Ամբողջ ճամբու տեւողութեամբ զանազան միտքեր եկան ու անցան Նիկոլի գլխուն մէջ։ Նախ մտածեց Վեհանոյշի մասին, խորհեցաւ թէ շուտով պիտի յառաջանայ մտքի մոլորումները։ Որոշեց յաջորդ այցելութեան ընթացքին հանդիպել նաեւ հօրը դասընկերոջ, Ստեփան Չիզմեճեանին. Իրմէ լսելու համար թէ եթէ մտքի խանգարումը աւելնայ, խնամքի ի՞նչ միջոցներ կ՚ունենան Ազգի Տան մէջ։ Առանձնութիւնը Վեհանոյշի նախընտրութիւնն էր թէեւ, բայց իրենք չէին կրնար այդ նախընտրութիւնը պատրուակելով հրաժարիլ որդիական պատասխանատուութենէ։
Այդ խորհուրդներու մէջ էր՝ երբ գնացքը հասաւ Եէնիգաբուի կայարանը։ Ցուցատախտակներուն հետեւելով անվարան գտաւ մետրօպոլիտենի մուտքը, ուր այս անգամ պիտի ճամբորդէր մինչեւ Լեւենդ։ Այդտեղ կրկին պիտի փոխէր ստորգետնեայ երկաթուղին, հասնելու համար Հիսարիւսթիւ կոչուած թաղամասը, ուր կը գտնուի նաեւ իր դասաւանդած համալսարանի հանրակացարանը։
Ճամբորդութեան ընթացքին խորհեցաւ նաեւ նոր ծանօթացած քաղաքին մասին։ Թէ հայրը եւ թէ հօրեղբայրը շատ պատմած էին Պոլսոյ մասին, բայց քաղաքի ժխորը, բազմութիւնը, ժողովուրդի զանազանութիւնը, բոլորն ալ կը գերազանցէին այդ պատումներով գոյացած կարծեցեալ պատկերացումները։ Այս մտածած պահուն անդրադարձաւ թէ նոյնիսկ հայր կամ հօրեղբայրը, եւս պիտի դժուարանային իրենց յիշած Պոլիսը գտնելու մէջ։ Մտաբերեց երկաթուղիի երեք գիծեր փոխելով կատարած ներքաղաքային ճամբորդութիւնը եւ ալ աւելի համոզուեցաւ թէ անոնք հաստատ պիտի շփոթին իրենց ուղին։
Երբ հասաւ Հիսարիւսթիւ, փոխանակ դէպի հանրակացարան ուղղուելու, բռնեց հակառակ ուղին ու մտաւ համալսարանի մուտքի դրան հարեւանութեամբ սրճարան մը։ Մտքով հաշուեց երկիրներու միջեւ ժամի տարբերութիւնը եւ հաւաքեց Ուղուրի համարը։ Սովորութիւն դարձած կերպով նախքան զանգահարել գրառումով հարցուց։ «Հարմար ե՞ս»։ OK պատասխանը տեսնելով իսկոյն զանգահարեց։
Ժիրայրն ու Արմանը այս քաղաքէն մեկնելէ ետք առաջին ու կարծես վերջին անգամ Կարպիսի յուղարկաւորութեան համար այցելած էին իրենց ծննդավայրը։ Այդ այցելութենէն 22 տարիներ ետք, Նիկոլ ոտք կը դնէր Պոլիս, մեծ տարբերութիւն նկատեց լսածներով պատկերացումներուն եւ սեփական փորձով տեսածներուն միջեւ։
Անընդհատ ընդլայնող եւ բազմացող այս քաղաքին մէջ կային թաղեր, որոնք ծանօթ չէին նաեւ քաղաքի ուրիշ հատուածի մը ծնած մարդկանց համար իսկ։
Պայմանագիր կնքած համալսարանը իր պատմական անցեալով ու գրաւած դիրքով արտակարգօրէն հմայիչ էր։ Միւս կողմէ դեռ եկած օր իսկ ականատես եղաւ համալսարանի տեսչարանի մօտ կատարուած բողոքի ցոյցին։ Համալսարանի դասախօսներ հաւաքուած էին տեսչարանի շէնքի առջեւ, կռնակնին շէնքին դարձուցած լուռ կանգնած էին։ Շուտով իմացաւ թէ ակադեմականներու այդ ցոյցը կը կրկնուէր ամէն շաբաթ, իբրեւ բողոքի ցոյց երկրի նախագահին կողմէ ձեռնադրուած տեսուչի դէմ։
Համալսարանի միջավայրին լեզուի խնդիր չունէր։ Համարեա բոլորը կը՝ տիրապետէին անգլերէնի։ Իսկ փողոցը ականջը բաւական սովոր էր թրքերէնի Ժիրայր իր ընկերներէն ոմանց հետ թրքերէն կը խօսէր։ Բառացի իմաստը չիմանայ իսկ կը գուշակէր թրքերէնով արտասանուած հայհոյանքները։
Այս բոլորը վայրկեաններու տեւողութեան մէջ փոխանցեց Ուղուրին։ Պատմեց նաեւ Վեհանոյշի եւ անոր ապրած միջավայրի մասին։ Բաժնեց իր մեծմօր նկատմամբ մտահոգութիւնները։
Ուղուր եւս պատմելիքներ ունէր իր լոնտոնեան տպաւորութիւններէն։ Նիկոլն ու Ուղուրը հազիւ քանի մը օրերու տարբերութեամբ դուրս եկած էին Միացեալ Նահանգներէն։ Մէկը եկած էր Պոլիս, իսկ միւսը Միացեալ Թագաւորութիւն։ «Կը սպասէի որ եղանակը անձրեւոտ պիտի ըլլայ, բայց շաբաթ մըն է որ արեւ-արեգակ պայծառ եղանակ մը կը տիրէ հոս» պատմեց Ուղուրը։ Ապա ան ալ տեղեկութիւններ տուաւ Նիկոլի նման երկու ուսման շրջան դասաւանդելու համար եկած համալսարանին մասին։ Որպէս տարբերութիւն Նիկոլէն, Ուղուր իր դիմաց գտած էր խիստ աւանդապահ միջավայր մը։ «Այստեղ կեանքը կ՚ընթանայ կարգ ու կանոններու հրամայականով։ Կարծես ժամանակը սառած ըլլայ անցեալի որոշ մէկ հատուածին եւ դուն խզուիս դուրսը անընդհատ հոսող կեանքէն եւ այս պատմական ամրոցին մէջ, որ կը կոչուի համալսարան, շրջապատուիս ուրիշ աշխարհի մը պատկանող մարդկանց հետ»։
Տեղին էր Ուղուրի « ուրիշ աշխարհի մը պատկանող» նմանութիւնները, քանի որ Անգլիոյ նման աւանդապաշտ երկիրներու մէջ բոլորը չեն որ կ՚ունենան համալսարան յաճախելու կարելիութիւնը։ Այդ տեսակ երկիրներու մէջ բարձր պաշտօններու կոչուելու ծառայող ուսումը որոշ դասակարգի մը մենաշնորհն է։ Ուսման առաջին մակարդակին՝ նախակրթարանի տարիներէն դպրոց յաճախող իւրաքանչիւր հարիւր աշակերտէ հազիւ մէկ ձեռքի մատերուն թիւով պիտի հասնի այդ հանգրուանին։ Ու անոնց ո՞ր աշակերտներ ըլլալն ալ յայտնի է տակաւին առաջին դասարանէն իսկ։
Ուղուր անվարան OK գրած էր Նիկոլի «Հարմար ե՞ս» հարցումին։ Նիկոլ նման հարցում ուղղած պահուն ուրկէ՞ կրահեր թէ Ուղուր նոյն այդ պահուն ուր է եւ ի՞նչ դիրքի մէջ։
Վերադառնանք Լոնտոն, ուր Ուղուր բոլորովին հիասթափուած կերպով նստած է «London eye»ի 32 խցիկներէն մէկուն եւ գարուզելի պտոյտով կը փորձէ քաղաքի համայնապատկերը ըմբոշխնել կարելի ամենաբարձր դիրքէն դիտելով։
Կը փորձէր հասկնալ հանդիպած աղէտի գործիքաւորումը։ Նիկոլի մտավախութիւնը իրականացած էր մի փոքր տարբերութիւնով։ Շանթահարուած էր ոչ թէ Թրամփի այլամերժ հետապնդումներէն, այլ ուղղակի ՄՕՍԱՏ-ի գործիչներու հետզհետէ տիեզերական ծաւալի հասած վրիժառութենէն։
Խնդրին մեկնակէտը Ուղուրին ալ յաճախած համալսարանի մէջ կայացող բողոքի ցոյց մըն էր, որ կազմակերպուած էր Կազզայի մէջ գործադրուող վայրագութեան հակազդեցութեան համար։
Երկրագունդի արեւմտեան հատուածի բազմաթիւ համալսարաններու մէջ ծաւալող այդ բողոքի ալիքը, համարեա բոլոր իշխանութիւններու կողմէ դիտուեցան իբրեւ հակասեմիդ գրգռութիւն։ Այդ մեղադրանքով բերման ենթարկուեցան բազմաթիւ ուսանողներ։ Իսկ արտերկիրէ եկողներու վիզաները ջնջուեցան ու բազմաթիւ երիտասարդ յայտնուեցան փախստականի դիրքին մէջ։
Թէեւ Ուղուր այդ առումով դժուարութիւն մը չէր ապրած այդ օրերուն։ Իրեն սպառնացող դաւադրութեան համար պիտի ճամբորդէր երկարատեւ թռիչքով, պիտի հասնէր Լոնտոն, պիտի այցելէր հրաւէր ստացած համալսարանի տեսուչի գրասենեակը եւ այդ սենեակի գրասեղանին վրայ պիտի տեսնէր իր լուսանկարը, ձեռքին պաղեստինեան դրօշակով վանկարկած պահուն։
Տեսուչը սառն ձայնով ու բառերը յատուկ շեշտելով ըսաւ թէ ստիպուած է ջնջել իր հետ կնքուած համաձայնութիւնը, քանի որ իբրեւ երկրի կարեւոր ԲՈՒՀ-երէն մէկը, չեն կրնար հանդուրժել հակասեմիդ ելոյթներու։ Այս ըսելու պահուն հայեացքը կ՚ուղղէր մէկ սեղանին վրայ դրուած լուսանկարին, մերթ ալ խօսակցի դէմքին։
Ուղուր զգացած էր թէ օգուտ մը պիտի չունենայ տեսուչը համոզել միտող ոեւէ բացատրութիւն, նոյն յստակութեամբ փոխադարձեց նշելով թէ իրաւունքը պիտի պաշտպանէ իրաւական գետնի վրայ, քանի որ համալսարանի որոշումը զուրկ է օրինականութենէն։ Ուղուր ինք ալ գիտէր թէ Անգլիա այն բացառիկ երկիրն է, որ չունի ճշտուած սահմանադրութիւն, բայց փոխարէնը ունի արդարադատական համակարգի բաւականին ամուր աւանդութիւն։ Եւ այդ երկիրը ծանօթ է նաեւ իր աւանդապաշտութեամբ։
