Ermeni toplumunda geçmişten bugüne anaokulu eğitimine verilen önem beni daima şaşırtmıştır. 1921 yılında doğmuş olan babam İstanbul’da, sanırım Bezciyan Okulu’nda, üç yıl mangabardez (anaokulu) eğitimi almıştı. Poğpoç, Gogon, Dzağig tasaranner (Filiz, Gonca ve Çiçek sınıfları) diye anlatırdı babam. Anaokulu dönemini keyifle hatırlardı. Bir çocuğun hem zihinsel, hem duygusal gelişiminde küçük yaşta alınan eğitimin önemini, küçük bir filizi alıp, besleyip önce gonca, sonra da çiçeğe dönüştürme olarak ifade eden bu sınıf isimlerinden daha güzel bir tanımlama olabilir mi? Bu nedenledir ki arşiv belgelerinde anaokullarımız için dzağgots (çiçek bahçesi) tabirinin de kullanıldığını görünce hiç şaşırmadım.
Eğitim Komisyonu’nun (Usumnagan Khorhurt) 1905 tarihli raporunda İstanbul’daki okulların anasınıflarında ve bağımsız anaokullarında 2500 civarında öğrenci bulunduğunu, kız ve erkek öğrenci dağılımının ise yaklaşık yarı yarıya olduğunu okuyoruz. Balat Yetimhanesi arşivinde bulunan ve Maritsa Çakıryan tarafından Balat Yetimleri Himaye Heyeti’ne yazılmış olan 15 Mayıs 1920 tarihli bir iş başvuru mektubu ise dönemin eğitim kurumlarına tuttuğu ışık açısından çok değerli. Ben de bu yazıda muhtemelen 1870’lerde dünyaya gelmiş olan Bahçecikli bir Ermeni kadının anaokulu eğitmenliği serüvenini okuyucularımızla paylaşmak, bir yandan da yolunun kesiştiği kurumlarımızı ve eğitmenlerimizi kısaca da olsa anmak istiyorum.
Bir özgeçmiş mektubu ve bir dönemin tanıklığı
1920 yılının Mayıs ayında Balat Yetimhanesi’nin yaklaşık bir yıldır müdürlüğünü yapan Anahid Boğosyan’ın Amerika’ya göç edecek olması nedeniyle, yönetim yeni bir müdür arayışına girer. Bu arayışa gelen yanıtlardan biri de Maritsa Çakıryan tarafından yazılan ve aşağıda tercümesini vermeye çalıştığım mektup olur:
"15 Mayıs 1920, Kınalı
Balat Yetimleri Himaye Heyeti Saygıdeğer Başkanı,
Yetimleri Himaye Heyetinizin sayın üyelerinden Rupen Efendi Sayyan’ın, yetimhaneniz müdiresinin Amerika’ya gideceği, beni heyetinize takdim ettiği ve heyetinizin özgeçmişimi talep etmiş olduğu bilgisini vermesi üzerine, kısa özgeçmişimi size sunmaktayım.
Bardizag (Bahçecik) doğumluyum. İzmit Ermeni Okulu’ndan mezunum. İstanbul Gedikpaşa’da yedi yıl boyunca bir yuva/anaokulu işlettim. O dönem Eğitim Komisyonu başkanı olan Dr. Tiryakyan, üç çocuğunun da burada eğitim alıyor olması nedeniyle sık sık okulumu ziyaret eder ve ulusal ve özel okulların ana sınıfları ile karşılaştırarak memnuniyetini ifade ederdi. Takiben Bayan Madagyan’ın Pazar derslerine devam ettim ve ana okulu öğretmenliği ve müdürlüğü sertifikası aldım. Yönetici ana okulu öğretmeni olarak iki yıl Gedikpaşa Ermeni Okulu’nda, dört yıl İzmit Askanazyan Okulu’nda ve bir yıl Dolapdere Arşagunyan Okulu’nda görev yaptım. Her bir kurum müdüriyetinden tavsiye mektupları ve İzmit Eğitim Komisyonu’nundan memnuniyet yazılarına sahibim.
İzmit’te maarif onaylı özel Çakıryan Anaokulu’nu kurdum, aynı zamanda ana okulu öğretmeni yetiştirmek üzere bir program başlattım. 14 yıl boyunca İzmit, Bahçecik, Edirne, Bandırma ve Trabzon’dan mezun ana okulu öğretmenleri bir veya iki yıl süreyle okulumda kalır, Froebel sistemi pratik ve teorik derslerini takip ederler ve benden hem maarif, hem de İzmit Eğitim Komisyonu başkanı Dini Önder Üst Rahip Stepan Hovagimyan tarafından onaylı yönetici ana okulu öğretmeni sertifikası alırlardı. Sayısı otuza ulaşan bu öğretmenler taşrada ve İstanbul’da görev yapmaktaydılar ve hala yapmaktalar.
Kaderin amansız darbesi, başkalarını olduğu gibi beni de vurmuş olduğu için, bu yılın başından beri Kınalıada Nersesyan okulunda yönetici ana okulu öğretmeni olarak görev yapmaktayım.
Nihai olarak önümüzdeki dönemden itibaren bir yetimhanede görev yapmaya karar vermiş bulunuyorum. Yetimlerimizin acılarını hafifleterek ve onlara sevgi, şefkat ve aynı zamanda çağdaş bir eğitim sağlayarak vicdani bir memnuniyet edinmiş olacağım.
Saygılarımla,
Maritsa Çakıryan"
İzmit’teki eğitim hayatı
Maritsa Çakıryan’ın mezun olduğu ve Azkayin Varjaran olarak ifade ettiği İzmit Ermeni Okulu’nun 1827 yılında kızlar için açılmış olan Surp Kayanyan Okulu olduğunu düşünebiliriz. Aynı okulun erkekler için olan kısmı ise Surp Lusavoriçyan adını taşımaktaydı. Bu okullar daha sonra İstanbul patriği olacak olan Bursalı Istepanos Ağavni Zakaryan Sırpazan öncülüğünde açılmışlardı ve 19. yüzyıl sonlarında yaklaşık 300’er kız ve erkek öğrenci bu okullarda eğitim almaktaydı.
Çakıryan’ın Pazar derslerine devam ederek ana okulu öğretmenliği ve müdürlüğü sertifikası aldığı Kayane Madagyan (1852 –1900) ise anaokulu eğitim tarihimizin önemli bir ismi. K. Büyükhagopyan’ın verdiği bilgilere göre Froebel eğitim sistemini İstanbul Ermeni eğitim kurumlarına tanıtan Madagyan hem kendi ismiyle açtığı anaokulunda hem de diğer okullarda eğitmenlik yapmıştı.
Froebel sistemi ya da “mangabardez”
Çakıryan’ın özgeçmişinden öğrendiğimize göre Madagyan aynı zamanda ana okulu öğretmenliği ve yöneticiliği sertifikası vermek üzere eğitmen de yetiştirmekteydi. 19. yüzyılın sonlarından itibaren, Avrupa ile hemen hemen eş zamanlı olarak Ermeni okullarında uygulanmaya başlayan Froebel sistemi, okul öncesi eğitimin önemini ilk kez ortaya koyan Alman pedagog Friedrich Froebel’in (1782 –1852) geliştirdiği fikirlere dayanmaktaydı. Froebel, Almanca çocuk bahçesi anlamında gelen ve Ermenice’ye de birebir tercüme ile “Mangabardez” olarak yerleşen “Kindergarten” kavramının babasıydı.
Froebel ilkelerine göre katı bir eğitim yerine okul öncesi dönemde oyun, uygulama ve doğa içindeki aktivitelerle zenginleştirilmiş bütüncül bir eğitim çocukların bilişsel ve duygusal gelişimlerini büyük ölçüde etkilemekteydi. Froebel’in yaşadığı dönemde oldukça devrimci görülen bu fikirler, 19. yüzyılın sonuna doğru Avrupa ve Amerika’da erken çocuk eğitiminin önemli ilkeleri haline gelmiş ve Hagop Edilyan, Kayane Madagyan gibi eğitmenler sayesinde Ermeni eğitim kurumlarında da yerini bulmuştu.
Bir zamanlar Dolapdere, Gedikpaşa
Maritsa Çakıryan daha sonraki yıllarda Gedikpaşa Mesrobyan, İzmit Askanazyan ve Dolapdere Arşagunyan Okullarında yönetici ana okulu öğretmeni olarak görev yapar. Görev yaptığı tüm bu okulların kalabalık anasınıfları olduğunu görmekteyiz. Eğitim Komisyonu’nun 1905 tarihli raporuna göre Gedikpaşa Mesrobyan Okulu’nun anasınıfında bu tarihte 75 erkek ve 72 kız öğrenci, Dolapdere Arşagunyan Okulu’nda ise 83 erkek ve 56 kız öğrenci bulunmaktaydı. Arşagunyan okulu zaten 1895 yılında anaokuluna dönüştürülmüştü. İzmit’te anaokulu olarak açılmış olan Azkanazyan’ın ise aynı yıllarda 200 civarında öğrencisi vardı.
Maritsa Çakıryan 1900’lü yılların başında İzmit’te Özel Çakıryan Anaokulu’nu kurar. K. Büyükhagopyan’dan okuduğumuza göre 1909-1910 eğitim yılında 76 öğrencisi vardır . Çakıryan’ın özgeçmişinde ifade ettiğine göre ise okulunda aynı zamanda ana okulu öğretmeni yetiştirmek üzere bir program başlatır ve Madagyan’dan öğrendiği Froebel sistemini İzmit, Bahçecik, Edirne, Bandırma ve Trabzon gibi bölgelerden gelen öğretmenlerle paylaşır. 14 yıl boyunca yetiştirdiği otuz civarında genç öğretmenin bu çağdaş eğitim sistemini Anadolu’nun farklı şehirlerindeki Ermeni okullarına yaydıklarını düşünmek yanlış olmaz zannediyorum. Özgeçmişinden anladığımız üzere 1915 sürecinde okulunu kapatmak zorunda kalan Çakıryan İstanbul’a döner ve bu kez Kınalıada Nersesyan Okulu’nda çalışmaya başlar. 1920 -21 yıllarında birkaç ay süre ile Balat Yetimhanesi’nde gözetmen anne olarak görev yapan Maritsa Çakıryan daha sonra yetimhane müdürü Nevdon Melikyan ile anlaşmazlığa düşerek istifa edecektir. Bundan sonra tekrar Kınalıada Nersesyan Okulu’na dönmüş olabileceğine dair bazı bilgiler de bulunmakta.
Maritsa Çakıryan ile ilgili bilgilerimiz bu kadarla sınırlı, ancak 1870’li yıllarda dünyaya gelmiş olan bu çağdaş ve bağımsız Ermeni kadın anaokulu eğitmeninin hayat hikayesinin erken dönem Ermeni anaokulu eğitimine dair önemli ipuçları sunduğunu düşünüyorum. O dönemlerde elde edilmiş olan kazanımların etkisi günümüze kadar ulaşmış olmalı.
(Bu yazıda yararlanılan arşiv belgeleri Hrant Dink Vakfı Arşivi (HDVA), Balat Surp Hreşdagabed Kilisesi ve Khorenyan Okulu Koleksiyonu’na aittir.)
KAYNAKLAR
Հայոց Կրթական Հաստատութիւններու Պատմութիւն Օսմանեան Գաւառներու Մէջ Ա. (Osmanlı Döneminde Ermeni Okulları Eğitim ve Öğretim Tarihi I), Kevork B.Hagopyan, Paros Yayıncılık, 2024.
Պատմութիւն Իսթանպուլահայ Ուսումնական Կեանքի եւ Կրթական Հաստատութիւններու (İstanbul Ermeni Okulları Eğitim ve Öğretim Tarihi), Kevork B.Hagopyan, Paros Yayıncılık, 2016.
