Sabahları daha yatağı toplamadan, kahveyi koymadan, bazen yüzümüzü bile yıkamadan pencereyi açarız. Kışsa üstten biraz, yazsa sonuna kadar. Ev havalansın. Gece boyunca içeride biriken hava çıksın, dışarıdan temiz hava girsin.
Peki dışarıdaki hava temiz değilse?
Yerevan’da yaşamak nasıl diye sorarlar İstanbul’a geldiğimde. Tek bir cevabı yok tabii ki. Yerevan küçük bir şehir. Bir yerden bir yere ulaşmak kolay. Çocuk büyütmenin İstanbul’la kıyaslanmayacak kadar rahat tarafları var. Kadın olarak sokakta, özellikle geceleri, kendimi İstanbul’dan daha güvende hissettiğimi daha önce de yazmıştım.
Öteki tarafı da var. Son yıllarda artan kiralar, pahalılaşan hayat, bitmek bilmeyen inşaatlar… Birkaç yılda bambaşka bir şehre dönüşen mahalleler. Ama biri var ki onu “Yerevan’ın eksileri” listesine yazıp geçmek mümkün değil: Hava. Pahalı bir restorana gitmezsiniz, kirası yüksek bir mahallede yaşamazsınız, trafikten kaçmak için yürürsünüz. Ama nefes almamayı seçemezsiniz.
Dağ havası
Uzun süre Yerevan’ın kuru havasının bir avantaj olduğunu düşündüm. Dağlık bir yer, soğuk kışlar… Kafamızda bunların hepsi “temiz hava”yla yan yana duruyor. Soğuk hava diri tutar, dağ havası iyidir. Tam öyle değilmiş.
Arkadaşlarımla son zamanlarda sık konuştuğumuz şeylerden biri hava. Burnumuzun sürekli tıkalı olması mesela. Çocukların nefes almakta zorlanması, sabah boğazımızdaki o kuruluk. Bunların hepsinin sebebi hava kirliliğidir diyemem. Ama aynı şehirde yaşayan insanların aynı şeylerden şikâyet etmesi insanın aklına takılıyor.
Hava kirliliğiyle ilgili okumaya başladığınızda sürekli karşınıza çıkan bir ifade var: PM2.5. Ben de araştırana kadar ne olduğunu bilmiyordum. En basit haliyle havada asılı duran, gözümüzle göremeyeceğimiz kadar küçük parçacıklar. Akciğerlerin derinlerine kadar ulaşabiliyorlar.
AirQuality.am’in 2025 yılı değerlendirmesine göre, Yerevan’da yıllık ortalama PM2.5 seviyesi Dünya Sağlık Örgütü’nün önerdiği sınırın 5,6 katına ulaşmış. Üstelik yılın 214 gününde günlük kılavuz değer de aşılmış. 214 gün, bir yılın yarısından fazlası… O günlerin kaçında çocuğumu parka götürdüm? Kaç sabah “hava ne güzel” deyip pencereyi sonuna kadar açtım?
Gördüğümüz, göremediğimiz
Pencere pervazını siliyorsunuz, çok geçmeden elinizi üzerinde gezdirince ince bir toz tabakası yeniden orada. Bazen toz değil de sanki kum. Ama asıl tehlike gözümüzle gördüğümüz bu tozlar değil, akciğerlerimize kadar ulaşabilen o görünmez parçacıklar.
İlk yıllarda bunu sadece Yerevan’daki inşaat fazlalığına bağlıyordum. Bir bina bitiyor, ötekinin temeli kazılıyor. Vinçler şehir manzarasının öyle doğal bir parçası oldu ki artık onları görmüyoruz bile. Bütün suçu inşaata atası geliyor insanın ama o kadar basit değil.
Trafik var, ısınma var, sanayi var. Şehrin içinde ve çevresinde taş ocakları var. Coğrafya da yardım etmiyor. Yerevan dağlarla çevrili bir havzada. Özellikle soğuk dönemlerde yukarıdaki sıcak hava tabakası aşağıdaki soğuk havanın üzerinde kalabiliyor, kirli havanın dağılması zorlaşıyor. En basit haliyle şehrin üzerine görünmez bir kapak kapanıyor.
Üç bin yedi yüz
State of Global Air 2025 raporuna göre, Ermenistan’da 2023 yılında yaklaşık 3.700 erken ölüm, dış ortam havasındaki PM2.5 kirliliğine maruz kalmaya atfediliyor. Bu, tek tek ölüm belgelerinden çıkarılmış bir sayı değil. Hava kirliliğine maruziyet ve sağlık riskleri üzerinden hesaplanmış bilimsel bir tahmin.
Dünya Sağlık Örgütü hava kirliliğini kalp ve damar hastalıkları, inme ve solunum yolu hastalıklarıyla ilişkilendiriyor. Çocukların gelişmekte olan akciğerleri ise daha hassas. Üstelik hava kirliliğinin yol açtığı sağlık sorunları her zaman hemen ortaya çıkmıyor. Etkileri yıllar içinde birikebiliyor.
Kirli suyu görürseniz içmezsiniz. Bozulmuş yemeğin kokusunu alırsınız. Kötü hava ise her zaman kötü görünmüyor. Güneş var, Ararat pırıl pırıl karşınızda, gökyüzü mavi… Hava da temiz sanıyorsunuz.
Alışmak
Bütün bunları araştırırken başka bir şey takıldı aklıma. Biz buna ne kadar tepki gösteriyoruz?
Yerevan çevre meselelerine hiç tepki göstermeyen bir şehir değil. Ağaç kesildiğinde sokağa çıkılıyor. Parka dokunulduğunda insanlar belediyenin önüne gidiyor. Hava kirliliği için de geçen yıl maskelerle bir yürüyüş düzenlendi. Ama tepki, meselenin büyüklüğüyle aynı yerde değil gibi.
Mart 2025’te Yerevan for People girişiminin hava kirliliği üzerine düzenlediği toplantıyı anlatan bir Hetq haberine rastladım. Habere göre katılımcıların çoğu şehirde yaşayan Ruslardı. Toplantıda konuşan doktor Levon Badalyan, burada yaşayanların kirli havaya alışmış olabileceğini söylüyor.
Ağaç kesildiğini görüyorsunuz. Parkın yerine bina yapıldığını görüyorsunuz. Karşınızda somut, itiraz edeceğiniz bir şey var. Hava kirliliğinde ise sorumluluk pek çok yere dağılıyor. Her biri için başka bir kurum, başka bir açıklama, başka bir çözüm gerekiyor. Sorumluluk dağılınca öfke de dağılıyor.
Bir de burada yaşayan insanların son yıllarda nelerle uğraştığını düşünmek gerek. Savaş, sınırdaki gerginlikler, güvenlik endişesi, geleceğin ne olacağına dair belirsizlik… Bütün bunlar hayatın bu kadar içindeyken hava kirliliği daha geri planda kalabiliyor.
Temizlenir mi?
Yerevan’da çözüm için hiçbir şey yapılmıyor değil. Belediye 2023’ten beri inşaat alanlarında tozun kontrol altına alınması için yeni kurallar getiriyor. Yüksek riskli inşaatlarda koruyucu ağlar ve hava ölçüm cihazları zorunlu hale getirildi. Denetimler yapılıyor, cezalar artırılıyor. İnşaat alanlarının sulanması ve hafriyatın kapalı taşınması gibi şartlar da var.
Merkezi hükümetin 2025–2030 hava koruma programında yeni ölçüm istasyonları, laboratuvarların yenilenmesi, inşaat ve madencilikte toz bastırıcı sistemler bulunuyor. İnşaatlarda toz bastırma şartına ilişkin düzenleme Mayıs 2026’da yürürlüğe girmiş.
Program kapsamında 2025’te satın alınan iki yeni ölçüm istasyonu da Yerevan’a kurulmuş. Ancak Çevre Bakanlığı’nın Eylül 2026’da verdiği yanıta göre her ikisi de ocak ayından beri test aşamasında. Ne zaman resmen devreye alınacakları, PM2.5 ve PM10 ölçümlerinin ne zaman kamuoyuyla paylaşılacağı henüz belli değil.
Belediyenin yine Eylül 2026’da verdiği yanıta göre 14 kısa vadeli önlemin dokuzu tamamlanmış. Ancak AirQuality.am’in bilgi edinme başvurusuna verilen yanıtta bu önlemlerin uygulandığını doğrulayacak belgeler ve hava kirliliğini ne ölçüde azalttıklarını gösteren veriler paylaşılmamış.
Bir inşaata ölçüm cihazı yerleştirmekle o inşaatın çıkardığı tozu azaltmak aynı şey değil. Elbette bir şehrin havası bir yılda temizlenmeyecek. Ama yapılanların işe yarayıp yaramadığını bilmek gerekiyor.
Doğa için harekete geçmek
Bu hafta Yerevan, Birleşmiş Milletler Biyolojik Çeşitlilik Konferansı COP17’ye ev sahipliği yapıyor. 19–30 Ekim’de düzenlenen konferansın sloganı “Doğa İçin Harekete Geçmek”.
Hava kirliliği konferansın doğrudan konusu değil. Ama dünyanın çevre meselelerini konuşmak üzere Yerevan’da buluştuğu günlerde, bu şehrin havasını da konuşmak gerekiyor. Son yıllarda önlemler alındı, ölçümler arttı, yeni programlar hazırlandı. Bunların sonuçlarını takip etmek de en az yeni önlemler almak kadar önemli.
