Bu makalede Başkanlık Cumhuriyet Arşivi’nde yer alan [1] Tokat ve Sivas’ta çok sayıda Ermeni’nin bulunduğu konusundaki iki belgeye değinilecektir.
Raymond Kevorkian, İletişim Yayınları tarafından 2015 yılında yayınlanan “Ermeni Soykırımı” başlıklı çalışmasında [2] Sivas’ta 1914 yılında 204.472 Ermeni ve yaklaşık olarak 100.000 Rum ve Süryani dahil olmak üzere toplam 1 milyon kişinin yaşadığı bilgisini aktarır.
Kevorkian, aynı çalışmasında Tokat’ta ise Patrikhane'nin tuttuğu istatistikleri veri alarak 1914'te Tokat’ta 32.281 Ermeni’nin yaşadığı bilgisini aktarır.
Değineceğimiz belgelerde yer alan bilgiler her ne kadar içerik olarak kısa olsa da 1895 ve 1915 yılında yok edilen Ermenilerin 1938 ve 1940 yıllarında dahi tehlike olarak görüldükleri ve önlem alınması gerektiği düşüncesinin geçerli olduğunu göstermektedir.
Esasen bu kısa bilgilerin Ermenilere dair bir istihbarat raporu olduğunu anlamak için alim olmaya gerek yoktur.
Ermenilerin Tokat’ta bazı kimselerin evlerinde saklanarak, bir kısmının da Sivas’a kadar giderek orada yine gizlenmek sureti ile kalarak mütarekeden sonra ortaya çıktıkları vurgusu da tesadüf değildir.
CHP Sivas Bölgesi Müfettişi ve Kars Mebusu Z. Arhan, CHP Genel Sekreterliğine gönderdiği belgede, Tokat ve Sivas illerinde bilhassa iki şehirde epeyce Ermeni yığıldığını, icabında bunların 5. kol olabileceklerini ve illerin bu ciheti nazarı dikkate almış olacaklarını şüphesiz bilmekle beraber “makamı sanilerine” de (yüksek makamlara) arz ettiğini belirtir.
Tokat Valisi A. Ergun tarafından CHP Genel Sekreterliğine gönderilen belgenin ise 22.07.1938 günlü ve Emniyet Umum Müdürlüğü Polis teftiş heyeti reisliği 31404 sayılı buyruğun karşılığı olduğu belirtilmiştir.
Ergun, belgede büyük harpte vuku bulan tehcir sırasında Ermenilerden bir kısmının Tokat’ta o zaman nüfuz sahibi olan bazı kimselerin evlerinde saklanarak ve bir kısmının da Sivas’a kadar giderek orada yine bu suretle gizlenmek sureti ile kalarak mütarekeden sonra ortaya çıktıklarını, 1933 ve 1935 yıllarında toplamı 700 ve 722’ye baliğ olan ve bir kısmı kuyumculuk, demircilik, marangozluk gibi sanat sahibi olup ekserisi Türklerin yanında hizmetkarlık etmekle iştigal eden Ermenilerin o günkü toplamının 798’e çıktığını ifade eder.
Belgede “Görülen tezayüdün (çoğalma) doğumla geçmiş yıllarda kazalara veya İstanbul’a gitmiş olup da bilahare serbesti seyahattan istifade ederek Tokat’a avdet etmelerinden ileri geldiği” belirtilir ve “Bunlar üzerinde nizami tekayüdatta (azaltma) bulunulmakta ve mevcut Ermenilerin halen şehir nüfusunun otuzda biri nisbetinde olduğu” vurgulanır.
Bu iki belgeyi de orjinal halleriyle sunmakta ve tarihe not düşmekte fayda görüyoruz.
[1] Başkanlık Cumhuriyet Arşivi 490 1 0 0 607 103 22.
[2] Raymond Kevorkian Ermeni Soykırımı İletişim Yayıncılık 2015 İstanbul, Sayfa 605.
