Dirilişin müjdesi Paskalya: Oruçtan sofraya uzanan kutsal yolculuk
Hıristiyan dünyası, İsa Mesih’in çarmıha gerildikten üç gün sonra dirilişini kutladığı Paskalya Bayramı’na hazırlanıyor. Paskalya, ay döngülerine bağlı olduğu için her yıl aynı takvim tarihine denk gelmiyor. Güneş takvimine bağlı olan Noel'in aksine, Paskalya Ay'a göre belirleniyor. Bayram, Paskalya Dolunayı'ndan sonraki ilk Pazar günü kutlanıyor. Paskalya Dolunayı, kilisenin bahar ekinoksu için belirlediği tarih olan 21 Mart'tan sonra veya o tarihte gerçekleşen Dolunay'dır.
Gregoryan takviminde Paskalya Pazarı her zaman 22 Mart ile 25 Nisan arasındaki bir Pazar gününe denk gelir. Jülyen takvimini kullanan Doğu Ortodoks Kilisesi'nde ise Paskalya, Gregoryan takvimine çevrildiğinde 4 Nisan ile 8 Mayıs arasına denk gelebiliyor. Hıristiyanlar için büyük bayram olarak görülen Paskalya, her yıl coşkuyla kutlanıyor.
Apostolik ve Katolik Ermeniler, Medz Bahk (Büyük Oruç) diye tanımladıkları Paskalya yortusunda 49 gün oruç tutuyor. 16 Şubat Pazartesi günü oruca başlayan Ermeniler, akşam güneş battıktan sonra oruçlarını açıyor ve hayvansal hiçbir şey tüketmiyor. Diriliş yortusundan (Surp Zadig) yedi hafta önce başlayan Medz Bahk’ta, İsa Mesih’in vaftiz olduktan sonra çölde 40 gün boyunca aç ve susuz bir şekilde denenmesi nedeniyle oruç tutulup ibadet edilir. Medz Bahk dönemi, Paregentan (İyi Yaşam) Pazarı ile başlar. Paregentan, inanışa göre Adem ve Havva’nın cennet bahçesinde özgür, kutsal, rahat, sorunsuz, sakin ve ölümsüz bir yaşam sürdükleri dönemi kapsıyor.
Kiliselerde sofralar, koyu renk perdeyle kapatılır. Bu, bilerek ve bilmeyerek işlenilen hatalar için pişmanlık duyulması gerektiğinin hatırlanması amacıyla yapılıyor. Ayrıca Paskalya döneminde bir Ermeni, elinde olanın yarısını veya bir kısmını ihtiyaç sahibi insanlarla paylaşıyor. Orucun son haftasına kadar sunak perdesi mor renk oluyor ve kapalı kalıyor. Paskalya Bayramı’ndan bir gün önce ise mor perde kırmızı ile değiştiriliyor. Horediz ritüeli ile de soğana takılan yedi kuş tüyünden Zadig’e kadar her hafta bir tane çıkartılıyor.
Ayak Yıkama Töreni’nden Cırakaluys’a Avak Şapat
Avak Şapat (Büyük Hafta) diye adlandırılan orucun son haftasında her günün özel bir anlamı ve ritüelleri var. Büyük Hafta’nın Avak Hinkşapti (Kutsal Perşembe) gününde, “Son Akşam Yemeği” anılıyor. İsa Mesih’in, ekmek ve şarabı havarilerine verip, “Alın, yiyin, bu benim bedenimdir. Hepiniz bundan için. Çünkü bu benim kanımdır, günahların bağışlanması için birçokları uğruna akıtılan antlaşma kanıdır” dediği yemek sırasında, on iki havarisinin ayaklarını yıkadığına inanılıyor. Avak Hinkşapti’de de temsilen bir ruhani toplumdan 12 kişinin ayaklarını yıkıyor. Cuma günü ise İsa Mesih’in çarmıha gerildiği günü temsilen, kiliselerde defin töreni yapılıyor. Bu sırada kilisede temsili tabut sergileniyor. Cumartesi günü de akşam ayininde mumlar yakılıyor ve eve gidiliyor. Bu ritüel, “cırakaluys” diye adlandırılıyor. Cırakaluys ayininde kilise perdesi, İsa Mesih dirileceği için artık açılıyor.
Pazar sabahı Surp Zadig için kiliselerde düzenlenen ayinlerin sonunda, şaraba batırılan ve kutsanan ekmekleri (komünyon) alan Ermeniler, oruçlarını sonlandırıyor. Ermeniler birbirleriyle, “Krisdos haryav i merelots. Orhnyal e harutyunın Krisdosi - Mesih ölülerden dirildi. Mesih’in dirilişi kutlu olsun” diyerek bayramlaşıyor. Paskalya çörekleri ile yumurtalar ve tatlılar ikram ediyor. Zadig’den bir gün sonra ise mezarlık ziyaretleri gerçekleştiriliyor.
Süryani Ortodokslar ise 50 gün oruç tutuyor. İsa Mesih’in çölde 40 gün oruç tutması örnek alınır ancak Süryaniler, kutsal hafta ve ek hazırlık günlerini de bu süreye ekleyerek oruçlarını 50 güne tamamlar. Süryanilerin Nuhomo (Diriliş - Paskalya) Bayramı orucu da, her gün akşam duasına kadar sürer ve daha sonra perhiz ile sürdürülür. Süryanilerin bu yılki 50 günlük orucu, 23 Şubat Pazartesi günü başlayacak.
Hano Kritho ritüeli
Büyük Oruç ve Hazırlık Dönemi’ne (Sawmo Rabo) başlamadan önceki son Pazar günü ise Hano Kritho Günü kutlanır. Hano Kritho’da, bir kadın figürü olan maket, her yıl köydeki kadınlar tarafından hazırlanır. Köyün gençleri tarafından evler teker teker ziyaret edilir. Ev sahipleri, bereketi temsil eden yağmura izafeten gençleri, üzerlerine su serperek karşılar. Gençler bu evlerden bulgur, kavurma ve yumurta toplayıp köyün kilisesine götürür. Tüm köy sakinleri kilise avlusuna gelip, toplanan erzaktan geleneksel yemek hazırlar. Hazırlanan kavurmalı ve yumurtalı bulgur yenir, oyunlar oynanır. Bir tabak yumurtalı ve kavurmalı bulgur da Hano Kritho için ayrılır ve taşların arasına saklanır. Daha sonra gençler bu tabağı bulmaya çalışır. Tabağı bulan genç, bu tabaktaki yemeği de yer. Bu gelenek, hazırlanan yemeklerin ihtiyaç sahiplerine dağıtılmasıyla son bulur.
Süryaniler, orucun ortasında Meryem Ana'nın Müjdelenme Bayramı’nı, “Siboro” olarak adlandırır. Süryaniler bu bayramın gecesinde yoğurdukları hamurun üzerine, tarlalarında yetişen tüm tahıllardan serperek, kırmızı ve beyaz iplerden koyar. Siboro, genellikle el bileğine veya boyna takılır. Renklerin anlamları ise şöyle: Beyaz; paklığı, İsa Mesih’in Tanrı olduğuna işaret eder ve kefeninin temsilidir. Kırmızı, İsa Mesih’in insan olduğunu ve kanını döküp çarmıha gerilerek ölmesini temsil eder. Siboro ipi, kilise ayinlerinde ruhani tarafından kutsanarak ayin sonunda topluma dağıtılır. Siboro ipini takan Süryaniler, orucun son Cuma akşamında sütlaç veya Paskalya yumurtası yapılırken, ipler ateşte yakılır. Bu ritüel, şu inanca göre yapılır: “İsa Mesih, insan olarak yeryüzündeki vazifesini bitirdi. Artık insanoğlu kurban edilmeyecek, kan dökülmeyecek ve ölüler için yas tutulmayacak. Çünkü Tanrı kıyam etmiş, dirilmiş, insan oğlunu paklaştırmış ve günahlarından arındırmıştır.”
Orucun sonuncu, “Elem Haftası" boyunca, İsa Mesih'in çarmıha gerilişi sebebiyle yas ilan edilir, siyah kıyafetler giyilir, sunak perdesi siyah renk olur ve kimse birbirini öpmez. Çünkü İsa Mesih’in Yahuda İskaryot isimli havarisinin, çarmıha gerilmesi için onu öperek ele verdiğine inanılır. Elem haftasında batı kiliselerinde Süryaniler secde ederek namaz kılar. Bu haftanın Perşembe günü, Ermenilerde olduğu gibi “Ayak Yıkama Töreni” yapılır, ruhaniler 12 kişinin ayağını yıkayarak İsa Mesih'in fedakarlığını yaşatır. Cuma günü de kiliselerde “Defin Töreni” düzenlenir. Törende, sembolize bir tabut kilise içerisinde kutsanır ve tören sonunda tüm Süryaniler o tabutun altından geçerek sirke içer. İsa Mesih’in çarmıha gerildikten ve ölmeden önce annesi Meryem ile onun nişanlısı Yusuf'a susadığını söylemesi su olmadığı için bir bez ile sirke verilmesi nedeniyle tören sonunda herkes yaşadığı acıya ithafen sirke içer. Dağıtılan bu sirke, Paskalya yumurtasının suyuna da dökülür.
Paskalya yumurtasının anlamı
Süryaniler, Paskalya yortusunda yumurta, sütlaç ve Süryani mutfağının vazgeçilmezi olan mahlepli ve özel baharatlı çörekler yapar. Yumurtanın anlamı şöyledir: Yumurta hiç bir uyarıcı etki olmadan büyür, gelişir ve olgunluğa kavuştuğunda kabuğu kırılarak bir canlı dünyaya gelir. Aynı şekilde Süryaniler de İsa Mesih'in hiçbir dış etki altında kalmadan mezardan dirilmesini yumurta doğası ile özdeşleştirir. Yumurtayı saran kabuk İsa Mesih'in mezarını, yumurta sarısının ortasındaki canlı nokta İsa’yı, yumurta sarısı etrafa saçtığı ışığı ve sarıyı saran tabaka da İsa’nın sarıldığı kefen bezini simgeler. Çeşitli renklerde boyanan yumurtanın her rengi bir anlam ifade eder. Kırmızı renk İsa'nın fedakarlığını, insanlar için akıttığı kanı, mavi renk gökselliğini ve göğü temsil eder.
Elem Haftası’nda kilisedeki haç, İsa Mesih’in çarmıha gerilmesini temsilen beyaz bir beze sarılarak kefenlenip saklanır. Pazar günü, Nuhomo Bayramı ayininde ise haç kefenden çıkartılarak İsa Mesih’in dirildiğinin müjdelenmesi ile ruhani tarafından kilisede gezdirilir, herkes haçı öper. Nuhomo Bayramı, kiliselerde düzenlenen ayinler ile kutlanır, Süryaniler ayin sonunda aldıkları kıddas (okunmuş ekmek) ile oruçlarını sonlandırır. Süryaniler bayramlarını, “Kom Moran Men Kabro. Şariroyith Kom” - “Rab dirildi. Gerçekten dirildi” şeklinde kutluyor. Süryani Ortodokslar bu yıl, 12 Nisan’da Nuhomo Bayramı’nı kutlayacak.
Süryani Katolikler, 40 gün oruç tutuyor. Her Pazar paskalya ve diriliş bayramı olarak kabul edildiği için oruç tutulmuyor, bu günlerde perhiz yapılıyor. 16 Şubat’ta oruca başlayan Süryani Katolikler, 5 Nisan’da Paskalyayı kutlayacak. Paskalya yortusunda her Cuma günü “haç yolu” ritüeli ile İsa Mesih’in çarmıha gerildiği ve dirildiği sürece kadar yaşadıklarını ele alınıyor. Bu ayin sonunda oruç açılarak perhiz yemeği yeniliyor. Haç yolu, Elem Haftası’na kadar devam ediyor. Elem Haftası’nda da Ayak Yıkama ve Defin Törenleri yapılıyor. Süryaniler Katolikler, 5 Nisan sabahı kiliselerde düzenlenen ayinler ile Paskalya Bayramı’nı, hazırladıkları yumurta ve çöreklerle kutlayacak.
‘Kül Çarşambası’ndan ‘Kutsal Hafta’ya
Latin Katolikler ise 18 Şubat Çarşamba günü 40 gün sürecek olan Paskalya orucunu tutmaya başladı. Tövbeyi ve büyük orucu simgeleyen “Kül Çarşambası”nda başlayan 40 günlük oruç, “Kutsal Hafta” ile bitecek. Kül Çarşambası’nın yapıldığı ayini yöneten ruhani papazların kafasına kül döküyor ve “Külden geldin küle döneceksin” diyor. Bu ritüelin yapılma amacı, “insan zayıflığının hatırlanması.” Doğu Katolik kiliseleri Pazartesi günü oruca başlar ve aynı gün Latin Katoliklerden alınmış bir gelenek olarak “kül” geleneğiyle kutlarlar. Bu ritüel, “Kül Pazartesisi” olarak tanımlanıyor. Katolikler, her Cuma günü de haç yolu ritüelini yapıyor. Bu yıl Katolikler de, kiliselerde düzenleyecekleri ayinler ile 5 Nisan’da Paskalya Bayramı’nı kutlayacak. Komünyon aldıktan sonra oruçlarını açan Katolikler, Paskalya yumurtası ve büyük yemekler ile bayram kutlayacak.
Rum Ortodokslar da 50 gün boyunca oruç tutuyor. 15 Şubat’ta oruçlarına başlayan Rum Ortodokslar, Paskalya orucu boyunca her Çarşamba özel ayinler, Cuma günleri de Meryem Ana için özel dua okuyor. Yine Paskalya yortusunda 25 Mart’ta Evangelismos (Meleğin müjdesi) yani İsa Mesih'in Kudüs’e girmesi zeytin dallarıyla kutlanıyor. Paskalya Bayramı’na çörek, yumurta ve tatlılar yaparak hazırlanan Rum Ortodokslar, 12 Nisan’da kiliselerde düzenlenen ayinler ile oruçlarını açacak.
Keldaniler ve Protestanlar da 5 Nisan’da Paskalya kutlayacak.
