«Մետիամաքս»ի կողմէ հրապարակուած եւ որպէս «սփիւռքի առաջնորդներու» ձայն մատուցուած բաց նամակի հեղինակները կը նախազգուշացնեն, թէ Հայաստանը կանգնած է սփիւռքի հետ յարաբերութիւններու խզման վտանգի առաջ եւ կոչ կ՚ընեն արտերկրին բնակուող հայերուն եկեղեցի–պետութիւն ներկայիս առճակատման կապակցութեամբ դիմել «քաղաքական միջոցներու եւ իրաւական գործողութիւններու»՝ իրենց բնակութեան երկրներու կառավարութիւններու միջոցով։
Այդ ձեւակերպումը ապա կողմնորոշող է, իսկ կոչը՝ վտանգաւոր։
Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցին ո՜չ շէնք է, ո՜չ՝ աստիճանակարգ։ Եկեղեցին ժողովուրդն է։ Հայոց պատմութիւնը այդ յստակ ցոյց կու տայ. սովորական տղամարդիկ եւ կանայք են, ովքեր ցեղասպանութեան, աքսորի, բռնաճնշումներու, պատերազմի եւ կորուստի պայմաններուն պահպանած են հաւատքը եւ ինքնութիւնը։ Ինստիտուտները կենդանի կը մնան միայն այն դէպքին, եթէ կը ծառայեն այն մարդկանց, որու շնորհիւ ապահովուին անոնց կենսագործունէութիւնը։ Երբ ինստիտուտը չի ծառայեր այն մարդկանց, որոնց շնորհիւ գոյութիւն ունի, անոր պահպանման պատասխանատուութիւնը կը դառնայ միակողմանի եւ հաւատքը կը վերածուի ծանր բեռի։ Ահա, թէ ինչու կը նորոգեն եւ հաշուետուողականութիւնը կ՚ուժեղացնեն եկեղեցին, այլ ոչ՝ թուլացնեն։
Անհրաժեշտ է նաեւ ուղիղ խօսիլ ըրուած կոչի ներկայացուցչականութեան մասին։ Սփիւռքը յանձնաժողով չէ։ Սփիւռքը միլիոնաւոր հայերն են տասնեակ երկրներու մէջ՝ տարբեր փորձառութիւններով, քաղաքական համոզմունքներով եւ առաջնահերթութիւններով։ Փոքրաթիկ անձանց շրջանակը, որքան ալ որ յայտնի ըլլայ, չի կրնար խօսիլ բոլորի անունին։ Բազմաթիւ սփիւռքահայեր աջակցեցին Հայաստանի ժողովրդավարական վերափոխման՝ պետութեան զաւթման դէմ եւ կոռուպցիայի կազմաքանդման ուղղուած վաղուց սպասուած գործընթացքին։ Ոմանք այդ փոփոխութիւններուն ընդդիմացան առաջին իսկ օրուանէն, ոմանք ալ դիրքաւորուեցան Մայր Աթոռէ ներս գործող քաղաքական տարրերու շուրջ՝ ընդդիմանալով 2018-էն ետք ձեւաւորուած կառավարութեան եւ վերջինիս կողմէն իրականացուող բարեփոխումներուն։ «Մետիամաքս»ի կողմէն հրապարկուած բաց նամակը աւելի շատ կը նմանուի տեւական ժամանակ պահպանուած այդ քաղաքական նախագծի շարունակութեան, քան ազգին ուղղուած նախազգուշացման։
Նամակի ամենասադրիչ համեմատութիւնը, ըստ որու՝ Հայաստանը կը մօտենայ մի խզման, «ինչը նոյնիսկ Օսմանեան Կայսրութեան կամ Խորհրդային Միութեանը չէր յաջողուած», երբեք պէտք չէ ըրուի։ Այդ ռեժիմները փորձած են վերացնել հայերուն։ Հայաստանի Հանրապետութիւնը ինքնիշխան պետութիւն է՝ ընտրուած իշխանութեամբ, քաղաքական բազմակարծութեամբ եւ սահմանադրական կարգով։ Ցեղասպանութեան յիշողութիւնը ու խորհրդային դրավման այսօրուայ քաղաքական պայքարի մէջ ներքաշելը բարոյական յստակութիւն չէ. այդ բարոյական վանտալիզմ է։
Սփիւռքահայերուն ուղղուած կոչը՝ դիմել օտարերկրեայ կառավարութիւններուն «քաղաքական միջոցներու եւ իրաւական գործողութիւններու» համար, նոյնքան սխալ է։ Սփիւռքահայերը ունին բոլոր իրաւունքները եւ անգամ պարտաւորութիւնը, պաշտպանելու Հայաստանի անվտանգութիւնը ու ապագան այն երկրներուն, որտեղ կ՚ապրին։ Սակայն Հայաստանի ներքին հարցերը այս ձեւով միջազգայնացնելը սփիւռքեան համայնքներուն կը վերածէ ճնշման գործիքի՝ ուղղուած հէնց Հայաստանի Հանրապետութեան դէմ։ Դա կը խաթարէ Հայաստանի ինքնիշխանութիւնը, կը խորացնէ հայրենիք–սփիւռք բաժանումը եւ լրացուցիչ լծակներ կու տայ այն ուժերուն, որոնք Հայաստանի բարին չեն ցանկանար։ Հայաստանի ճակատագիրը չի կրնար բանակցուիլ օտար մայրաքաղաքներուն՝ ինքնակոչ ներկայացուցիչներու կողմէն։
Այս պահը նաեւ կը պահանջէ ազնուութիւն այն վիճակի մասին, որ Հայաստանը ժառանգած էր։ Անկախութենէն ետք Հայաստանը տասնամեակներ շարունակ ենթարկուեցաւ համակարգային կոռուպցիայի եւ ինստիտուցիոնալ քայքայման։ Այդ ժառանգութիւնը թուլացուց պետութիւնը, քայքայեցաւ հանրային վստահութիւնը եւ երկիրը դարձրուց խոցելի։
2018 թուականի ժողովրդավարական շրջադարձը դարձաւ բեկումնային պահ. ժողովուրդը պահանջեց իշխանութիւն, որ հաշուետու է հանրութեան, ոչ թէ՝ արմատացած շրջանակներուն։ Այդ աշխատանքը դեռ աւարտուած չէ, սակայն ուղղութիւնը յստակ է՝ աւելի մեծ հաշուետուողականութիւն, աւելի մեծ թափանցիկութիւն եւ պետութեան նկատմամբ աւելի մեծ հանրային պատասխանատւութիւն։
Ոչ ոք չի մոռանար Ատրպէյճանի հետ կործանարար պատերազմը եւ անոր յաջորդած ողբերգութիւնը։ Ցաւը համազգային է եւ մշտական։ Սակայն այդ աղետի արմատները չեն սահմանափակուիր որեւէ ճշգրիտ ժամանակաշրջանով կամ վարչակազմով. տասնամեակներու անփութութիւնը, ինքնավստահութիւնը եւ վատ կառավարումը Հայաստանը եւ Արցախը թողեցին վտանգաւոր եւ խոցելի վիճակին։ Հայ ժողովուրդը վճարեց արեամբ։ Այդ պատմութիւնը չի կրնար վերաշարադրուիլ՝ հեղինակութիւններ պաշտպանելու համար։
Այդ ժամանակէն ի վեր Հայաստանը կը գործէ տարածաշրջանի ճնշման եւ Ատրպէյճանի ու Թուրքիայի կողմէն շարունակուող թշնամանքի պայմաններուն։ Այդ միջավայրին վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանի ղեկավարած կառավարութիւնը որդեգրած է դժուար, ոչ կատարեալ, սակայն կենսունակ ուղի՝ ամրապնդել պետական ինստիտուտները, ընդլայնել Հայաստանի դիւանագիտական եւ անվտանգային հնարաւորութիւնները եւ առաջ մղել այնպիսի գործիքակազմ, որ կը նուազեցնէ նոր պատերազմի ռիսկը։
Այսօր Հայաստանը կը ներգրաւուի խոշոր ուժային կեդրոններու եւ տարածաշրջանային գործընկերներու հետ այնպիսի ձեւաչափերով, որոնք դեռ ոչ վաղ անցեալին անհաւանական կը թուային փոքր եւ մեկուսացուած պետութեան համար։ Սա չի վերացներ առկայ մարտահրաւէրները, սակայն կը ստեղծէ կայունութեան եւ զարգացման համար հնարաւորութիւններ, մի բան, որ անկախութենէն ի վեր գրեթէ անհնար եղած է Հայաստանի համար։
Այդ համատեքստին փոքրաթիւ անձանց շրջանակի փորձը՝ ներկայացնել իրեն որպէս «սփիւռք», քաղաքական օրակարգը քօղարկել կրօնական լեզուով եւ կոչ ընել արտաքին ճնշման արշաւներու ընդդէմ Հայաստանի ընտրուած իշխանութեան, ազգաշինութիւն չէ։
Այդ խմբային շահ է՝ առաքինութեան կերպարով ներկայացուած, խառնուած անձնական, ինստիտուցիոնալ կամ ֆինանսական շահերու հետ, որոնք բացայայտուած չեն եւ չէզոք չեն։
Հայաստանին անհրաժեշտ է ուժեղ պետութիւն եւ ուժեղ եկեղեցի։ Երկուսն ալ հնարաւոր են, միասին, երբ իշխանութիւնը օրինական է, ինստիտուտները՝ հաշուետու եւ երբ քաղաքականութիւնը չի թաքնուիր եկեղեցական հանդերձանքի հետեւը։ Հաւատքը պէտք չէ օգտագործուի որպէս զէնք ժողովրդավարական օրինականութեան դէմ։ Եկեղեցին պէտք է նորացուի բարեվարքութեան հաստատման եւ բարեփոխման միջոցով, իսկ պետութիւնը պարտաւոր է պահպանել օրէնքի գերակայութիւնը եւ ապահովել դաւանանքի ազատութիւնը՝ չթոյլատրելով որեւէ ինստիտուտի վերածուիլ զուգահեռ քաղաքական իշխանութեան։
Սփիւռքի բարձրագոյն պարտաւորութիւնը հայկական ներքին հակամարտութիւնները չսրելն է։ Այն Հայաստանի հզօրացումն է՝ ներդրումներ կատարելով, ինստիտուտներ կառուցելով, կրթութիւնը եւ դիմակայունութիւնը ամրապնդելով, տեղահանուած ընտանիքներուն աջակցելով, կարողութիւնները արդիականացնելով եւ բարեփոխումներու դժուար աշխատանքին սատարելով, այլ ոչ թէ հեռուէն այն սաբոթաժի ենթարկելով։
Հայաստանը հին իշխանական պայքարներու թատերաբեմ չէ։ Եկեղեցին գահ չէ։ Սփիւռքը լծակ չէ, որ կարելի է գործադրել հայ ընտրողի կամքի դէմ։ Եկեղեցին, որու հիմքը ժողովուրդի հաւատքն է, չի կրնար հեռանալ ժողովուրդէն։ Կոռուպցիայից ազատագրուած պետութիւնը պէտք է պաշտպանուի, ոչ թէ թուլացուի՝ աշխարհի տարբեր ծայրերուն ապրող հայերու կողմէ։
Կարօ Հ. Արմէն, գիտութիւնների տոքթոր Agenus Inc.-ի, հիմնադիր տնօրէն ՔՈԱՖ, հիմնադիր, խորհուրդի նախագահ։
