2025’e Paşinyan’ın İstanbul ziyareti ve Washington’daki üçlü zirve damga vurdu

2020 Eylül'de Azerbaycan’ın Ermenistan’a saldırısının, Türkiye’nin de desteklediği Azerbaycan’ın galibiyetiyle sonuçlanmasından sonra 2021 başlarında Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın açıklamalarıyla başlayan Türkiye Ermenistan normalleşme sürecinde uzunca bir süre, iki ülkenin belirlediği heyetlerin temasları dışında kayda değer bir adım atıldığını söylemek zor. Belki de bu süreçte en dikkat çekici gelişme Ermenistan Başbakanı Paşinyan’ın 2023'te Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Ankara’daki göreve başlama törenine katılmasıydı. Tüm bu süreçte iki ülke heyetleri Türkiye Ermenistan kara sınırının üçüncü ülke vatandaşları ve diplomatik pasaport sahiplerine açılması için mutabakata varsalar da Ermenistan kendi tarafından sınır kapılarını modernize ederken Türkiye tarafı gelişmelerin Ermenistan ile Azerbaycan arasında imzalanacak barış anlaşmasına bağlı olduğunu sık sık yineledi.

2025 ise geçen üç yıla kıyasla önemli gelişmelere sahne oldu. Mart ayında, Ermenistan ve Azerbaycan, uzun süredir müzakere edilen barış anlaşmasının metni ve şartları üzerinde mutabakata vardıklarını açıkladılar. Ermenistan Dışişleri Bakanlığı, Azerbaycan’ın son önerilerini kabul ederek anlaşmayı imzalamaya hazır olduklarını duyurdu. Ancak anlaşmanın Azerbaycan’ın bazı talepleri nedeniyle biraz daha bekleyeceği daha sonra ortaya çıkacaktı.

Türkiyeli gazeteciler Ermenistan’da

12 Mart’ta Ermenistan Başbakanlık Ofisi, Dışişleri Bakanlığı ve Orbeli Center’ın davetiyle Yerevan’a giden Türkiyeli gazeteciler heyeti, 1993 yılından bu yana kapalı tutulan ve 2023 yılında yenileme çalışmaları tamamlanan Margara-Alican Sınır Kapısı’nı ziyaret etti, öncesinde Başbakan Paşinyan ile buluştu. Heyette Agos’tan Lusyen Kopar da vardı. Gazetecilere kapsamlı değerlendirmelerde bulunan Başbakan Paşinyan, "Ermeni Soykırımı’nın uluslararası alanda tanınması bugün dış politika önceliklerimiz arasında yer almıyor" dedi ve şöyle devam etti: "Bizim gerçekliğimizde bunu inkâr etmek ya da bundan vazgeçmek mümkün değildir, çünkü bu hepimiz için inkâr edilemez bir gerçektir. Ancak mesele bununla ilgili değil. Ermenistan’ın devlet çıkarlarına hizmet etmeye nerede ve nasıl odaklanmalıyız, bildiğimiz gerçekleri, tarihî gerçekler de dahil olmak üzere, nerede ve nasıl vurgulamalı ve bu gerçeklere dayanmalıyız?"

Azerbaycan’dan yeni talepler

12 Nisan’da Ermenistan Dışişleri Bakanı Ararat Mirzoyan ve Azerbaycan Dışişleri Bakanı Ceyhun Bayramov, Antalya Diplomasi Forumu kapsamında bir araya geldi. Ermenistan, Avrupa Birliği gözlemcilerinin sınırdan çekilmesi ve uluslararası platformlardaki karşılıklı davaların düşürülmesi gibi konularda uzlaşmayı kabul etti. Azerbaycan Dışişleri Bakanı Ceyhun Bayramov, metin üzerindeki müzakerelerin tamamlandığını doğrulamakla birlikte, Bakü'nün Ermenistan Anayasası'ndaki değişiklik talebinin ve AGİT Minsk Grubu'nun feshedilmesi isteğinin devam ettiğini, ancak bu konuların bir sonraki aşamada ele alınacağını belirtti.

Paşinyan’ın tarihi İstanbul ziyareti

20 Haziran’da Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın davetiyle İstanbul’a geldi.  Paşinyan buluşma öncesinde Türkiye Ermeni toplumundan temsilciler ve Türkiye Ermeni basınıyla bir buluşma gerçekleştirdi. Ziyaret sırasında Türkiye Ermenileri Patrikliği’nin Ermenistan’daki Hükümet-Kilise gerilimini gerekçe göstererek  Patrikhane’yi o gün için kapatması ve Paşinyan’ın Kumkapı Meryem Ana Kilisesi’nin ziyaretinde herhangi bir ruhanin bulunmaması tartışma ve Ermeni toplumunun önemli bir bölümünde tepki yarattı.  

Erdoğan ile "Çalışma ziyareti" statüsündeki görüşmede ise, iki lider Türkiye-Ermenistan arasındaki normalleşme sürecini ve Güney Kafkasya’daki barış çabalarını ele aldı. Cumhurbaşkanı Erdoğan, bölgenin "kazan-kazan" anlayışıyla kalkınması için desteğini yinelerken, Azerbaycan ile Ermenistan arasındaki barış müzakerelerinde varılan mutabakatın önemine özellikle dikkat çekti. Paşinyan ise geçmişte üçüncü taraf aracılığıyla yürütülen diplomasinin yerini doğrudan ve sık iletişime bıraktığını belirterek, Erdoğan ile görüşmelerini yapıcı bulduğunu ifade etti.

25 Haziran’da Ermenistan’da Hükümet-Kilise gerilimi yeni bir boyut kazandı.  Ermenistan Soruşturma Komitesi, “hükümeti devirme girişimini engelleme” olarak açıkladığı operasyon dalgasıyla bazı ruhanileri tutukladı. Ermenistan Soruşturma Komitesi, Başepiskopos Bagrat Galstanyan liderliğindeki "Srpazan Baykar" (Kutsal Mücadele) hareketinin, terör eylemleri yoluyla iktidarı zorla ele geçirmeyi hedefleyen büyük bir komplo hazırlığında olduğunu iddia ederek Galstanyan’ı gözaltına aldı. Galstanyan'a resmen "terör hazırlığı, kitlesel isyan ve iktidarı zorla ele geçirme" suçlamaları yöneltilirken, avukatları bu iddiaların siyasi olduğunu ve kanıt olarak sunulan ses kayıtlarının montajlandığını savundu. Geçmişte Paşinyan hükümetinin Azerbaycan'a köy iadesi kararına karşı protestolar düzenleyen hareketin lideriyle birlikte, aralarında Taşnaktsutyun yöneticisi, iş insanları ve eski askerlerin de bulunduğu 14 kişi daha gözaltına alındı. Şirak bölgesi ruhani önderi Başepiskopos Mikael Acabahyan, gönüllü olarak ifade vermeye gideceğini belirterek teslim oldu ve hakkında tutuklama kararı verildi. Ekim ayında ise Acabahyan iki yıl hapis cezasına çarptırıldı.

Washington’daki zirve

Türkiye Ermenistan arasındaki normalleşme süreci tüm temaslara rağmen somut  bir adım atılmadan devam ederken Azerbaycan ve Türkiye, “Zergezur Koridoru” adını verdikleri bir projeyi ısrarla gündemde tutmaya devam ettiler. Bakü ve Ankara Nahcivan ile Azerbaycan’ı birbirine bağlayacak ve Ermenistan topraklarından geçecek bir ulaşım koridorunda ısrarlıydı ve bu koridorda Ermenistan’ın yetkili olmaması talep ediliyordu. Ermenistan ise kendi topraklarından geçecek ancak kendi kontrolü altında olmayacak bu projeye karşı çıkarken Syunik bölgesinin ısrarla “Zengezur” olarak adlandırılmasına da ayrıca tepki gösteriyordu. Yerevan buna karşılık bölgedeki tüm ülkeler açısından ulaşım yollarını açacak “Barış Kavşağı” projesini gündemde tutmaya devam etti.

Düğüm bir anlamda ABD’de çözüldü. 8 Ağustos’ta Beyaz Saray’da ABD Başkanı Donald Trump öncülüğünde Ermenistan ve Azerbaycan liderleri arasında imzalanan Trump Rotası ticaret yolu sözleşmesi ile “koridor” konusuna Trump usûlü bir çözüm bulunmuş oldu. Ermenistan ile Azerbaycan arasındaki barış anlaşması ise imzalanmadı ama iki liderce paraflandı.

Bu zirve sonrasında Ermenistan-Azerbaycan arasında yıllardır arabuluculuk görevi gören, Rusya, ABD ve Fransa temsilcilerinden oluşan AGİT Minsk Grubu da Azerbaycan’ın isteği üzerine 1 Eylül’de resmen feshedildi. Bu grubun dağılması Azerbaycan’ın talepleri arasındaydı.

Türkiye heyeti kara sınırını geçti

12 Eylül’de tarihi bir an yaşanarak, Türkiye özel temsilcisi Serdar Kılıç başkanlığındaki Türkiye heyeti Margara-Alican sınır kapısından geçerek Ermenistan’a gitti. Türkiye ve Ermenistan normalleşme süreci kapsamındaki altıncı toplantıda 1 Temmuz 2022'de varılan sınır geçişleri anlaşmasının uygulanma sürecinin hızlandırılması konusunda tam mutabakat sağlandı. Altyapı ve ulaşım alanında önemli kararların alındığı görüşmede, Gümrü-Kars demiryolu ve elektrik bağlantı hattının onarımı ile faaliyete geçirilmesi için gerekli teknik çalışmaların yürütülmesi kararlaştırıldı. Ayrıca, 2026 yazından itibaren farklı havayolu şirketlerinin de dahil olmasıyla iki ülke arasındaki uçuş sayısı ve güzergâhlarının artırılması planlandı. Diplomatik temasların yanı sıra kültürel ve akademik işbirliğine de odaklanılan toplantıda, tarihi Ani/İpek Yolu Köprüsü’nün ortak restorasyonu ve üniversite öğrencileri için karşılıklı burs imkânlarının oluşturulması üzerinde duruldu.

Ararat görseli pasaport damgasından kaldırıldı

15 Eylül’de Ermenistan tarafından yapılan açıklamada vize damgasındaki Ağrı Dağı görselinin kaldırıldığı bildirildi. Azerbaycan’ın isteği yönünde bu kararın alındığını savunanlar bu karara tepki gösterdiler. Başbakan Paşinyan ise, bu kararın dış etmenler tarafından değil, barışın kalıcı olabilmesi adına alındığını açıkladı.

12 Ekim’de Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Kazakistan'ın başkenti Astana'da mevkidaşı Tokayev ile gerçekleştirdiği görüşmede, Ermenistan'a uygulanan tüm yük taşımacılığı kısıtlamalarının kaldırıldığını açıkladı. Bu tarihi kararın somut bir göstergesi olarak, bağımsızlık sonrası dönemde ilk kez ticari bir sevkiyat gerçekleştirildi ve Kazak tahılı Azerbaycan üzerinden Ermenistan'a ulaştırıldı. Aliyev, uluslararası adıyla "Trump Yolu" (TRIPP) olarak bilinen ve kendisinin "Zengezur Koridoru" olarak tanımladığı güzergâhın 2028 yılı sonuna kadar açılacağını belirtti. Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan’ın ofisi ise bu gelişmeyi memnuniyetle karşıladı.

30 Eylül’de Türk Hava Yolları (THY)  Ermenistan uçuşlarına başlanacağını açıkladı. Detaylar 22 Aralık’ta da Özel Temsilci Serdar Kılıç’ın paylaşımıyla netleşti. Buna göre uçuşlar 11 Mart’tan itibaren başlayacak.

30 Ekim’de gerçekleşen, Paris Barış Forumu’nun 8. Oturumu'nda konuşan Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan, Azerbaycan ile barışın artık sadece bir hedef değil, fiilen sağlanmış somut bir gerçeklik olduğunu ilan etti.

Azerbaycan’dan buğday sevkiyatı

6 Kasım’da Ermenistan ve Azerbaycan arasındaki normalleşme sürecinde bir dönüm noktası daha yaşandı; Rusya’dan yola çıkan 1000 ton buğday yüklü tren, Azerbaycan ve Gürcistan topraklarını geçerek yaklaşık 30 yıl aradan sonra ilk kez Ermenistan’a ulaştı.

19 Aralık’ta ise Azerbaycan, Gürcistan üzerinden Ermenistan’a 1.300 tonluk AI-95 benzini taşıyan 22 vagonluk bir sevkiyat gerçekleştirdi. SOCAR üretimi olan yakıtın ticareti özel şirketler arasında yürütülse de Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan, bu adımın iki ülke arasında tesis edilen siyasi barış ortamı sayesinde mümkün olduğunu vurguladı.

Türkiye ve Ermenistan normalleşme süreci kapsamında varılan mutabakat doğrultusunda, Kars-Gümrü demiryolunun onarımı ve yeniden faaliyete geçirilmesi amacıyla düzenlenen teknik görüşmelerin ikinci turu ise, 28 Kasım'da Ermenistan'ın Gümrü kentinde gerçekleştirildi.

“Sembolik adımlar” bekleniyor

Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, 16 Aralık’ta 16. Büyükelçiler Konferansı’nda yaptığı konuşmada Güney Kafkasya’nın tarihi bir dönemden geçtiğini belirterek, Azerbaycan ve Ermenistan’ın barış anlaşması imzalamaya her zamankinden daha yakın olduğunu ifade etti. Türkiye’nin normalleşme sürecini Azerbaycan ile tam bir eşgüdüm içinde yürüttüğünü vurgulayan Erdoğan, önümüzdeki yılın başından itibaren Ermenistan ile ilişkilerde bazı "sembolik adımların" atılacağını duyurdu.

Ermenistan Başbakanı Paşinyan ise Erdoğan’ın sözlerini, “Bu yöndeki hazırlığı memnuniyetle karşılıyorum. İkili diyalog çerçevesinde artık sembolik ve hatta sembolik olmayan, daha kapsamlı ve somut adımların atılması gereken bir aşamaya gelinmiştir. Bu adımların hayata geçeceğini umuyorum,” ifadeleriyle karşıladı.

2026’dan beklentiler

Türkiye, Ermenistan ilişkileri hâlâ Türkiye’nin süreci Ermenistan ile Azerbaycan arasında imzalanacak barış anlaşmasına bağlı olarak götürmesi nedeniyle beklenen hızda ilerlemese de 2026’da kimi gelişmeler yaşanacak gibi görünüyor.

Türkiye Dışişleri Bakanı Fidan, yılın sonlarına doğru "İlişkileri şimdi normalleştirirsek, Ermenistan'ın bir barış anlaşması imzalamasının en büyük nedenini ortadan kaldırmış oluruz" demişti. Cumhurbaşkanı  Erdoğan ise “Sembolik” adımlardan bahsetti. Azerbaycan, Ermenistan Anayasası’nın değişmesi yönündeki ısrarını sürdürüyor ve Yerevan-Bakü arasında anlaşma henüz imzalanmadı. 

ABD ise Trump Yolu’nun ön hazırlığı için Ermenistan’a Aralık ayında bir heyet gönderdi. Ermenistan’da en önemli gündem maddelerinden biri ise 2026 Haziran ayında yapılacak seçimler ve muhtemel Anayasa değişikliği.

Azerbaycan Cumhurbaşkanı Aliyev, Ermenistan Anayasası'nda Karabağ’a yönelik atıflar bulunduğunu ve bunların kaldırılması gerektiğini söylüyor. Paşinyan ise Anayasa’da böyle bir ifade bulunmadığını sadece Anayasa’nın atıf yaptığı Ermenistan Bağımsızlık Bildirgesi’nde bu ifadelerin bulunduğunu, ancak uluslararası anlaşmaların zaten Anayasa’nın üzerinde olduğunu belirtiyor. Paşinyan bununla birlikte 2026 Haziran seçimlerinden sonra Anayasa değişikliğine gitme hazırlığı yapıyor. Paşinyan bu hazırlığı Azerbaycan’ın talepleri ile ilişkilendirmiyor ve anayasa reformu gündemini, Ermeni devletinin "sürekliliği" olarak tanımladığı daha geniş bir doktrine bağlıyor. Paşinyan, "Anayasa, devletin uzun vadeli gidişatı için gerekli aerodinamiği sağlamalıdır. Eğer araba mı, uçak mı yoksa uzay gemisi mi istediğimiz net değilse, aerodinamik zarar görebilir” dedi. 

Bütün bu denklem içinde Türkiye-Ermenistan ilişkileri açısından hareketli geçmesi muhtemel bir yıl ufukta görünüyor.