Rudi Sayat Pulatyan ve Karin Şeşetyan rehberliğinde 20 kişilik bir ekip, 24 Nisan 1915 tarihinde Pangaltı’da gözaltına alınan Ermeni aydınlarının yaşadıkları yerleri ziyaret edip, hikâyelerini dinledikleri Hafıza Yürüyüşü’nde bir araya geldi. Pangaltı Hafıza Yürüyüşü, eski Agos ofisinin yer aldığı Şişli’deki Sebat Apartmanı’nda, ziyaretçilerine kapılarını 2019 yılında açan 23,5 Hrant Dink Hafıza Mekânı’nda başladı.
Konuşmasında önceki yıllarda bu Hafıza Yürüyüşü’ne rehberlik eden Nesim Ovadya İzrail’e ve yaptığı çalışmalara değinerek başlayan Karin Şeşetyan, Osmanlı arşivlerinde ilk defa Yusuf Sarınay tarafından tercüme edilen 24 Nisan gecesi ve sonrasında tutuklanması plânlanan 610 kişilik bir gözaltı listesi ve sonrasında neler olduğu yazan geniş bir belgeden bahsetti. Bu belgede bahsi geçen aydınlardan 250’sinin İstanbul’da göz altına alınarak Çankırı ve Ayaş'a gönderildiği bilgisini verdi. Şeşetyan, bu Hafıza Yürüyüşü’nde yalnızca Pangaltı’dan gözaltına alınanların yaşadıkları yerlerin ziyaret edilebileceğini belirtti.
Şeşetyan, Ermeni aydınların evlerinden gözaltına alındığı 24 Nisan Cumartesi gecesini şu sözlerle anlattı:
“24 Nisan gecesi, çok kibar birtakım polisler hemen dönecekleri vaadiyle bu kişileri alıyorlar. Hatta üstlerini bile değiştirmeden, Cumartesi gecesi ev hâliyle kalkıp karakola gidiyorlar. Görüyorlar ki tanıdıkları da var ve gitgide de kalabalıklaşıyorlar. Bütün İstanbul genelindeki karakollardan, Sultanahmet’teki merkez hapishanesine nakledilen aydınlar geceyi orada geçiriyorlar. Sonrasında 25 Nisan Pazar günü, akşam üstü bir kısım insan yürütülerek, bir kısmı da araçlarla Sirkeci’ye götürülüyorlar, oradan da Haydarpaşa’ya. Hatta o süreçte, ‘bizi buradan denize atacaklar herhalde’ düşüncesi ve korku da var bazılarında.
250 Ermeni aydınından 174'ü öldürüldü
Trenle Sincan’a getirilenlerin bir kısmı, Ayaş’ta bulunan sürgün kampına gönderiliyor, bir kısmı da Çankırı’dakine. 1915'te tutuklanan 197 kişi, sonraki günlerde gelenlerle birlikte 250'yi buldu. Bu süreç, Ağustos ayının sonuna kadar devam etti. Ayaş’a götürülen 92 kişiden 75'i, Çankırı'ya götürülen 158 aydından da 99'u hayatını kaybetti. Toplamda 250 Ermeni aydınından 174'ü öldürüldü, 76'sı sağ kurtuldu. Resmi izinle veya kaçarak bir şekilde sağ kurtulan kişiler de oldu.”
Ayrımcı politikalarla azaltılan gayimüslim nüfus
Şeşetyan’ın konuşması sonrası 23,5’tan yola çıkan ekip, Rudi Sayat Pulatyan’ın Pangaltı hakkında verdiği bilgiler eşliğinde o dönem aydınların getirildiği karakollardan biri olduğu tahmin edilen fakat şimdi bir fotoğrafçı olan dükkanın önünden geçerek, Hrant Dink Vakfı ve Agos Gazetesi’nin de bulunduğu Papa Roncalli Sokak’a gitti.
Pulatyan, 20. yüzyıl sonunda Pangaltı’nın, İstanbul’un gayrimüslim nüfusunun en yoğun yaşadığı bölgelerden biri hâline geldiğini ve nüfusunun yüzde 49’unu Ermeniler’in, yüzde 27’sini Latin ve Levantenler’in, yüzde 9’unu ise Rumlar’ın oluşturduğu bilgisini verdi. 24 Nisan 1915 ve ilerleyen yıllarda Varlık Vergisi, 6-7 Eylül olayları ve 1964 Rum Sürgünü gibi ayrımcı politikalarla gayrimüslim nüfusun bölgeden ayrılmasının hızlandığını dile getirdi.
Gayrimüslimlerden boşalan yerlere, Anadolu’dan gelen yeni sakinler yerleşirken, yıkılan konakların yerine apartmanlar inşa edildiğinden bahseden Pulatyan, bugün Pangaltı’nın hafızasının, geriye kalan eski binaların mimarisinde, Anarad Hığutyun Okulu’nun restore edilmiş binasında faaliyet gösteren Hrant Dink Vakfı’nda, Sımpad Pürad’ın yaşadığı Mercimekyan Apartmanı’nın karşısında bulunan Getronagan Lisesi Mezunları Derneği’nde ve bir zamanlar bu sokaklarda yankılanan çok dilli, çok kültürlü yaşamın bıraktığı derin izlerde yaşamaya devam ettiğini aktardı.
Konumu kesin olarak bilinen noktalarda, eğitimci ve siyasetçi Sımpad Pürad, manifaturacı Teodor Mendzigyan, eğitimci ve yazar Haçik İdareciyan, gazeteci, yazar ve tarihçi Aram Andonyan, Azadamard gazetesi editörü Sarkis Minasyan (Aram Aşod), karikatürist Krikor Torosyan (Gigo), siyasetçi ve yayıncı Onnik Srabyam, gazeteci ve siyasetçi Arisdages İsraelyan (Dıkhruni), din görevlisi ve siyasetçi-yazar Nerses Papazyan, şair ve eğitimci Taniel Varujan, doktor ve şair Rupen Sevag (Çilingiryan), kuyumcu tellalı Dikran Sıvacıyan, tüccar ve komisyoncu Levonig Sarkis Der Isdepanyan, müzikolog ve besteci Gomidas Vartabed (Soğomonyan) ile doktor Avedis Nakkaşyan’ın yaşadığı paylaşıldı.
Konumu tahmini olan noktalarda ise gazeteci Ardaşes Ferahyan ve kitap ciltçisi İskender Karaağaçlıyan’ın yaşadığı yerlerin önünde duruldu, onların hikâyeleri ve kentin, toplumun belleğindeki yerleri yeniden hatırlandı.
