ԲԱԳՐԱՏ ԷՍԴՈՒԳԵԱՆ
Այս անգամ ուղիներու ժապաւէնը երկաթգծի միջոցաւ մեզ կը տանին դէպի երկրի ներքին շրջանները։ Այս անգամ հրաւէրը եկած էր Էսքիշեհիրէն։ Վաղեմի բարեկամներ կ՚ուզեն մեր միջոցաւ լսել հայոց պատմութեան մանաւանդ ալ, հայ մշակոյթի առանձնայատկութիւններու մասին։
Հրաւիրողները որքան ալ ծանօթ ըլլան պատկերացում մը չունինք թէ Էսքիշեհիր հասնելով որո՞նց հետ պիտի շփուինք։ Մեզ ուղեկցողներ հպարտութեամբ կը պատմեն թէ շնորհիւ քաղաքի բազմամեայ քաղաքապետ՝ Եըլմազ Պիւյիւքէրշենի քաղաքը աճած, ընդլայնած, բազմացած եւ զարգացած է առանց կորսնցնելու իր պատմական դիմագիծը։
Մեզ հիւրընկալող «Աւլու Սանաթ» միութիւնը քաղաքի պատմական Օտուն Բազարը թաղին մէջ է, որ նաեւ ծանօթ է հայոց թաղամաս կոչումով։
Այստեղ բացարձակապէս չենք հանդիպիր բազմայարկ շէնքերու։ Ընդհանրապէս երկյարկանի, երբեմն ալ եռայարկ շէնքերը խնամքով նորոգուած են առանց զոհելու իրենց երբեմնի տեսքը։
Քաղաքի կեդրոնը՝ ուր իջեւանած էինք նաեւ մենք, օժտուած է գեղեցիկ մտայղացումներով։ Փորսուք գետի վրայ կը շրջին կոնտոլներ, գոյացնելով Վենետիկեան տպաւորութիւն մը։ Անդին կը գործէ հանրակառք եւ բոլորի համադրումը կը պարզէ արդիաշունչ քաղաքի մը տպաւորութիւնը։
Էսքիշեհիր ծանօթ է նաեւ ուսանողներու քաղաք ըլլալու հանգամանքով։ Շնորհիւ Անատոլու Համալսարանի բազում երիտասարդութիւն կը վայելեն այս չքնաղ քաղաքի ընձեռած յարմարութիւններն ու գեղեցկութիւնները։ Քաղաքի աժմու բնակիչները ընդհանրապէս գաղթականներ են, մեծաւ մասամբ թաթար թուրքեր եւ չերքէզներու տարբեր ցեղախումբեր։ Կան նաեւ մեծ թիւով Պալքանեան թերակղզիէն գաղթած ժողովուրդ։ Եթէ ոչ բոլորին, գոնէ մեզ շրջապատող զանգուածին համար կրնանք ըսել թէ խիստ հետաքրքիր են իրենց ապրած տարածքի պատմական անցեալով։
Այդ ուշադրութեան իբր հետեւանք, անոնք կազմակերպեցին դէպի Սիվրիհիսար շրջագայութիւն մը, որպէսզի տեսնենք տեղւոյն Սուրբ Երրորդութիւն Եկեղեցին։
1881-ին կառուցուած այս եկեղեցին իր դիրքով, ծաւալով ու վերանորոգուած տեսքով իսկապէս ալ հմայիչ է բոլոր այցելուներու համար։ Մեզի համար կարելի չեղաւ Սուրբ Երրորդութեան Եկեղեցւոյ ներքնամասը տեսնել, քանի որ մուտքի դռները փակ էին ու կղպուած։ Բայց այդ երեւոյթը արգելք չէր եղած, որ եկեղեցին ունենար այցելուներ, որոնք կը գոհանային եկեղեցւոյ շքեղ տեսքը դիտելով։
Սիվրիհիսարի քաղաքապետութիւնը շատ տեղին որոշումով մը եկեղեցւոյ հանդիպակած սարալանջի տարածքը վերածած էր քանդակներու թանգարանի մը։ Հոն քանդակուած էին թրքերէն գրականութեան ժամանակակից հեղինակներ եւ այլ արհեստագէտներու արձաններ։
Առաջին հերթին տրուած բացատրութիւնով կ՚ըսուէր թէ եկեղեցին փակ է, որովհետեւ վերանորոգման աշխատանքները կը շարունակուին։ Բայց պարտինք ընդգծել թէ նման աշխատանքի մը գոյութիւնը պարզող ոչինչ կար մեր տեսադաշտին մէջ։ Ըստ երեւոյթի եկեղեցին արտաքինով բարեկարգուած էր, բայց ներքին գործածութեան մասին յստակ որոշում մը ցարդ չէր գոյացած։
Մենք արդէն երկու ինքնաշարժներով հասած էինք Սիվրիհիմար, ուր մեզի միացան եւս երկու ինքնաշարժներով տեղ հասած երիտասարդ ակադեմականներ։ Անոնք լաւ պատրաստուած մտաւորականներ էին նաեւ, որոնց հետ ունեցանք հաճելի զրոյց Սուրբ Երրորդութեան շրջափակին։
Նոյն օր այցելեցինք Սաքարիա գետի ակը, ուր եւս հանդիպեցանք մեզ հրաւիրողներու բարեկամներուն։ Նշեմ թէ իւրաքանչիւր հանդիպում մեզի համար կը դառնար նոր ուրախութիւն մը, քանի կը ծանօթանայինք գաղափարակից յաճախ ալ տարեկից անձանց հետ։ Քանի կը ծաւալէր զրոյցը, ալ աւելի կը պարզուէր մեր միջեւ հասարակական միտքերն ու ճաշակները։ Մերթ հրճուանքով, մերթ թախիծով կը յիշատակէինք անցեալէն ժառանգուած բազմաբնոյթ դէպքեր։ Մեզի համար խիստ տպաւորիչ էր, երբ կը խօսէինք «Կէզի» զբօսայգիի դէպքերու ժամանակ վայրագօրէն սպանուած Ալի Իսմայիլ Քորքմազի մասին։
Մեր զրուցակիցները երիտասարդ ուսանողի մահէն ետք այցելած էին անոր ընտանիքը, ծննդավայր Անթաքիոյ մէջ եւ մինչեւ այսօր կը տառապին իրենց քաղաքի մէջ նման ոճիրի մը գործուելուն ամօթէն։
Երրորդ օրը՝ 9 Մայիս շաբաթը, վերապահուած էր մեր ելոյթին։ Տրուած ըլլալով թէ հանդիպման վայրը սահմանափակ տարողութիւն ունէր, կազմակերպիչները խուսափած էին ընդհանուր հրաւէրի կոչերէ։ Փոխարէնը՝ անուն առ անուն ճշդուած զանգուածը հրաւիրած էին մեզ լսելու։
Լսարանին մէջ նոյնիսկ կային անձեր, որոնք առաւօտուայ գնացքով եկած էին Էսքիշեհիր, այս միջոցառման ներկայ գտնուելու եւ ապա իրիկուան գնացքով ալ վերադարձան դէպի Պոլիս։
Զրուցավար Զէքի Փարալը մեր նախորդ գիրքերէն քաղած հարցումներով ուղղութիւն տուաւ ժողովին։ Ան հետաքրքիր էր լսելու Թուրքիոյ հայ համայնքի թէ՛ մօտ անցեալի, թէ պատմական ժամանակներու եւ թէ ներկայի մարտահրաւէրներու մասին։
Սակայն զրոյցը յաճախ դուրս եկաւ այդ սահմանումներէն, անդրադարձներ բերելով Հայաստան-Թուրքիա յարաբերութիւններու, ժողովուրդներու համակեցութեան հետզհետէ համաշխարհային խնդիրներու սահմանները հատելով։
Իբրեւ եզրակացութիւն կարելի է ըսել թէ շատ դրական տպաւորութիւններով վերադարձանք տուն, ըստ երեւոյթի մեր ետեւ թողելով նաեւ նոյնքան դրական տպաւորութիւն։
Քանի որ կազմակերպիչները ապահոված էին մեր պատմուածքները բովանդակող կամ մեզի հետ կատարուած երկարաշունչ հարցազրոյց ներառող հատորներ, աւարտին հարկադրուեցանք սոյն գիրքերը մակագրելու։
Ուշագրաւ է որ ներկաներէն ոմանք գնեցին մեր «Պանդուխտ Երգեր» հայերէն գիրքը եւ խնդրեցին այդ մէկը ստորագրել հայերէն լեզուով։
Կիրակի ցերեկուայ ժամերուն հրաժեշտ առինք մեր սիրելի բարեկամներէն, կրկին հանդիպելու մաղթանքներ փոխանակելով։



