգիլուած է Իսրայէլի կառավարութեան կողմէ։

Հազիւ քանի մը օրեր առաջ էր, երբ բնակավայրի մը փլատակէն դուրս բերուեցան մահացողներու դիակներու մնացորդացը, որոնք հաւաքական յուղարկաւորութիւնով հողին յանձնուեցան։ Բնակիչներ կը յայտնեն թէ փլատակներու նման կոյտերու տակ տակաւին կան բազմահազար զոհեր, որոնց հասնիլ կարելի չէ եղած համապատասխան սարքերու բացակայութեան հետեւանքով։

Ուսուցչաց Համաշխարտային Օրուայ առթիւ հրապարակուեցաւ այս երեք տարիներու ընթացքին ռմբակոծումներու հետեւանքով մահացած ուսուցիչներու թիւը՝800։

Այդ 800-ը քանի՞ աշակերտի կը համապատասխանէ այդեօք։ Սպանուած իւրաքանչիւր բժիշկ քանի՞ հիւանդի, իւրաքանչիւր լրագրող քանի՞ ընթերցողի։

Երկրագունդի վրայ արիւնող կէտ մըն է Կազզան։ Աշխարհի մնացեալը ո՞ր միջոցներուն կը դիմէ արիւնահոսութիւնը կանխելու համար։

Բոլորս գիտենք այս հարցումի պատասխանը, որ հաւասար է հսկայ, շեշտուած զէրոյի մը։ Արեւելահայերէնով ոչինչ։ Մեղքը որո՞ւն վզին, եթէ ոչ մեզ, բոլորիս։

Մենք՝ որ տարուած ենք ամէն մէկս մեր առօրեայ հոգերով, այս սահմռկեցուցիչ պատահարները դիտեցինք, կամ տակաւին կը դիտենք մեծ անփութութեամբ, կարծելով թէ այդ բոլորը շատ հեռու են մեզմէ եւ չենք յայտնուելու նման կացութեան մէջ։

Մեր տուները չեն վնասուիր, մեր նաւարկած նաւը ծովուն յատակը չի սուզուիր, մեր թռչած ինքնաթիռի օդաչուները զիրար չեն դաշունահարեր, մեր երեխեքը հանգիաս տուն կը վերադառնան իրենց յաճախած դպրոցէն եւ տակաւին անհոգութեան բազում ենդադրութիւններ։

Չ՞եք կարծեր որ Կազզայի կամ Քոպանիի խաղաղ բնակիչներն ալ, էր ժամանակ ձեզ նման անհոգ էին աշխարհի տառապանքներուն դիմաց։

«Ես ի՞նչ կրնամ ընել որ»։ Ահա այս է էական հարցադրումը, քանի որ ամէն ինչ կախեալ է մեր ըրածներէն կամ չըրածներէն։

Շատ բան կախեալ է մեզմէ իւրաքանչիւրի վարքէն։ Եթէ անիրաւուած ենք, բոլորէն աւելի գերզգայուն պիտի ըլլանք ուրիշին մատնուած անիրաւութեան դէմ։ Եթէ ցեղասպանուած՝ մեր ձայնը բոլորէն հզօր պիտի հնչէ ցեղասպանութեան բոլոր երեւոյթներու հանդէպ։

Կայ ուրիշ եղանակ մը եւս։ Հաւատալ թէ աշխարհի վրայ միայն անիրաւուածը ինքն է կամ միայն ցեղասպանուածը։ Նման համոզումով տեսած բոլոր չարիքները արդարացնելու կամ մեղմացնելու համար գտնես «բայց» պատրուակով սկսող նախադասութիւններ։

Նախապէս մէկէ աւելի անգամներ յիշած ենք Պարոյր Սեւակի բանաստեղծութիւնը։ «Մարդ կայ աշխարհն է շալակած տանում, մարդ կայ ելեր է շալակն աշխարհի»։

Մետվետեւ. «Հայաստանը կրնայ երկրորդ Ուքրանիա դառնալ»

Thu, 08 Oct 2026 11:11:00 +0300

Քաղաքականութեան ուղղուածութիւնը, որ Հայաստանի ներկայ ղեկավարութիւնը ընտրած է, ոչ մէկ լաւ բան պիտի բերէ: ԹԱՍՍ կը հաղորդէ, որ այս մասին յայտարարած է Ռուսիոյ Անվտանգութեան խորհուրդի փոխնախագահ Տմիթրի Մետվետեւ: Իրանի պետական պատկերասփիւռի կայանին հետ հարցազրոյցի ընթացքին: «Ամենէն սարսափելին, որ կրնայ հանրապետութեան պատահիլ, նոր Ուքրանիոյ վերածուիլն է», ըսած է Ռուսիոյ նախկին նախագահը: Մետվետեւի համաձայն, Ռուսիոյ եւ Հայաստանի յարաբերութիւնները ներկայիս ամրութեան փորձութենէ կ՛անցնին:

Բարոյագիտութեան խօսնակն է որ մահացաւ

Thu, 08 Oct 2026 11:06:00 +0300

Թուրքիոյ Փիլիսոփայական Ընկերակցութեան նախագահ եւ Փիլիսոփայական Կազմակերպութիւններու Համաշխարհային Դաշնակցութեան պատուոյ նախագահ Փրոֆ. Տոքթ. Իոաննա Քուչուրատի մահացաւ Մալթեփէի Համալսարանի Բժշկական Ֆակուլտէտի Հիւանդանոցին մէջ։

Թուրքիոյ երեւելի փիլիսոփաներէն մէկը եւ մասնաւորապէս մարդկային իրաւունքներու, մարդու փիլիսոփայութեան ու բարոյագիտութեան մարզերուն մէջ իր աշխատանքներով ծանօթ Փրոֆ. Տոքթ. Իոաննա Քուչուրատի 89 տարեկան էր։

Քուչուրատիի համար արարողութիւնը կատարուեցաւ 4 Հոկտեմբեր, Կիրակի օր, ժամը 11.00-ին, Մալթեփէի Համալսարանի մէջ։ Նոյն օր յուղարկաւորութեան արարողութիւն կատարուեցաւ Շիշլիի Յոյն Ուղղափառաց Գերեզմանատան մէջ։

Քուչուրատիի մահէն ետք բազմաթիւ համալսարանականներ, մարդկային իրաւունքներու պաշտպաններ, քաղաքական գործիչներ, հիմնարկութիւններ եւ ընկերակցութիւններ ցաւակցական ուղերձներ հրապարակեցին։

Հաճեթեփէ Համալսարանի Փիլիսոփայութեան Բաժինի յայտարարութեան մէջ յիշուեցաւ, որ Իոաննա Քուչուրատի հիմնած էր բաժինը 1969 թուականին եւ պաշտօնավարած էր մինչեւ իր թոշակի անցնելու տարին՝ 2003, եւ որ մեծ ներդրում ունեցած էր փիլիսոփայութեան՝ Թուրքիոյ մէջ հաստատութենականացման գործին մէջ։

Մալթեփէ Համալսարանի ռեկտորի պաշտօնակատար Փրոֆ. Տոքթ. Եուսուֆ Աքսար իր ուղերձին մէջ նշեց. «Մալթեփէ Համալսարանի հիմնադրութենէն ի վեր ակադեմական կեանքին արժէք աւելցուցած մեր թանկագին ուսուցիչը, փիլիսոփայ եւ ակադեմական Փրոֆ. Տոքթ. Իոաննա Քուչուրատի իր մտածումներով, ակադեմական աշխատանքներով եւ պատրաստած աշակերտներով միշտ յատուկ տեղ պիտի ունենայ մեր համալսարանի ակադեմական յիշողութեան մէջ»։

Արդի Կեանքը Աջակցելու Ընկերակցութեան յայտարարութեան մէջ նշուեցաւ, որ Քուչուրատի մարդկային իրաւունքներու, փիլիսոփայութեան եւ բարոյագիտութեան մարզերուն մէջ իր աշխատանքներով կարեւոր ներդրում ունեցած է Թուրքիոյ մէջ արդի մտածողութեան զարգացման համար եւ որ ան 17-րդ «Արդի Կեանք Հանրապետութիւն» մրցանակի դափնեկիրն է։

Մարդկային Իրաւանց Ընկերակցութիւնն ալ ցաւակցական ուղերձ հրապարակեց. «Փրոֆ. Տոքթ. Իոաննա Քուչուրատի լաւ գիտնական եւ մարդկային իրաւունքներու պաշտպան մըն էր։ Ուսուցչուհի Իոաննա Քուչուրատի մեր ընկերակցութեան բազմաթիւ աշխատանքներուն մեծ նպաստ բերած է։ Մարդկային իրաւունքներու շարժումին եւ փիլիսոփայական շրջանակին կը յայտնենք մեր ցաւակցութիւնը»։

34-12=12

Wed, 07 Oct 2026 12:30:00 +0300

Վեհանոյշ լարուած ուշադրութիւնով կը լսէր Նիկոլին բերած խապրիկները։ Լսածներուն բերմամբ մերթ յայտնի, անյայտ ժպիտ մը կը գոյանար դէմքին վրայ, մերթ թախիծի ստուեր մը կը պատեր երեսը։

Հետզհետէ եկաւ պահ մը, ուր հայեացքը սառեցաւ թոռնուհիին վրայ։ Թէեւ Նիկոլն նոյն եռանդով կը շարունակէր պատմել, բայց մեծ մայրիկը այլեւս չէր լսեր զինք։ Ան կրկին մատնուած էր խորհուրդներուն, գուշակելու համար իր յիշած տասներկու տարեկան պատանին եւ հիմա առանձին ճամբորդելով օտար երկիր մը հասած, այստեղ ալ ճարպիկօրէն Սուրբ Փրկիչ ծերանոցին ճամբան գտած երիտասարդ կնոջ նմանութիւնը, նոյնիսկ նոյնութիւնը։

Այս խորհուրդներու մէջ էր, երբ նկատեց մազերուն մէջ հատուկենտ յայտնուող սպիտակ թելերը։

Ինք ալ հարցումներ ունէր մտքին մէջ, բայց չէր համարձակէր մտքով անցած պարզ բաները հարցնելով սխալ տպաւորութիւն գոյացնել։ Չըլլայ որ արդէն իրեն համար յայտնի բաներ հարցնէ եւ պատճառ դառնայ որ խօսակիցը կասկածի իր յիշողութենէն։ Ստիպուեցաւ միտքը տանչող հարցումներէն ամենապարզը ուղղելու։ «Քանի՞ տարեկան եղար»։ Զարմանալի էր ստացած «Երեսունչորս» պատասխանը։

Մտքով հաշուեց անցնող տարիները, թուաբանական հանումի գործողութիւնով երեսունչորսէն պակսեցուց տասներկուն եւ գտաւ անցած ժամանակը։ «Ուրեմն տասներկու տարի անցեր է։ Դուն թերատի երախայ էիր, երբ ես վերադարձայ Պոլիս»։ Նիկոլ նկատեց տաս տարուայ վրիպումը, բայց չուզեց ուղղել։ «Այո, Վեհանոյշ, շատ երկար տարիներ անցան» ըսելով փորձեց փոխել նիւթը։

Ուրիշներու խորթ թուացող անունով դիմելու եղանակը սովորական դարձած էր Վեհանոյշի համար։ Եւ ոչ միայն այսօր, այլ Ամերիկա գտնուած օրերէն սովոր էր այս եղանակին։ Նիկոլ նոյն կերպ, իրենց անուններով կը դիմէր նաեւ ծնողներուն, մօրը՝ Ռոզին եւ հօրը՝ Ժիրայրին։

Սկզբնական շրջանին բաւական տարօրինակ թուացող այս սովորութիւնը հետզհետէ բնական դարձաւ, երբ Նիկոլի հասակակից ընկերներն ալ նոյնպէս անունով սկսան խօսիլ իր հետ։ Նկատեց թէ այց անմիջականութեան մէջ անոնք չէին թերանար յարգալիր վերաբերումէն։ «Կ՚երեւի իրենց սովորութիւնը այսպէս է» խորհեցաւ եւ խնդիր չունեցաւ սերունդներու միջեւ աստիճանակարգ մկ գոյացնող եղանակի բացակայումէն։

Վրայ հասաւ երկորդ հարցումը. «Ո՞ւր պիտի մնաս»։ Նիկոլ այս հարցումը պատասխանուած էր քիչ առաջ, բայց համբերութեամբ կրկնեց համալսարանի հանրակացարանի բացատրութիւնը։

Վերջապէս եկաւ կարեւորագոյնը, «Առանձին ե՞ս, մէկը կա՞յ կեանքիդ մէջ, հոս թէ հո՞ն։ Միասին եկա՞ծ էք, թէ դուն առանձին»։

Նիկոլ հարկադրուեցաւ նոյն համբերութեամբ կրկին պատմելու թէ առանձին կ՚ապրի, համալսարանի մէջ կը պաշտօնավարէ որպէս դասախօս, Պոլիս եկած է ժամանակաւոր պայմանագրութեամբ եւ ճշդուած թուականի աւարտին պիտի վերադառնայ Միացեալ Նահանգներ։ Ուզեց Վեհանոյշին դէմքին տեսնել համոզուածութեան այտայայտութիւնը։ Չի կրցաւ վստահ ըլլալ թէ պատմուածները ամբողջովին հասկցած է՞ թէ ոչ։

Ուշիմ էր Նիկոլը։ Գիտէր թէ ինչեր կարելի է պատմել եւ ինչեր ոչ՞

Այս դատողութիւնով լուռ մնաց իր տեղացի պաշտօնակցին, Ուղուրի մասին։

Հոգ չէ թէ տարբեր համալսարաններու մէջ, պաշտօնակիցներ էին Նիկոլը եւ Ուղուրը։ Իրարմէ տեղեակ եղած էին հասարակական պաշտօնակիցներու միջոցաւ։ Ելեկտրոնային նամակագրութեամբ իրարու հետ բաժնեկցած էին միմիանց ուսումնասիրութիւնները, հետազօտութիւնները եւ հրատարակած յօդուածները։

Գրառումները երկուստէք հետաքրքրութիւն յառաջացուցած էին իրարու հանդէպ։

Նախապէս միայն ակադեմական նիւթով շարադրուած էլ նամակներու բովանդակութիւնը հետզհետէ ծաւալուեցաւ դէպի առօրեայ ապրումներ, որոնց միջոցաւ յայտնաբերուեցաւ նաեւ անոնց երաժշտական կամ գեղարուեստական նախասիրութիւնները եւ գաղափարախօսական հակումները։

Տարբեր քաղաքներու մէջ թէեւ, երկուքն ալ մասնակցած էին Կազզայի եւ Պաղէստինի զօրակցութեան ցոյցերուն։ Նիկոլ լուրջ մտահոգուած էր Ուղուրի այդ ցոյցերուն մասնակցելէն, վախնալով թէ Թրամփի կառավարութիւնը կրնայ չնչել անոր ակադեմական պաշտօնը եւ նոյնիսկ արտաքսել երկիրէն։

Միւս կողմէ Ուղուր մեղադրած էր Նիկոլը, 24 Ապրիլի Նիւ Եորքեան ցոյցերէն բացակայելուն համար։ Նիկոլ այդ մեղադրանքին դիմաց ինքզինք արդարացուցած էր «Դաշնակներու հետ ըլլալ չուզեցի» ըսելով։

Արդարեւ Պոլսոյ մէջ դասախօսելու խնդիրն ալ Ուղուրի ջանքերով իրականացան։ Անոր շրջանակներու բերմամբ լսեց Պոլսոյ Թեխնիկ Համալսարանի երաժշտութեան ուսումնասիրութիւններու բաժնի MIAM-ի մասին։ Ղրկեց իր CV-ին եւ որոշ ժամանակ անց ստացաւ դասախօսելու առաջարկը։

Վեհանոյշ մատնուած էր խոր մտածումներու։ Երեկոյեան զովը զգաց մարմնի վրայ։ Այդ նոյն պահուն Նիկոլն ալ մտածեց անցնող ժամանակը։ Մտքին մէջ ծրագրեց վերադարձի ճամբորդութիւնը եւ շտապեց, խոստանալով ամենակարճ ժամանակին կրկին այցելել։

(Շարունակելի)

Միայն

Wed, 07 Oct 2026 12:26:00 +0300

Միայն թէ դուն չտխրիս

Միայն թէ չտխրի «միայն» բառը, այսօր, յարգելի ընթերցող, որոշեցի մեր լեզուի ամենէն միայնակ բառի ներաշխարհի մէջ պտոյտ մը կատարել եւ յայտնաբերել անոր լուռ յուզումները։ «Միայն» բառն է ան. Մարդակերպ կերպար մը իսկական։ Օր մը միայնակ աղօթող հաւատացեալ է ան, մէկ այլ օր՝ «Միայն քեզ կը սիրեմ» փսփսացող սիրահար, մէկ օր «Միայն Սուրբ» երգող դպիր է ան, մէկ այլ օր՝ «Տատրակի պէս միայնացած» պանդուխտ մը լալկան։ Դուք, յարգելի ընթերցող, քանի որ հաւատարիմ էք «Ոչ միայն հացիւ» սկզբունքին, այսօր, գիշերային այս խաղաղ ժամերուն, լուսամփոփի մը լոյսին տակ նստած, պիտի կարդաք պատմութիւն մը որ իր աւարտին հոգեկան գոհացում մը պիտի տայ միայն։

Մանանան է միայն իմ աչքս

«Միայն» բառը մեր գրական լեզուի մէջ հոգեւոր սկիզբ ունեցաւ։ Ոչ միայն Աստուածաշունչ Մատեանի, այլ այդ դարաշրջանի բոլոր այլ գիրքերու մէջ ան աղօթող կամ խոստովանող մարդու խօսքի մէջ տեղ գտաւ։ «Միայն» բառը 346 անգամ գործածուեր է Սուրբ Գիրքի մէջ։ Առաջին հայ ընթերցողն ալ լսեր է այս խօսքերը. «Մի՚ երկնչիր, միայն հաւատա», «Ո՞վ կար» թողուլ զմեղս բայց միայն Աստուած», «Կանգնեցայ… միայն օդ եւ սօսաւիւն լսէի», «Բայց միայն ի մանանան են աչք մեր»։ Ս. Գիրքը մեզի տուաւ նաեւ բոլորիս ծանօթ սկզբունք մը. «Ոչ հացիւ միայն կեցցէ մարդ»։ Դուք կը փափաքիք լսել նաեւ, թէ 10րդ, 13-րդ, 15-րդ դարերու մատենագիր այրերը ի՚նչ կը գրէին երբ միայնակ կը ճգնէին լուռ խուցի մէջ։ Շարունակենք մեր պատմութիւնը…

Անունս միայն ունիմ

Իր մատեանի աւարտին հայ գրիչը յիշատակարան մը գրի առաւ եւ մեզի տուաւ իր զօրաւոր իշխանի, եռապատիւ վանահօր, ազնուափայլ պատուիրատուի կամ շնորհազարդ նկարազարդողի անունը։ Իսկ իր անունը՝ անարժան էր յիշել։ Խուսափեցաւ ածականներէ։ Հին սովորութիւն։ Այդպէս ալ ըրաւ Սանահինի մէջ 1485 թուականին Աւետարան մը գրի առած Խաչատուրը։ Ո՞վ էր Խաչատուրը, ի՞նչ արժանիքներ ունէր։ Չենք գիտեր… «Եւ արդ, … աղաչեմ … յիշեցէք յաղօթս ձեր զիս՝ զԽաչատուր անարժան աբեղաս, որ զանունս միայն ունիմ»։ 1497 թուականին Վանայ ծովէն ո՚չ շատ հեռու, Բերկրի գեղեցկագոյն աւանի Արգելան վանքի մէջ Աղթամարէն եկած Յովսէփ անունով կրօնաւոր մը կը գործէր։ Արգելան գեղատեսիլ վանքը կը գտնուէր Ծաղկանց լեռներու հարաւային լանջին, բարձր քարաժայռի մը վրայ։ Առաջնորդանիստ էր ան, ունէր բազմանդամ միաբանութիւն եւ գրչութեան կեդրոն։ Յովսէփը հոն «Շարակնոց» մը գրի առաւ. աւարտին, Յիշատակարանի մէջ յիշեց սոսկ իր անունը, տալով հետեւեալ բացատրութիւնը. «Արդ, ես՝ յետինս եւ անպիտանս յամենայնի Յովսէփ սոսկանուն կրօնաւոր՝ անուամբ միայն եւ ոչ գործով, վասն զի յոյժ հեռացեալ եմ յամենայն բարեգործութեանց, ծոյլ եւ պղերգ»։

Միայն սուրբ

1278 թուականն է։ Արարատեան գաւառի Մողնոյ Սուրբ Գէորգ վանքի մէջ Սիմէոն անուն վանականը «Տօնական» մը գրի առաւ։ Այդ օր, ո՚չ միայն ազգս հարստացաւ մէկ այլ թանկագին մատեանով, այլ նաեւ մեր մայրենին ճոխացաւ Հայր Աստուծոյ ուղղուած ընտիր արտայայտութիւններով։ Ահա կը մէջբերեմ 750 տարի առաջ գրուած այդ աղօթող խօսքերը. «Փառք, փառք ամենակալ մեծանուն Տէր…, միայն սուրբ, միայն ողորմած, միայն բարերար, միայն գթած, միայն մարդասէր, միայն իշխան, միայն թագաւոր, միայն հզօր, միայն առատ, միայն բաշխող բարեաց, միայն տուող ողորմութեան, միայն բժիշկ հիւանդաց, օրհնութիւն եւ գովութիւն եւ փառք քեզ, ի Սիմեոնէ»։ Նոյն օրերուն Գրիգոր Օշականցի վանականը ողբաց, թէ երկրի վրայ չունէր մխիթարող մը. սկսաւ միայնակ աղօթել. «Միայն տէր իմ արարող, յոյսն անմահ, վերնական, վերնական»։ Թաթոս Թոխաթեցին ձայնակցեցաւ իր հոգեւոր եղբայրներուն եւ ըսաւ.« Աստուած.., Դու զօրաւոր ես եւ միայն»։

Միայնափայտ սեղանը

Զի ցուրտ էր միայնութիւնը, «միայն» բառը փափաքեցաւ ընկերներ ունենալ։ «Միայն»-ի շուրջ հաւաքուեցան 41 այլ բառեր։ Ինչպէս ընտանիքի զաւակները, նոյնպէս ալ այդ բառերը ունէին իւրայատուկ նկարագիր։ Ան, որ մէկուսացած կեանք կը վարէր կոչուեցաւ «միայնակեաց»։ Ընթրիքի ժամուն անոնցմէ մէկը սեղանատուն չեկաւ, փափաքեցաւ մնալ առանց ընկերներու։ Զայն կոչեցին «միայնակեր»։ Մէկը, որ աշխատասէր էր, կը նախընտրէր իր գործը առանց օգնականի կատարել՝ «Միայնագործ» անուանուեցաւ։ Մէկ հատը ճկուն չէր իր կարծիքներու եւ որոշումներու մէջ, անունը դրին «Միայնակողմ»։ Անոնք ունէին քոյր մը։ Օրիորդիկը վճռած էր մնալ կոյս։ «Միայնուհի» կոչեցին այդ աղջկան։ 737 թուականին նոյն կոչումին արժանացաւ Սահակադուխտը՝ Դուինի կաթողիկոսարանի աւագերեց Սահակի դուստրը, նշանաւոր գիտնական, շարականագիր Ստեփանոս Սիւնեցիի քոյրը, որ մանուկ հասակէն ստացեր էր «զվարս կուսութեան»՝ առանձնացաւ Գառնիի ձորի քարայրներէն մէկուն մէջ, ապրեցաւ ճգնակեցութեամբ։ Իսկ ի՞նչ անուն տալ մենակեացի փոքր բնակատեղիին, խրճիթին կամ սենեակին։ Մեր մայրենին առատաձեռն է. ունինք երեք գոյական. միայնանոց, միայնաստան եւ միայնարան։ Իսկ դուք կը յիշէ՞ք այն սեղանատունը, ուր բոլոր վանականները միասնաբար կ’ուտէին իրենց հացը։ Այդ մեծածաւալ սրահը ունէր ընդհանուրի համար շինուած գեղաքանդակ սեղան։ Վարպետ ատաղձագործ մը, բարեպաշտ իշխանի մը պատուէրով, հսկայ ծառ մը կտրած, անոր միակտոր փայտը տաշած, յղկած, եւ փորագրած էր զայն շինելու համար։ Այդ սեղանը օրհնեցին եւ կոչեցին «միայնափայտ»։

Միայն 100 բառ
Նարեկացիի հետ

Չենք գիտեր, թէ արդեօք Գրիգոր Նարեկացին իր վանքի սեղանատան մէջ մաս կը կազմէր հաւաքական ընթրիքներուն։ Սակայն, ճշմարիտ գիտենք, թէ ի՚նքն էր որ իր մտքի մէջ, նոյնիսկ հացի ժամուն, կը զրուցէր Աստուծոյ հետ, յաճախ գործածելով «միայն»-ը։ Խաղաղ գիշեր մըն էր, ես միայնացայ Մատեանի հետ եւ պատրաստեցի այս ընտրանին. «Միայն քո է քաւել, բժշկել», «Դու միայն Աստուած երկնաւոր», «Միայն դու պաշտպան», «Եւ դու միայն իսկապէս գթած, օրհնեալ, մարդասէր», «Միայն թագաւոր», «Միայն բարեգործ», «Միայն խնամակալ», «Միայն հրաշագործ», «Միայն արարիչ», «Միայն բազմագութ», «Միայն միշտ սուրբ», «Օրհնեալդ միայն ի շրթունս անբիծս լեզուաց երջանկաց։ Գոհանամ զքէն, բարեգութ, միայն մարդասէր, արարիչ երկնի եւ երկրի, Որդի Աստուծոյ»։

Ոչինչ միայն գրեցի

Օրեր եղան հայ մարդը հեռացաւ իր տունէն։ Պանդուխտ էր ան։ Բարեգութ տաղասացներ եկան սազով, երգեցին անոնց վիշտը։ Բայց, ի՚նչ դառն վիճակ, օր մը տաղասացը ի՚նքը եղաւ օտարանդի։ Անոնցմէ մէկը ականաւոր իմաստասէր, քերական, մանկավարժ, տաղասաց ու հասարակական գործիչ Սիմէոն Ջուղայեցին էր։ 1605 թուականին, «Մեծ բռնագաղթի» օրերուն, պատանի Սիմէոնը իր ընտանիքի հետ տեղահանեցին եւ Նոր Ջուղա տարին։ Տարիներ անցան, Ջուղայեցին համբաւի տիրացաւ, բայց հայրենազրկութեան վիշտը մնաց իր սրտի մէջ։ Օր մը իր տան առանձնութեան մէջ նստեցաւ, տխրեցաւ ու գրեց. «Տքնեցայ միայն ի տանիս, / Յիշեցի զծնօղքս եւ զսիրելիս. / Լացի կարօտով, կարօտով»։ Մելքիսեդեք Եպիսկոպոսը լալկան, ափը իր երեսին դրած՝ բուի մը նման նստեցաւ եւ սրտակից եղաւ հայ պանդուխտներուն. «Բաժանեալ սիրելեացս, եղբարցս զատական, / Իբրեւ զբու միայն անկեալ կայ ի տան»։ Վանայ ափին Արծկէ քաղաքի մէջ Անդրէաս տաղասացը մեզի բացատրեց, թէ ղարիպը «փայտ չորացեալ» է։ Ան գործածեց նաեւ «տատրակ» նմանութիւնը. «Է՜, ղարիպիկս բեհալ է, / Քան զտատրակ միայնացեալ է՜»։ Դարեր անցան, բայց հայու պանդուխտութիւնը չանցաւ։ 1910-1915 թուականներուն Մեքլոն Կիւրճեանը եղաւ ղարիպներու խիղճը։ Գրեց Կիւրճեանը, գրեց, օր մը ափսոսաց եւ խոստովանեցաւ. «…Եւ սակայն չմոռնամ ըսել որ տակաւին ոչինչը միայն գրած եմ այդ սարսափելի կեանքէն»։

Խրատ մը միայն

Խաղաղ օրեր էին։ Պոլսոյ մէջ տիկին Էլպիս Կեսարացեանը որոշեց իր կեանքը դեռատի հայուհիներու ազգանուէր դաստիարակութեան նուիրել։ 1879 թուականին այդ նպատակով գրքոյկ մըն ալ գրի առաւ՝ «Նամականի առ ընթերցասէր հայուհիս»։ Այդ գիրքի մէջ, յարգելի ընթերցող, կար մի միայն բարի խրատ։ Ձեզի համար կազմեցի եռածաղիկ փունջ մը. «Մի՚ լքանիք վատ թմրութեան մէջ, այլ յուսով միայն ապրեցէք», «Մի՚ լինիք նախանձորդ պատիր փառասիրութեան, այլ նախանձորդ միայն առաքինական փառաց»։ Տիկին Կեսարացեանը ձայնը եղաւ նաեւ ողբացող Հայաստանին. «Այգիներս ոտնակոխ եղած, ժառանգութիւնքս յափշտակուած, զաւակունքս գերի վարուած. ես միայն մնացած եմ մերկ եւ թափուր»։

Հայրենասէր մըն էր միայն

1915 թուականին երկու հայրենասէր ընկերներ որոշեցին ազգին ցաւը երգել միայն։ Մէկը Ակնցի էր միւսը Սեբաստացի՝ Սիամանթօն եւ Վարուժանը։ Ակնցին զարհուրանքով դիտեց հայկական աւաններ դալանի եկած խուժան մը անասնադէմ. «…Ու իրենցմէ մին գոչեց, արիւնախում խուժանն այսպէս իր շուրջն հաւաքելով. / Անհաւատին եւ օրերը եւ ոսկիները եւ կիները եւ արեւը մերն են միայն»։ Դանիէլը, դեռ երկինքը չէր շառագունած, իր պատուհանէն դիտեց հազալով գործարան գացող սեւամազ, սեւաբախտ, կուրծքը տանջուած բանուորուհի մը, որուն ետեւէն շուայտ սրիկայ մը մը սուլէր եւ շուն մը կը հաչէր։ Տղան ցանկացաւ գրկել, ամփոփել եւ պաշտպանել այդ աղջկան։ Նպատակը՞ Դանիէլին… «Միայն թէ դուն չըլլաս տժգոյն ու քաղցած, / Արեւուն տակ չհազաս, / Մօրդ վերեւ չմարի ճրագն, ու, ո՚վ քոյր, / Դուն գործատուն ա՚լ չերթաս»։

Ծիծաղ մը միայն

«Միայն» բառը, մտածեցի, արդեօ՞ք մի միայն տրտմութեան բառն է։ Ո՚չ, յարգելի ընթերցող, կասկած չկայ, թէ ան ծառայած պիտի ըլլայ նաեւ ծիծաղի եւ սիրոյ։ Այդ խօսքերուն եւ երգերուն հասնելու համար միայն պէտք էր բառի պատմութեան աւելի խորերը իջնել։ Յաջորդ յօդուածիս մէջ կը խոստանամ ձեզի բերել միայն կենսուրախ երգեր եւ քերթուածներ, միայն թէ դուք շարունակէք հաւատարիմ մնալ «Ոչ միայն հացիւ…» սկզբունքին։

«Մշոյ Դաշտին Անպատեհ Յետնորդը»

Wed, 07 Oct 2026 12:16:00 +0300

«Մշոյ Դաշտին Անպատեհ Յետնորդը», որ հրատարակուած է «Լեժանտ» հրատարակչատան կողմէ, կը բովանդակէ ազգային ու կրօնական խտրականութեան հետեւանքով ենթասպայի կոչումէն զրկուած Միլասի պարտադիր ծառայութեան շրջանէն դրուակներ։

Անպատեհ յետնորդ ածականը իրականութեան մէջ թրքերէնի բառամթերքին մաս կազմող արտայայտութիւն մըն է, որ կը մատնանշէ քաղաքական այլախոհները կամ այլազգի, այլադաւան Թուրքիոյ քաղաքացիները, որոնք եկած են բանակային իրենց պարտադիր ծառայութիւնը կատարելու համար։ Այդ բացատրութիւնը գրականութեան մէջ գործածող առաջիններէն եղաւ լրագրող Ուղուր Մումճու, որ եւս իր զինուորութեան յուշերը հաւաքած էր երգիծական ոճով գրուած հատորի մը մէջ։

Հերքիւլ Միլաս ծնած է Անգարա 1940-ին։ Ռոպերթ Քոլէճի մէջ ճարտարագիտական կրթութիւն ստանալէ ետք 1962-ին անդամակցած է Թուրքիոյ Բանուորական Կուսակցութեան։

Իբրեւ ճարտարագէտ երկար տարիներ աշխատած է Յունաստան, Պահրէյն, Քաթար, Ինդոնեզիա եւ Սաուտի Արաբիոյ մէջ։

1990-ականներէն սկսեալ Թուրքիոյ եւ Յունաստանի զանազան համալսարաններու մէջ դասաւանդած է լեզուի, գրականութեան, քաղաքական գիտութիւններու, պատմագրութեան, ինքնութեան եւ Թուրքիա-Յունաստան յարաբերութիւններու վերաբերեալ նիւթեր։

Բացի թրքերէնէ յունարէն կամ յունարէնէ թրքերէն բազմաթիւ թարգմանութիւններէ ան ստորագրեց Թուրքիա-Յունաստան յարաբերութիւններու, ազգայնականութեան, ինքնութեան, գրականութեան եւ փոխադարձ ընկալումներու մասին գիրքեր եւ յօդուածներ։

Իր գրական վաստակով արժանացաւ զանազան մրցանակներու։ Հերքիւլ Միլաս երիտասարդութեան տարիներուն 100 եւ 200 մեթր վազքի մէջ ալ նուաճեց Թուրքիոյ առաջնութիւնները։

Պատահար չէ այլ նախընտրութիւն

Thu, 01 Oct 2026 10:56:00 +0300

Երկիրներու պետական հարստութեան շահագործումը կախեալ է կառավարութենէն։ Իշխանութիւնները որպէս հարկահաւաք, պատասխանատու են որոշ գումարներ յատկացնելու ընթացիկ ծառայութիւններու յարատեւութիւնը ապահովելու համար։ Ունին բազմաթիւ գործակալներ, կեանքի զանազան ոլորտներու մէջ, որոնք ստանձնած են պետութեան սպասարկելու առաքելութիւնը։

Կայ անվտանգութեան ոլորտը, որ բանակայիններէն մինչեւ ոստիկանութիւն, բիւրաւոր մարդկանց աշխատանքի վայրն է։ Կայ կրթական համակարգը, որու ծիրէն ներս պետական դպրոցներու մէջ կը պաշտօնավարեն բազմաթիւ ուսուցիչներ, իրենց կողքին ունենալով կրթական ծառայութեան լրացուցիչ աշխատանքները տանող անձնակազմ։

Պարտինք յիշել պետական թղթաբանութեան հսկայ բանակը, որ իւրաքանչիւր աշխատանքային ամսու աւարտին պիտի ստանայ իր ամսավճարը։

Կան նաեւ արդիւնաբերական կամ ծառայութեան գործերով ծանրաբեռնուած ահռելի զանգուած մը։

Այս բոլորին հետ պարտինք յիշել թոշակառուները, որոնց ապրուստը եւս կախեալ է պետութեան գանձէն հասնելիք գումարէն։

Երկիր մը բարգաւաճ է, երբ վերեւ յիշուածները իրենց ստացած գումարներով կ՚ապահովեն մարդավայել ապրուստ։

Ճիշդ այս պահուն կը գոյանայ կառավարութեան նախապատւութիւնը։

Վերջերս Թուրքիա չես գիտեր քանիերորդ անգամ կը ողողուի դրամաշորթութեան նոր օրինակով մը։ Այս անգամ տուեալ դրամաշորդութեան թատերաբեմն է երկրի սակարանը։ Այնտեղ կարգ մը ընկերութիւններու բաժնետոմսերը կարճ ժամանակի ընթացքին անհամեմատ կերպով արժէք ստացան։ Ի դէմ ելմտական նախարարի զգուշացումներուն , ոչ մէկ վերաքննիչ փորձեց ստուգել այդ արժէքներու անհամեմատ աճի պատճառները։ Փչուկ մը կար բոլորին աչքերուն առջեւ, որ օրըստօրէ կ՚ուռչէր, ներառելով նաեւ փոքր գումարներով սակարանէն շահոյթ ապահովել ցանկացողները։

Վերջապէս պահը հասաւ ու պայթեցաւ այդ արհեստական եղանակով ուռած փչուկը, իր ետին թողելով ահռելի պարապութիւն մը։

Շուտով պարզուեցաւ թէ փչուկի ամենամեծ ծաւալի հասած պահուն ովքեր իրենց գումարները ետ բերած են, բոլորովին դատարկելով աճած կեղծիքը։ Յայտնի դարձաւ որ կառավարութեան նախարարներէն մին, հսկայ գումար մը ներդնելով ծառայած էր փչուկի օդով լեցուելուն եւ կարճ ժամանակ անց ներդրած գումարը ետ քաշած 15 անգամ ծաւալած ձեւով։

Հոս է որ կը յայտնուի իշխանութեան դերակատարութիւնը։ Բնակչութեան մէջ հաւասարակշռութիւնը կ՚ապահովուի պետական գանձի բաժանումով։ Ծանօթ իրողութիւն է թէ հարստութիւնը կապահովուի ուրիշներու աղքատանալով։ Եթէ կը նկատէք փարթամ կեանքեր, շքեղ առանձնատուներ, թանկ ինքնաշարժեր, զարդարանք եւ ճոխ սեղաններ, իսկոյն մտաբերէք թէ այդ բոլորը կ՚իրականանան ի գին ուրիշներու թշուառացման։

Մարդկային պատմութիւնը բազում օրինակներով փաստած է այս իրողութիւնը, բայց իշխանութիւնները կը շարունակեն պասարակութիւնը խաբելու, պնդելով թէ մասնակի այս կողոպուտը չէ վնասած երկրի տնտեսութեան։

Երբ գայթակղութեան անհիմն մեղադրանքներով երկրի բանտերը գերյագեցած են քաղբանտարկեալներով, մեղադրուած նախարարուհիի հրաժարումէն ետք ուշագրաւ էր նախագահ Էրտողանի յայտարարութիւնը։ «Սայթաքողը, սխալողը կը հեռացնենք մեր շարքերէն ու կը շարունակենք երթը»։

Այս ըսելով Էրտողան կ՚արդարացնէ իր վարած հարուստը ալ աւելի հարստացնող քաղաքականութիւնը, բոլոր մեղքը բեռցնելով անհատներու վրայ։

Եկէք վերահաստատենք կատարուածը պատահական չէ, այլ ծրագրուած ու կազմակերպուած։

Իսթանպուլի կուսակալէն «դպրոցները միացուցէք» առաջարկը

Thu, 01 Oct 2026 10:54:00 +0300

Սեպտեմբեր 28-ին, Երկուշաբթի օր, Հաստալի մէջ գտնուող Աղէտներու Շտապ Կացութեան Տնօրէնութեան դահլիճին մէջ տեղի ունեցած հանդիպումը կազմակերպուած էր ԱՔՓ-ի Իսթանպուլի երեսփոխան Տոց. Տոքթ. Սեւան Սըվաճըօղլուի կողմէ։ Հանդիպումին ներկայ էին Կուսակալ Կիւլը, Իսթանպուլի փոխ-կուսակալներ Մուսթաֆա Ասըմ Ալքան, Տոքթ. Ահմէտ Սիւհէյլ Իւչէր, Էլիֆ Ճանան Թունճէր, Իսթանպուլի Ազգային Կրթութեան տնօրէն Տոց. Մուրատ Միւճահիտ Եենթիւր, Վաքըֆներու 1-ին Շրջանի Տնօրէն Եաւուզ Կիւնէր, Վաքըֆներու 2-րդ Շրջանի Տնօրէն Արիֆ Էօզսոյ, Իսթանպուլի AFAD-ի տնօրէն Տոց. Հալուք Էօզէներ, Սուրբ Փրկիչ Հիւանդանոցի հոգաբարձութեան ատենապետ եւ ԷՐՎԱՊ-ի նախագահ Պետրոս Շիրինօղլու, եկեղեցական թաղականութիւններու ատենապետները ու վարիչները, ինչպէս նաեւ հայ դպրոցներու տնօրէնները։ Հանդիպման բացման խօսքին Տաւութ Կիւլ ըսաւ թէ հայ համայնքին հարցերը լսելու եւ լուծում փնտռելու համար հաւաքուած են։

ԷՐՎԱՊ-ի նախագահ Շիրինօղլու ըսաւ թէ դպրոցները ֆինանսական դժուարութիւններու մէջ են, եւ թէ հայկական դպրոցներուն մէջ 2 հազար 500 աշակերտ կ'ուսանին։ Շիրինօղլու նշեց թէ 15 դպրոց բաց է ու այս թիւը շատ է եւ թէ դպրոցները պէտք է միացուին։ Ապա աւելցուց թէ դպրոցներէն ոմանք երկրաշարժի դէմ վտանգաւոր վիճակի մէջ են։ Ժողովին նաեւ հաստատութիւններու խնդրանքներն ու պահանջները լսուեցան կուսակալութեան կողմէ։

Կուսակալութենէն գծագրութեան ծախսին նիւթական
օժանդակութիւն

ԷՐՎԱՊ-ի հանդիպումէն ետք կատարուած յայտարարութեան համաձայն, դպրոցներու տնօրէնները ընդհանուր առմամբ յատուկ խնդիր մը չեն ներկայացուցած։ Անոնք պահանջած են որ թրքերէնի ուսուցիչներուն եւ փոխ տնօրէններուն պաշտօնավարութեան ժամկէտները 2015-ի կանոնագրութեան համաձայն որոշուին։ 2015 Յուլիս 4-ին Կրթութեան Նախարարութիւնը փոքրամասնութեան դպրոցներուն թրքերէնի ուսուցիչ ընտրելու իրաւունք տուած էր։ Հինգ տարուան ծառայութեան ժամկէտը լրացուցած թրքերէնի կամ թրքական մշակոյթի դասերու նոյն ուսուցիչով ուսուցումը շարունակել ուզող, կամ այլ ուսուցիչներ աշխատցնել ուզող դպրոցներու գրած դիմումնագիրը կուսակալութեան հաստատման կը ներկայացնէին։ Դպրոցին վարչութեան կողքին համապատասխան ուսուցիչն ալ դիմումնագիր կը ներկայացնէր։ Սակայն 2025 Յունուար 3-ի Պաշտօնական Թերթին մէջ հրատարակուած «Կրթութեան Նախարարութեան մասնաւոր ուսուցման հաստատութիւններու կանոնագրութեան մէջ փոփոխութիւն կատարելու մասին կանոնագրութիւն»ով փոքրամասնութեան եւ օտար դպրոցներուն առնչուող փոփոխութիւններ կատարուած էին։ Կանոնագրութեան մէջ տեղ գտած էր հետեւեալ արտայայտութիւնը. «Թրքերէնի եւ Թրքական Մշակոյթի Դասերու Ուսուցիչներուն Մասին Օրէնքի դրութիւններուն համաձայն, առաւելագոյնը 5 տարի ժամկէտով կուսակալութեան կողմէ կը նշանակուին։ Անոնցմէ մին կուսակալութեան կողմէ տնօրէնի առաջին օգնական կը նշանակուի»։ Այս փոփոխութեամբ Նախարարութիւնը 2012-ի կիրարկումին վերադառնալու որոշում առած էր։ Փոփոխութիւնը փոքրամասնութեան դպրոցներուն համար անակնկալ եղած էր։ ԷՐՎԱՊ-ի յայտարարութեան համաձայն, հանդիպման ընթացքին խօսք առած թաղականութիւններու ատենապետներն ալ ըսած են թէ որեւէ խնդիր չունին, միայն թէ պատմական յուշարձան համարուող դպրոցներու դիմումներուն Յուշարձաններու Խորհուրդը ուշ կը պատասխանէ։ Ստացուած տեղեկութիւններուն համաձայն, հանդիպման ընթացքին հիմնարկներու վարչութիւնները նշած են թէ վաքըֆներէն գանձուող անշարժ գոյքի հարկերը բարձր գումարներ են։ Ստացուած տեղեկութիւններուն համաձայն, դպրոցական շէնքերու երկրաշարժի դէմ ամրապնդման համար նախագծի գծագրութեան գումարին կէսը կուսակալութեան կողմէ պիտի հոգացուի։

«Վարձքի գումարները
վերագնահատուին»

Հանդիպման ընթացքին ԷՐՎԱՊ-ի Երկրաշարժի Յանձնախումբի պետ եւ Եէշիլքէօյի Սուրբ Ստեփաննոս Եկեղեցւոյ թաղականութեան անդամ Գէորգ Էօզքարաքէօզ դպրոցական շէնքերու երկրաշարժի դիմադրութեան մասին մանրամասն ներկայացում կատարեց։ Վաքըֆներու 1-ին Շրջանի Տնօրէն Եաւուզ Կիւնէր հիմնարկներու գոյացանկին մէջ գտնուող կալուածներու վարձքի գումարներուն առնչութեամբ բացատրութիւններ տուաւ։ Կիւնէր ըսաւ թէ կատարած ստուգումներուն մէջ որոշ անշարժ կալուածներու վարձքի գումարներուն ներկայ շուկայական արժէքներէն ցած մնացած ըլլալը հաստատած են, եւ թէ վարձքի գումարները ներկայ գիներուն համաձայն վերագնահատուելու են։ Կիւնէր խորհուրդ տուաւ որ Վաքըֆներու Ընդհանուր Տնօրէնութեան կողմէ որոշուած երեք փորձագիտական ընկերութիւններէն որեւէ մէկէն նոր փորձագիտական տեղեկագիր առնուի, եւ վարձքի գումարները ներկայ արժէքներուն համաձայն վերանայուին։ Կուսակալ Կիւլ, փակման խօսքին մէջ, ըսաւ թէ աշակերտներու թիւը քիչ եղող դպրոցները եւ երկրաշարժի դէմ վտանգաւոր վիճակի մէջ գտնուող դպրոցները երկրաշարժի դէմ դիմացկուն դպրոցներու հետ պէտք է միանան, եւ թէ ասիկա անվտանգութեան եւ տնտեսական տեսանկիւնէ կարեւոր է։

Այլամերժութեան կոպիտ միջադէպեր Երուսաղէմի մէջ

Thu, 01 Oct 2026 10:47:00 +0300

Իսրայէլական Channel 13-ի լրագրող Եոսի Էլին X-ի իր էջին վրայ յայտնած է, որ Ուիլիըմ անունով տղան Երուսաղէմի Մամիլա թաղամասին մօտ հեծանիւ կը քշէր՝ ականջակալներով երաժշտութիւն լսելով։ Լրագրողին հաղորդմամբ՝ խումբ մը երիտասարդներ սպառնալիքներով մօտեցած են երեխային եւ պահանջած՝ հանել ականջակալները, ապա անոր ուղղութեամբ պղպեղի սփրէյ ցանած են։

Լրագրողը հրապարակած է նաեւ տեսագրութիւններ, որոնց մէջ երեխան շտապօգնութեան ինքնաշարժին մէջ բժշկական օգնութիւն կը ստանայ։ Ան յարձակողները ներկայացուցած է որպէս հրեայ ծայրայեղականներ։

Լրագրողին տեղեկութիւններով՝ ասիկա երեխային նկատմամբ երկրորդ յարձակումն է։ Առաջին դէպքին ժամանակ Ուիլիըմին հետ եղած է հայրը եւ պաշտպանած զայն, իսկ այս անգամ երեխան առանձին եղած է։

Ուիլիըմի մայրը լրագրողին պատմած է, որ դէպքէն ետք որդին դժուարութեամբ կը քնանայ եւ կը վախնայ արտաքինով հրեայ կրօնաւորներու նմանող անձերէ։

Լրագրողը կը պնդէ, որ միջադէպը արձանագրուած է ապահովութեան տեսախցիկներուն կողմէ, սակայն ոստիկանութիւնը գործը փակած է՝ առանց որեւէ մէկը ձերբակալելու։

Թշնամութիւնը սահմանուած չէ անձերով։ Երուսաղէմի մէջ կրօնական հաստատութիւնները եւս յարձակման եւ անարգանքի առարկայ կը դառնան։ 29 Սեպտեմբերին Երուսաղէմի հայկական թաղամասին գտնուող Սուրբ Յակոբ վանքի տարածքին միզելու փորձ կատարած հրեայ տղամարդը բռնուած է նախքան անվտանգութեան հայ աշխատակցի միջամտելը։

Միջադէպքը տեղի ունեցած է Երուսաղէմի Հին քաղաքին գտնուող հայ քրիստոնէական համայնքի եւ անոր սրբավայրերու դէմ ուղղուած շարունակական ոտնձգութիւններու ալիքի շրջանակներուն։

Օգոստոսին վեց հրեայ կրօնական, որոնցմէ հինգը՝ անչափահաս, ձերբակալուած է Սուրբ Յակոբ վանքի մուտքի մօտ թքելու, դարպասներուն հարուածելու եւ համալիրի վրայ քարեր նետելնուն համար։ Սեպտեմբերին Իսրայէլի ոստիկանութիւնը ոստիկաններ տեղակայած է վանքի մօտ՝ փորձելով կանխել թքելու կրկնուող դէպքերը, բայց տեղակայումէն ետք աւելի լուրջ դէպքեր գրանցուած են։

Դէպքերը ունին յարատեւ բնոյթ։ Հրեայ մոլեռանդ հաւատացեալներ ատելութեամբ լեցուն են բոլոր այլադաւաններու նկատմամբ։ Արդարեւ 30 Սեպտեմբերին Երուսաղէմի հայկական կաթոլիկ եկեղեցւոյ կողքով անցնելու պահուն իսրայէլացի տղամարդ մը եւ կին մը թքած են վանքի ուղղութեամբ։ Այս մասին Դիմատետրի իր էջին վրայ յայտնած է Երուսաղէմի հայ համայնքի ներկայացուցիչ Պետիկ Կիրակոսեանը։

Կիւլեր. «Յոյս ունինք, որ Հայաստանն ու Ատրպէյճանը խաղաղութեան պիտի հասնին»

Thu, 01 Oct 2026 10:43:00 +0300

Թուրքիոյ պաշտպանութեան նախարար Եաշար Կիւլեր` մասնակցած է «Թուրքիա-Ատրպէյճան բարեկամութեան եւ համագործակցութեան հիմնադրամ»ի կողմէ կազմակերպուած ձեռնարկին: Կիւլեր նշած է, որ երկու երկիրներու ռազմավարական համագործակցութիւնը բոլոր ոլորտներուն մէջ կը զարգանայ: Անդրադառնալով Հայաստան-Ատրպէյճան խաղաղութեան հոլովոյթին: Կիւլեր նշած է, որ գոհունակութեամբ կ՛ընդունի անցեալ տարի Ուաշինկթընի մէջ ձեռք բերուած նախաստորագրումը եւ վերջերս խաղաղութեան հաստատման ուղղութեամբ ձեռնարկուած դրական քայլերը: «Յոյս ունինք, որ օր առաջ պիտի հաստատուի համապարփակ ու մնայուն խաղաղութիւն: Կ՛աջակցինք գործընթացը այնպիսի մօտեցումով աւարտին հասցնելու ջանքերուն, որ պիտի ամրապնդէ կայուն շրջանային խաղաղութիւնը եւ պիտի նպաստէ ամբողջ շրջանի ժողովուրդներու խաղաղութեան ու բարօրութեան», նշած է Կիւլեր: Ըստ անոր, Կովկասը ոչ թէ հակամարտութիւններու, այլ համագործակցութեան, զարգացման ու բարօրութեան կարիք ունի եւ հաւատացած է, որ Թուրքիոյ եւ Ատրպէյճանի ամուր համերաշխութիւնը եւս այդ նոր շրջանի կարեւորագոյն երաշխիքներէն մէկն է:

Նոր ժամանակները կը թելադրեն պատասխանի փոխարէն դատ յարուցել

Thu, 01 Oct 2026 10:38:00 +0300

Արդարադատութեան նախարար Աքըն Կիւրլէքի փաստաբան Ապտուլլահ Ատըր գրաւոր յայտարարութիւն ըրաւ Ահմէտ Շըքի՝ Կիւրլէքի եւ անոր կնոջ՝ Էլիֆ Կիւլշահ Կիւրլէքի մասին առաջ քաշած պնդումներուն առիթով։

Յայտարարութեան մէջ նշուեցաւ, որ Կիւրլէք եւ իր կինը կը բնակին Արդարադատութեան նախարարութեան կողմէ իրենց յատկացուած պաշտօնական բնակարանին մէջ, եւ թէ ուրիշ բնակարան վարձելու մասին պնդումները չեն համապատասխաներ իրականութեան։

Յայտարարութեան մէջ ըսուեցաւ հետեւեալը.

«Մեր Արդարադատութեան նախարար Պարոն Աքըն Կիւրլէքի եւ իր կնոջ՝ Տիկին Էլիֆ Կիւլշահ Կիւրլէքի մասին, լրագրող եւ երեսփոխան հանդիսացող Ահմէտ ՇԸՔ անունով անհատի մը կողմէ առաջ քաշուած պնդումները լիովին անիրական են, անհիմն եւ զրպարտութեան բնոյթ ունին։ Մեր վստահորդը եւ իր կինը կը բնակին Արդարադատութեան նախարարութեան կողմէ իրենց յատկացուած պաշտօնական բնակարանին մէջ։ Զրպարտիչ Ահմէտ Շըքի սուտ յայտարարութիւններուն հակառակ, մեր վստահորդին կողմէ ուրիշ բնակարանի վարձում երբեք խօսքի նիւթ չէ։

Լրագրութիւնը փաստաթուղթի վրայ կը հիմնուի, երեսփոխանութիւնը՝ հանրութեան առջեւ պատասխանատուութեան։ Եթէ զրպարտիչին ձեռքը վարձակալութեան պայմանագիր եւ վճարման փաստաթուղթ կայ, պէտք է անմիջապէս հրապարակէ զայն հանրութեան։ Հակառակ պարագային, նշեալ անձը հանրային խղճմտանքին մէջ զրպարտիչ պիտի նկատուի։ Մեր վստահորդին եւ իր ընտանիքին անձնական իրաւունքները եւ հեղինակութիւնը թիրախ դարձնող ստորին զրպարտութիւններուն համար, Ահմէտ Շըքի դէմ Հանրապետութեան Գլխաւոր Դատախազութեան քրէական ամբաստանութիւն ներկայացուած է, ինչպէս նաեւ անձնական իրաւունքներու խախտման պատճառով բարոյական հատուցման հայց յարուցուած է։

Մեր վստահորդին դէմ հեղինակութեան սպանութեան բնոյթ ունեցող այս զրպարտութիւններուն հաշիւը իրաւունքի առջեւ պէտք է տեսնուի, իսկ զրպարտիչին պատիւն ու արժանապատուութիւնը՝ ազգին խղճմտանքին առջեւ դատուելու կարիքը ունի։ Գործընթացը իրաւական շրջանակի մէջ մանրակրկիտ կերպով կը հետապնդուի։ Յարգանքով կը հրապարակուի հանրութեան։

Ի՞նչ եղած էր

ԹԻՓ-ի երեսփոխան Ահմէտ Շըք, Սիւզէր Փլազայի եւ Ռից Քարլթընի մէջ գտնուող բնակարաններու շուրջ, արդարադատութեան նախարար Աքըն Կիւրլէքին դէմ ուղղուած մեղադրանքները օրակարգ բերաւ։ Շըք, վարձքին եւ 30 միլիոն թրքական լիրա արժող նորոգութեան ծախսերուն կողքին՝ նաեւ ճաշի ծախսերուն առնչութեամբ, Կիւրլէքէն պատասխան պահանջելով, հետեւեալ 6 հարցումները ուղղեց։

Ահմէտ Շըք, իր յայտարարութիւններուն աւարտին, Աքըն Կիւրլէքին ուղղեց հետեւեալ 6 հարցումները՝ պատասխան պահանջելով.

«1- Տաւութ Եասին Պիլէնը, կամ անոր մերձաւորներէն մէկը, Սիւզէր Փլազայի մէջ բնակարան ունի՞։

2- Աքըն Կիւրլէք եւ իր կինը՝ Էլիֆ Կիւլշահ Կիւրլէք, այս բնակարանին մէջ վարձակա՞լ են։

3- Բնակարանին համար ամսական 750 հազար թրքական լիրա վարձք կը վճարուի՞։ Ո՞վ կը վճարէ։ Վճարման անդորրագրեր կա՞ն։

4- Բնակարանին 30 միլիոն թրքական լիրա արժող նորոգութեան եւ կահաւորման ծախսը ո՞վ ստանձնած է։

5- Սեփականութեան վկայականին մէջ բնակարանին տէրը երեւցող Տաւութ Եասին Պիլէնի հետ ի՞նչ տեսակ յարաբերութիւն ունիք։

6- Միաժամանակ Կապիտալի Շուկայի Խորհուրդի (SPK) վարչութեան անդամ Էլիֆ Կիւլշահ Կիւրլէքի՝ փլազայի մէջ գտնուող «Նոպու» ճաշարանին մէջ կերած ճաշերուն ամսական 250 հազար լիրայի հաշիւը ինք՞ կը վճարէ, պարոն նախարա՞րը, թէ՞ Սիւզէր Հոլտինկը»։

Ինչպէս կը պարզուի, Ահմետ Շըք իբրեւ երեսփոխան, կը գործածէ իր հարցում ուղղելու իրաւունքը, սակայն Արդարադատութեան Նախարարը փոխանակ ուղղուած հարցումները պատասխանելու կը դիմէ դատարան, զրպարտութեան մեղադրանքով եւ հատուցում կը պահանջէ։