Bir şeye tutkuyla bağlı olmak insanı insan yapan şey olsa gerek.
Koşulsuz, içten bir coşkuyla bir şeye tutunmak. Öyle baskın bir duygu ki yaptığını herkese göstermek, daha çok konuşulmasını istemek de mümkün, kimsenin haberi olmasın istemek de. Sadece yapmak. Kendin için, yaptığın şey her ne ise onun için. Belki kendini bulmak, belki de kaybetmek.
2023 yılında kaybettiğimiz fotoğraf sanatçısı Manuel Çıtak'ın fotoğraflarını bir araya getiren “Kendine Ait Bir Ada” sergisini gezerken bunları düşündüm. Çıtak için fotoğraf, yalnızca yaptığı bir iş ya da ürettiği bir sanat değildi; hayata bakma biçimiydi. Bu ay başında İstanbul Modern'de açılan serginin basın turunda eşi, yazar Şebnem İşigüzel de onu anlatırken tam olarak bu ilişkiden söz etti: “Her şeye fotoğrafla bakardı hayata. Onu hep gözlerini kısarak, bir şeylere kadrajdan bakar gibi hatırlıyorum. Çocuklarının dünyaya gelişini bile vizörün arkasından izledi. Doğumhane kapısında bekledi, onları vizörden görmek istemişti, öyle de yaptı. Hayatını sanata adadı.”
Objektifinden geçenler
Çıtak, Türkiye'deki birçok basın kuruluşu için bağımsız olarak fotoröportajlar yaptı. Fotoğrafları yurt içinde ve yurt dışında çeşitli dergi, gazete ve kitap projelerinde yayımlandı; pek çok sergide yer aldı. Objektifinden Türkiye'nin birçok önemli ismi geçti. Çiçek Pasajı'nın simgesi Madam Anahit, yazar Adalet Ağaoğlu, sinema ve tiyatro oyuncusu Nubar Terziyan, Nobel Edebiyat Ödüllü yazar Orhan Pamuk ve seramik sanatçısı Füreya Koral bu isimlerden yalnızca bazıları. Portre çekmenin kendisi için her zaman önemli olduğunu söyleyen Çıtak, bu uğraşını resim yapmaya benzetmişti.

Çıtak'ın üretimi portrelerle sınırlı değildi. 1994'te “Madenciler”, 1996'da ise “Kilyos Panoramaları” gibi belgesel fotoğraf çalışmaları yaptı. 2004 yılında yazar Gaye Boralıoğlu, Çıtak'ın fotoğraflarından ilhamla “Meçhul” isimli bir roman yazdı. Bir gazetecinin kaybolan bir adamın ardından onu tanıyanlarla yaptığı röportajlardan oluşan roman, daha sonra bir sergiye de ilham verdi. Fotoğraflar ve metinler bir araya gelerek romanı görsel ve işitsel bir performansa dönüştürdü.
Fotoğraflarına bakanların, onu tanıyanların ve sevenlerin anlatılarında ortak bir nokta var: Manuel Çıtak'ın iyi bir insan oluşu. Bugün İstanbul Modern'de açılan “Kendine Ait Bir Ada” sergisiyle hem fotoğrafları hem de geride bıraktığı miras yeniden izleyiciyle buluşuyor. İstanbul Modern arşivinde yer alan fotoğraflardan oluşan sergi, Çıtak'ın 1980'lerde başlayan ve yaşamının son dönemine uzanan üretimini kapsamlı biçimde ele alıyor. Küratörlüğünü Demet Yıldız Dinçer'in üstlendiği sergide Çıtak'ın "bir duman gibi" süzülerek kimi zaman kalabalıklara sızdığı, kimi zaman da yanlızlıkları belgelediği kareleri göreceksiniz. Sizi tanıdık simaların yanı sıra gündelik hayatın sıradan anları ve bol bol İstanbul kareleri bekliyor.
Sergiyi gezerken Çıtak'ın fotoğraflarının yanı sıra ailesinden görüntülerin yer aldığı bir videoyla da karşılaşıyoruz. Serginin temasına uygun biçimde bir lensin ardından izlediğimiz bu görüntüler, Çıtak'ın aile hayatına da bir pencere açıyor. Kızı ve serginin küratörlerinden Tamar Çıtak için sergi, babasıyla yeniden ve defalarca tanışma fırsatı olmuş. Videoyu izlerken Şebnem İşigüzel'in Tamar'a söylediği bir cümle de bu karşılaşmanın duygusunu özetliyor: “Babanın en güzel fotoğraflarını da sen çekmiştin.”
Tamar Çıtak ve Şebnem İşigüzel'le İstanbul Modern'de buluştuk; Manuel Çıtak'ı, fotoğrafla kurduğu ilişkiyi ve geride bıraktığı mirası konuştuk. Bir de not: Sergiyi 23 Mayıs 2027'ye kadar ziyaret edebilirsiniz. Üstelik İstanbul Modern'i perşembe günleri 10.00-14.00 saatleri arasında ücretsiz gezmek mümkün.

Manuel Çıtak’ın ismini duyan herkes, fotoğrafa duyduğu sevgiden ve adanmışlıktan bahsediyor. Nasıl bir fotoğrafçıydı Manuel Çıtak?
Şebnem İşigüzel: Manuel ani ölümünden önce de tanınan, fotoğraf dünyasında kendine yer edinmiş bir sanatçıydı. Eserleri iki farklı Avrupa müzesinin koleksiyonuna girmişti. Ama onun için bunların önemi yoktu. Sergi açmak, fotoğraflarını başkalarına göstermek gibi bir çabası da yoktu. Onun asıl meselesi fotoğraf çekmekti. Aklında hep bir sonraki fotoğraf vardı. Sevgisi ve tutkusu ilginçti. Ne yapacağına odaklanırdı; yaptıklarının neye dönüşeceğini, nasıl sonuçlar doğuracağını düşünmez, planlamazdı. Bu da bir sanatçı için büyük bir erdem.
Manuel Çıtak için “İnsanların arasında bir duman gibi süzülüyordu” sözünüz beni çok etkiledi. Kalabalıklara karışıyor, maden işçileriyle yerin altına iniyor, sahillere gidiyor. Bu farklı dünyalara rahatlıkla girebilmesini kendisini görünmez kılmasını sağlayan neydi?
Ş.İ: Gerçekten büyük bir adanmışlıkla fotoğraf çekti. Fotoğraftan hiç sapmadı. Örneğin Kars fotoğraflarındaki bakış açısının daha sonra pek çok Türk filminde de karşımıza çıkmasına rağmen sinemayı hiç düşünmedi. Elbette fotoğraflarında ciddi bir teknik bilgi ve beceri var ancak bunun da ötesinde, güçlü bir duygu ve his var. Çektiği şeyle empati kuruyor ama aynı zamanda kendini görünmez kılıyor. Sanki o fotoğrafları çeken fotoğrafçı hiç olmamış, görüntüler kendiliğinden ortaya çıkmış gibi.

İnsanlara bu kadar yaklaşabilmesi de tuhaf bir beceri. Birinin fotoğrafını çekerken “Bir dakika, neden çekiyorsun?” tepkisiyle karşılaşmadan, kendisini geri çekip görünmez kılarak işini yapabilmesi çok ilginç. Bu özellik, bizi fotoğraflarına daha da yaklaştırıyor. Marsilya'da çektiği deniz görüntülerinde, Salda'da çektiklerinde ya da kalabalıkların arasında dolaşırken de aynı şeyi görüyorsunuz. Gerçekten bir sihirbaz, bir duman gibi süzülüyordu insanların arasında. Fotoğraflarına da kendine özgü, garip bir duygu yüklüyordu. Evdeki eşyaların fotoğraflarını da çekerdi. Işığı, teknik ayrıntıları, eline yeni bir makine ya da film geçtiğinde onunla yapabileceklerini denerdi. Eşyalara bile bir şey yüklerdi; sanki onlar konuşuyormuş gibi. Bir hüzün, bir sevinç, başka bir duygu…
Fotoğrafa başlamasının ilginç tesadüfi bir hikâyesi vardı değil mi?
Ş.İ: Çizim konusunda çok yetenekliydi. Üniversite sınavını kazanamayınca bir gün tesadüfen Mimar Sinan Üniversitesi’nin önünden geçiyor. Güzel Sanatlar’a giriş sınavı için bekleyenleri görünce o da sınava giriyor ve dereceyle kazanıyor. Grafik Tasarım bölümünü seçiyor ama resim okumadığı için hep hayıflanırdı. Fotoğrafla da bu dönemde tanışıyor ve bir daha bırakmıyor. Matematiği ve güçlü denge duygusu sayesinde kompozisyon kurmakta çok başarılıydı. Aslında iyi bir mimar da olabilirdi; mimar arkadaşlarımız ona, “Gel, biz sana diplomanı verelim” diye takılırlardı. Bu yönü, özellikle büyük boyutlu fotoğraflarında kendini gösteriyordu. Işık kullanımı ve teknik bilgisi de son derece güçlüydü.

Fotoğrafları geniş çevrelerce tanınmasına rağmen kendisi kamuoyunun önünde olmayı pek tercih etmiyordu. Neye bağlıyorsunuz bu tutumunu?
Ş.İ: Bu konuda müthiş yüksek bir ahlakı vardı. Yaratmak, işini yapmak çok hoşuna giderdi; ötesiyle ilgilenmezdi. Bu tavrı yaptığı işi daha özel ve önemli kılıyordu. Çünkü yaptığınız işin sonrasıyla ilgilenmeye başladığınızda, onu iyi yapmak için ayırdığınız enerjiden uzaklaşabiliyorsunuz. Manuel'in fotoğrafa bu kadar gönül vermesi, tutkuyla çekmesi ama fotoğraflarını tanıtmak, göstermek ve dolaşıma sokmak için hiçbir çaba göstermemesi ilginçti. Ancak küratörler ya da farklı alanlardan insanlar ona gelip bir şey yapmak istediklerinde bu tür projelere dâhil oluyordu. Yalnızlığı da seven bir adamdı. Fotoğrafçılık zaten biraz yalnız bir iş. Deklanşörünüzle baş başasınız; karşınızda insanlar var, siz de fotoğraf makinesinin diğer tarafındasınız.

“Babamla birçok kez yeniden tanıştım”
Yeni bir heyecanınız, kalp çarpıntınız var. İstanbul Modern’de açılan “Kendine Ait Bir Ada” sergisi, Çıtak'ın insan hâllerini betimleyen, çok bilinen siyah-beyaz kıyı fotoğraflarının yanı sıra renkli ve siyah-beyaz şehir manzaralarını, o dönemde henüz yaygın olmayan panoramik formatta ürettiği çalışmalarını, portrelerini bir araya getiriyor. Nasıl ortaya çıktı bu sergi?
Ş.İ: Manuel’in ani kaybının ardından, onun üretimlerinin ve fotoğraf sanatına katkısının farkında olan kişiler, eserlerini bir araya getirip sergilemek için görüşmelere başladı. Fotoğraf alanında en doğru kurumlardan biri olduğu için İstanbul Modern’i tercih ettik. Türkiye’de fotoğrafa duyulan ilginin güçlü olduğunu düşünüyorum. İnsanlar fotoğrafa bakmayı, onu seyretmeyi ve seviyor. Biz de buradan yola çıkarak serginin hazırlıklarına başladık.
Tamar Çıtak: Serginin asistan küratör ekibindeyim ve hazırlık sürecinin tamamında yer aldım. Bir yandan çok duygulu ve hüzünlü, diğer yandan da çok farklıydı. Hem bir sergi hazırlamak hem de sergisini hazırladığınız kişinin babanız olması kolay tarif edilebilir bir deneyim değil. Bu süreçte babamla birçok kez yeniden tanıştım, onunla yeniden bağ kurdum. Aslında arşive annem hâkimdi, ben de sergi sayesinde arşivin içine girdim ve babamın üretimleriyle yeniden tanıştım.

Serginin adı, Manuel Çıtak’ın fotoğraflarına, fotoğrafçılık anlayışına ve dünyaya bakışına da bir gönderme yapıyor. Ada metaforunu siz nasıl anlatırsınız?
T.Ç: Annemin sergiyle ilgili çok güzel bir ifadesi var: “Gönüllü yalnızlık.” İnsanın kendi başına yarattığı bir dünya... Aslında serginin adı da biraz buradan hareketle ortaya çıktı. Elimizde bazı ipuçları vardı. Son sergisinin “İslomania” olması, adadaki yalnızlık fikri ve bütün yeteneğine rağmen kendisini saklamayı başarması... Bir insan ancak adada mahsur kalmış gibi yaşarsa bu kadar kendi bilinmezliğini yaratabilir. Bu açıdan isim çok yerini buldu.
Manuel Çıtak’ın arşivini de merak ediyorum. Nasıl bir arşiv bırakmıştı? Sizi şaşırtan şeylerle karşılaştınız mı?
T.Ç: Çok düzenli bir arşivdi. Bunun yanı sıra sizin de henüz görmediğiniz, çok sayıda fotoğraftan oluşan başka bir bölüm var; orası bambaşka bir dehliz. Babamın göz bebeği olan, çok kıymet verdiği seriler de vardı. Hepsi özenle ve düzenli biçimde saklanmıştı. Ben de büyük bir heyecanla bu arşivin içine daldım. Sergide yaklaşık 100 fotoğraf yer alıyor. Seçkiyi küratör Demet Yıldız Dinçer’le birlikte oluşturduk. İstanbul, kıyılar, portreler gibi başlıklar etrafında bir araya getirdiğimiz fotoğrafların yanı sıra babamın özel bir değer verdiği işleri de kendi içinde gruplandırdık. Aslında bu bölümler en başından belirlenmiş değildi. Sergi üzerinde çalışırken fotoğraflara ve babamın dünyasına daha yakından baktıkça bu ayrımlar kendiliğinden ortaya çıktı.
Fotoğraf sanatçıları çekip beğenmedikleri fotoğrafları hemen silip yok ediyor mu sorusu kafamda dönüyor bir süredir. Özellikle de arşivin, hafızanın önemini iyiden iyiye hissettiğimiz bugünlerde. Çıtak’ın bu konudaki tutumu nasıldı?
Ş.İ: Beğenmediği fotoğrafları arşivinde tutmazdı. Onları ortadan kaldırır, dosyalamazdı. Fiziksel fotoğraflarını özenle paketleyip saklardı ama dijital fotoğrafları da hiç silmezdi. Dolayısıyla arşivinde bulunan her şey, onun “Bunlar iyi, bunları seviyorum” dediği fotoğraflardı. Açıkçası bizim işimizi de kolaylaştırdı bu süreçte. “Bunu ister mi, bunu istemez mi?” diye düşünmemize gerek kalmadı.
Yazar bir anne ve fotoğraf sanatçısı bir babayla büyümek sizi nasıl etkiledi?
T.Ç: Her şeyden önce onlar benim annem ve babamdı. Evde de dışarıda da onları hep bu gözle gördüm. Manuel Çıtak da benim için öncelikle babamdı; fotoğrafçı kimliğinden, yaptığı işlerden bağımsız olarak. Onun nasıl bir fotoğrafçı, nasıl bir sanatçı olduğunu ise kendisini kaybettikten sonra, fotoğraflarına ve işlerine yeniden dönüp baktıkça keşfetmeye başladım.
Fotoğrafla ilişkiniz nasıl?
T.Ç: Annem de babam da fotoğraf konusunda iyi bir gözüm olduğunu söylerdi. Babam, fotoğraflarımın çok duygulu olduğunu düşünürdü, videoda daha başarılı bulurdu. Oyunculuk eğitimi aldım; bu nedenle hikâyeyle kurduğum ilişki de başka bir mecrada şekillendi. Zamanla ilgim daha çok video ve sinemaya yöneldi. Sergi için hazırladığım “Görmenin Hatırası” adlı video da bu ilginin bir parçası.
Sergi için hazırladığınız video, izleyiciye samimi bir kapı açıyor. Videoyu nasıl kurguladınız? Videoyu ve babanızın sizi fotoğrafladığı seriyi anlatır mısınız?
T.Ç: Babamın bugüne kadar bana gösterdiği hayatın güzelliklerini bir araya getirmeye çalıştım. Çünkü onun vizörün arkasından gördüğü, kendi bakışıyla kurduğu bir hayat vardı. Kendisi ise vizörün önünde neredeyse hiç görünmezdi; bizi belgeleyen hep oydu. Hayatın güzelliklerini görmeye doyamayan birinin geride bıraktığı hatıralardan oluşan bir video diyebiliriz. İzleyicinin de bu dünyayla bağ kurabilmesi için videoyu bir vizörün içine yerleştirdik.

Sergiyi gezenlerin Manuel Çıtak’ın fotoğrafçılığını, dünyaya bakışını ve sanatını nasıl keşfetmelerini istersiniz? Fotoğraflara bakarken nelere dikkat etmelerini önerirsiniz?
T.Ç: Ne mutlu ki ziyaretçiler fotoğraflara büyük bir dikkatle bakıyor. Açılıştan bu yana fotoğrafların önünde uzun uzun duran, birbirleriyle konuşan, gördüklerini paylaşan insanlarla karşılaşıyorum. Bazı filmler vardır, asıl hikâyesi bittikten sonra başlar. Sanırım babamın fotoğrafları da böyle bir etki yaratıyor. İnsanların fotoğraflar karşısında durup düşünmesi, hissettiklerini ve gördüklerini birbirleriyle paylaşması kendiliğinden gelişiyor. Olduğu gibi bakmaya, hissetmeye devam etsinler.
Şahinyan'dan, Güler'den Çıtak’a fotoğraf mirası
Ş.İ: Fotoğrafla ilgilenenler Manuel’i zaten hatırlıyor. Dolayısıyla fotoğrafları geniş bir izleyici kitlesine ulaşmış, insanları etkilemişti. Ancak bugün pek çok kişi onunla yeniden tanışıyor. Tamar’ın da söylediği gibi, fotoğrafların önünde durmak, onlara bakmak, gördüklerini paylaşmak ve üzerine düşünmek gibi bir ilişki kuruluyor.
Bunun üzerinde durulması gereken bir başka boyutu da var. Ara Güler’den sonra, Türkiye fotoğrafına bu kadar çok şey sunmuş bir başka büyük sanatçının Ermeni toplumundan çıkması önemli. Bunun Ermeni toplumunun sanatla kurduğu ilişkiyle, hayatın inceliklerine verdiği değerle bağlantılı olduğunu düşünüyorum. Sofra düzeninden ev hayatına, zanaatkârlıktan eğitime uzanan bir kültürden söz ediyoruz. Nezaketin ve toplumsal yaşamın bir yansıması bu. Osmanlı’nın son döneminden, Abdullah Biraderler’den bu yana Ermeni toplumunun fotoğrafa duyduğu ilgiyi de unutmamak gerek. İnsanlar portrelerinin çekilmesini, hayatlarının belgelenmesini istiyordu. Aile fotoğrafları, stüdyo fotoğrafları... Maryam Şahinyan ve Osep Minasoğlu da bu geleneğin önemli isimleri. Manuel’in fotoğrafçılığını bu tarihsel birikim içinde değerlendirmek de bu açıdan ayrıca kıymetli diye düşünüyorum.
"Büyük bir sorumluluktu"
Serginin küratörü Demet Yıldız Dinçer, hazırlık sürecini ve serginin kurgusunu şöyle anlatıyor:
Serginin hazırlıklarına yaklaşık bir yıl önce başladık. Kuratoryel ekipte benimle birlikte Naz Uğurlu Benek, Selen Erkal ve Manuel Çıtak’ın kızı Tamar Çıtak yer aldı. Tamar’ın ekipte olması, arşivi ve Çıtak’ın bakışını çok daha yakından tanıyabilmemizi sağladı. Çıtak’ın fotoğraflarının ilk tanığı olan 30 yıllık eşi Şebnem İşigüzel’in hazırlıklar boyunca verdiği destek de sergiye farklı katmanlar kazandırdı. Manuel Çıtak’ın üretimine bütünlüklü bakan bu kapsamlı retrospektifi hazırlamak büyük bir sorumluluktu. Her fotoğraf kendi başına çok güçlüydü, bu yüzden seçim yapmak son derece zordu.
Sergi, Çıtak’ın büyüdüğü ve aynı zamanda büyülendiği şehir İstanbul’u konu alan siyah beyaz ve renkli fotoğraflarıyla başlıyor, en bilinen serilerinden biri olan ve Kilyos’taki kalabalıkları da konu edinen kıyı serisiyle devam ediyor. Bu topraklarda farklı biçimlerde varlığını sürdüren inanç pratiklerine odaklandığı fotoğraflar ile yaklaşımını “Normalde çok unutkan bir insanımdır, ancak fotoğrafını çektiğim insanların bende bıraktığı hisleri asla unutmam” diyerek özetlediği portreleri sergide karşılıklı bir diyaloğa giriyor. Çıtak’ın sık sık çıktığı seyahatlerde çektiği fotoğraflar da sergide yer alıyor. Hem yurt içinden hem de çevre ülkelerden fotoğraflar serginin önemli akslarından birini oluşturuyor. Bu seyahatlerin en dikkat çekici ürünlerinden olan, Kars ve Zonguldak’taki maden ocaklarını konu aldığı serilere de yer verdik. Sergi, sanatçının kırk yıl boyunca dışarıya çevirdiği objektifi kendine döndürdüğü “islomania” serisiyle sona eriyor. 100 fotoğrafın yanı sıra efemera da yer alıyor.

Bu fotoğraflar arasında hem Çıtak’ın sağlığında yaptığı gümüş jelatin baskılar hem de negatiflerden yaptığımız taramalarla dijitalleştirdiğimiz çalışmaların modern baskıları bulunuyor. Hazırlıklar sırasında elimizde yalnızca düşük çözünürlüklü kopyaları olan fotoğrafların negatiflerini bulup taradık, böylece onları büyük boyutta basabildik. Bazen de içeriğini bilmediğimiz negatifleri tarayarak daha önce hiç görülmemiş, basılmamış kareleri ortaya çıkardık. Baskıları yaparken Manuel Çıtak’ın hayattayken yaptığı seçimlere sadık kalmaya çalıştık.
Bu süreçte sergiye paralel bir yayın da hazırladık. Yayında yapıt görsellerinin yanı sıra kaleme aldığım kavramsal çerçeve metni yer alıyor. Şebnem İşigüzel’in, izleyicilerin sergide sesli tur olarak kendi sesinden de dinleyebileceği “Kendine Ait Bir Ada” başlıklı yazısı ile Orhan Cem Çetin’in “İyi Fotoğrafçı” başlıklı yazısı da yayında bulunuyor. Son olarak Şebnem İşigüzel ve Tamar Çıtak ile gerçekleştirdiğim bir söyleşiye de yer verdik."




