Երբ կ’ըսենք, թէ այսօր մեր կեանքը ալկորիթմները կը ղեկավարեն, սովորաբար կը մտածենք Google-ի որոնումներուն, Facebook-ի կամ Instagram-ի լրահոսին, TikTok-ի տեսանիւթերուն կամ արուեստական իմացականութեան (ԱԻ) մասին։ Ալկորիթմը կ’որոշէ, թէ ի՛նչ կը տեսնենք, ի՛նչ կը կարդանք եւ ի՛նչ կ’առաջարկուի մեզի։
Երբ վերջերս այս նիւթը կը քննարկէինք բարեկամներու հետ, ներկաներէն մէկը հարցուց. «Չէ՞ք կարծեր, որ ալկորիթմը այնքան ալ նոր երեւոյթ չէ», ու շարունակեց. «Մարդը հազարամեակներէ ի վեր կ’ապրի համակարգերու մէջ, որոնք իրեն կ’ըսեն՝ այսպէս ըրէ՛, այսպէս մի՛ ըներ, այսպէս պէտք է վարուիս, իսկ եթէ այս սահմանը անցնիս՝ այս հետեւանքը պիտի կրես, եթէ այս պահանջները լրացնես՝ այս իրաւունքը պիտի ստանաս։ Ալկորիթմներ չե՞ն ասոնք»։
Եւ այսպէս ալկորիթմի գաղափարը իր արհեստագիտական սովորական միջավայրէն փոխադրուեցաւ ընկերային եւ հասարակական կեանքի ոլորտ՝ դառնալով այս յօդուածին շարժառիթը։
Ալկորիթմը, իր ամենապարզ իմաստով, կանոններու կամ քայլերու շարք մըն է, որ որոշ պայմաններու տակ որոշ արդիւնքի կը յանգի։ Այս իմաստով՝ մարդկային ընկերութիւնը միշտ ալ ունեցած է իր ալկորիթմային տրամաբանութիւնը։ Օրէնքը պարզ օրինակ մըն է։ Եթէ որոշ եկամուտ ունիս՝ որոշ տուրք կը վճարես։ Եթէ որոշ պայմաններ կը լրացնես՝ որոշ իրաւունք կը ստանաս։ Եթէ օրէնքը խախտես՝ որոշ հետեւանք կը նախատեսուի։
Պայման — կանոն — հետեւանք։
Անշուշտ, օրէնքը բառին համակարգչային իմաստով ալկորիթմ չէ։ Ան մեկնաբանութիւն, դատողութիւն եւ երբեմն բացառութիւն կը պահանջէ։ Բայց անոր կառուցուածքին մէկ մասը ակնյայտօրէն ալկորիթմային է։
Նոյնը կարելի է ըսել կազմակերպութիւններու, եկեղեցիներու, կուսակցութիւններու, դպրոցներու եւ նոյնիսկ ընտանիքներու մասին։ Բոլորն ալ ունին կանոններ, իրաւունքներ, պարտաւորութիւններ, սահմաններ եւ հետեւանքներ։
Սակայն հոս առկայ է աւելի հետաքրքրական երեւոյթ մը՝ չգրուած ալկորիթմը։
Հաստատութեան մը կանոնագիրը կրնայ ըսել, որ ամէն անդամ իրաւունք ունի մաս կազմելու ղեկավարութեան։ Բայց իրական կեանքի չգրուած ալկորիթմը կրնայ բոլորովին ուրիշ ըլլալ։ Ծանօ՞թ ես ազդեցիկ մարդոց։ Ընդունելի՞ ես ղեկավարութեան համար։ Շատ հարցումներ կ’ուղղե՞ս։ Կը քննադատե՞ս։ Կը հետեւի՞ս ընդունուած գիծին։
Այս պայմանները ոչ մէկ տեղ գրուած են, բայց կազմակերպութեան անդամները ժամանակի ընթացքին կը սորվին զանոնք, եւ անոնք հետզհետէ կը գործեն չգրուած կանոններու կամ «անգիր ալկորիթմներու» նման։
Այս իմաստով՝ հաստատութեան մը իրական ալկորիթմը հասկնալու համար թերեւս պէտք չէ միայն կարդալ անոր կանոնագիրը։ Պէտք է նաեւ դիտել՝ ի՞նչ վարք կը վարձատրէ եւ ի՞նչ վարք կը պատժէ։ Նոյն տրամաբանութիւնը կարելի է տեսնել ամբողջ հասարակութեան մէջ, եկեղեցի, կուսակցութիւն, միութիւն, ամէն տեղ…
Երեխան կը սորվի, թէ ո՛ր վարքը ծնողքին կամ ուսուցիչին հաւանութիւնը կը ստանայ։ Աշխատողը կը հասկնայ, թէ ի՛նչ պէտք է ընէ յառաջանալու համար։ Համայնքի անդամը կը սորվի, թէ ո՛ր հարցումները ընդունելի են եւ ո՛ր սահմանները անցնիլը կրնայ զինք մեկուսացնել։
Եւ երբեմն ամենէն ազդու կանոնները ճիշդ անոնք են, որոնք ոչ ոք գրած է։
Խիստ գիտական իմաստով՝ ասոնք ալկորիթմներ չեն, այլ ընկերային կանոններ, խթաններ եւ վարքի ձեւաւորման եղանակներ։ Բայց անոնց գործունէութեան մէջ կարելի է տեսնել նոյն հիմնական տրամաբանութիւնը՝ որոշ վարք որոշ հետեւանք կը յառաջացնէ, իսկ այդ հետեւանքը կ’ազդէ յաջորդ վարքին վրայ։ Բռնատիրական համակարգը այս երեւոյթին ծայրայեղ օրինակը կը ներկայացնէ։ Հաւատարմութիւնը կրնայ վարձատրուիլ, ընդդիմութիւնը՝ գին ունենալ, հնազանդութիւնը՝ ապահովութիւն բերել, իսկ քննադատութիւնը՝ վտանգ։
Այս ալկորիթմային տրամաբանութիւնը հազարաւոր տարիներու պատմութիւն ունի։ Անոր համար համակարգիչը անհրաժեշտ չէր։ Բռնատիրական իշխանութիւնները սովորաբար ձգտած են գիտնալու՝ ո՞վ հաւատարիմ է, ո՞վ դժգոհ է, ո՛վ որո՞ւ հետ կը խօսի, ի՞նչ գաղափարներ կը տարածուին եւ ո՞ւր կրնայ ընդդիմութիւն ծնիլ։ Տարբերութիւնը այն է, որ անցեալին այդ բոլորը կատարելու համար կարիքը կար ոստիկաններու, մատնիչներու, գրաքննիչներու եւ վարչական հսկայական մեքենայի։
Այսօր արհեստագիտութիւնը կրնայ այդ աշխատանքին մէկ մասը կատարել անհամեմատ աւելի արագ եւ շատ աւելի մեծ ծաւալով։ Հսկողութիւնը, տեղեկութեան մշակումը եւ մարդոց դասակարգումը այլեւս կրնան մասամբ ինքնաշխատ դառնալ։
Բռնատիրութիւնը նոր չէ։ Ալկորիթմային տրամաբանութիւնն ալ նոր չէ։ Նորը անոնց միացումն է մեքենային արագութեան եւ աննախադէպ ծաւալին հետ։
Ընկերային ցանցերը, անշուշտ, բռնատիրութիւններ չեն։ Բայց անոնց ալկորիթմներուն մէջ նոյն հիմնական սկզբունքներէն մէկը կը գտնենք՝ վարքը հասկնալ եւ ապա ազդել յաջորդ վարքիդ վրայ։
Դուն տեսանիւթ մը կը դիտես։ Համակարգը կը նկատէ եւ նման տեսանիւթ մը կը ցուցադրէ։ Դուն դարձեալ կը դիտես։ Համակարգը կը սկսի քիչ մը աւելի լաւ ճանչնալ նախասիրութիւններդ՝ հետեւեալ շղթայով.
մարդ → վարք → տուեալ → ալկորիթմ → նոր առաջարկ → նոր վարք։
Բայց մարդկային հասարակութիւնները շատոնց ունեցած են նման շրջաններ։ Մեզ կը վարձատրեն որոշ վարքի համար, ու մենք զայն կը կրկնենք։ Մեզ կը մերժեն ուրիշ վարքի համար, ու մենք կը սորվինք խուսափիլ անկէ։ Համակարգիչը չէ ստեղծած այս հիմնական տրամաբանութիւնը։ Ան զայն մեքենայացուցած, արագացուցած եւ անհամեմատ մեծ ծաւալի հասցուցած է։
Ուրեմն թերեւս սխալ հարցում կ’ուղղենք, երբ կը հարցնենք՝ ալկորիթմնե՞րը պիտի ղեկավարեն մեր կեանքը։ Հաւանաբար աւելի հետաքրքրական է հարցնել՝ ո՞վ կը գրէ ալկորիթմը, ի՞նչ նպատակով, ո՞վ կը շահի անկէ, ո՞վ կրնայ փոխել զայն, եւ ի՞նչ կը պատահի, երբ մէկը մերժէ հետեւիլ անոր։
Այս հարցումները կը վերաբերին Facebook-ին եւ ԱԻ-ին, բայց նոյնքան ալ՝ պետութեան, եկեղեցիին, կուսակցութեան, կազմակերպութեան եւ համայնքին։
Եւ թերեւս ամենէն վտանգաւոր ալկորիթմը այն չէ, որ համակարգիչին մէջ գրուած է։
Այլ այն, որ այնքան երկար ատենէ ի վեր կ’ապրի մեր հաստատութիւններուն եւ մտածողութեան մէջ, որ այլեւս չենք իսկ նկատեր անոր գոյութիւնը։
ՎԱՐՈՒԺ ԹԷՆՊԷԼԵԱՆ
(Տարբերակ21)
