Կոմիտասի «Արօրն ու Տատրակը» Սիպիլի մեկնաբանմամբ

Կայ սահ­ման մը, որ­մէ այն կողմ երաժշտու­թիւնը այ­լեւս պար­զա­պէս հնչիւննե­րու յա­ջոր­դա­կանու­թիւն չէ։ Ան կը դառ­նայ յի­շողու­թիւն, մշա­կու­թա­յին ինքնու­թիւն եւ ժա­մանակ­նե­րու մի­ջեւ հաս­տա­տուած ան­տե­սանե­լի կապ։ Այդ սահ­մա­նագ­ծին կանգնած է Սի­պիլի նոր՝ «Արօրն ու Տատ­րա­կը» տե­սահո­լովա­կը, որ հիմ­քին ոչ միայն Կո­միտա­սի երաժշտու­թիւնն է, այ­լեւ անոր պահ­պա­նուած կեն­դա­նի ձայ­նը։ Ժա­մանա­կակից արո­ւես­տի մէջ ար­հեստա­կան բա­նակա­նու­թիւնը յա­ճախ կը ներ­կա­յացո­ւի որ­պէս տեխ­նո­լոգիական յե­ղափո­խու­թեան խորհրդա­նիշ։ Սա­կայն հա­զուա­դէպ են այն դէպ­քե­րը, երբ այդ տեխ­նո­լոգիան կը դառ­նայ ոչ թէ ինքնան­պա­տակ ցու­ցադրու­թիւն, այլ մշա­կու­թա­յին ժա­ռան­գութեան պահ­պանման եւ վե­րաիմաս­տա­ւոր­ման մի­ջոց։ «Արօրն ու Տատ­րա­կը» հէնց այդ բա­ցառու­թիւննե­րէն է։ Այս տե­սահո­լովա­կի տեխ­նո­լոգիան չի փոր­ձեր փո­խարի­նել Կո­միտա­սին։ Ան ըն­դա­մէնը հնա­րաւո­րու­թիւն կը ստեղ­ծէ, որ­պէսզի մէկ դար առաջ ձայ­նագրո­ւած մարդկա­յին ձայ­նը նո­րէն լսե­լի դառ­նայ մեր ժա­մանա­կի լսա­րանի հա­մար։ Այստեղ ամե­նակա­րեւոր «հե­րոսը» ոչ թէ ար­հեստա­կան բա­նակա­նու­թիւնն է, այլ հէնց Կո­միտա­սի իրա­կան ձայ­նը, որ պահ­պա­նուած է պատ­մութեան մի­ջով եւ կը շա­րու­նա­կէ ապ­րիլ։

Սա, թե­րեւս, նա­խագ­ծի ամե­նամեծ ար­ժէքն է։

Կո­միտա­սը հայ­կա­կան երաժշտա­կան մտա­ծողու­թեան առանցքա­յին դէմքն է։ Անոր կա­տարած աշ­խա­տան­քը վա­ղուց դուրս եկած է երաժշտա­գիտու­թեան սահ­մաննե­րէն։ Ժո­ղովրդա­կան եր­գե­րու հա­ւաքագ­րումը, նո­թագ­րումը, բազ­մա­ձայն մշա­կու­մը եւ ազ­գա­յին երաժշտա­կան լե­զուի ձե­ւաւո­րու­մը մշա­կու­թա­յին ինքնու­թեան պահ­պանման եզա­կի օրի­նակ դար­ձած են հա­մաշ­խարհա­յին մշա­կոյ­թի պատ­մութեան մէջ։ «Արօրն ու Տատ­րա­կը» նոյնպէս պա­տահա­կան ընտրու­թիւն չէ։ Կո­միտա­սի մշակ­մամբ կը վե­րածո­ւի ոչ միայն մե­ղեդիի, այ­լեւ ազ­գա­յին մշա­կու­թա­յին կո­դի։ Այդ կոդն է, որ Սի­պիլը կը փոր­ձէ հասցնել XXI դա­րի ունկնդրին։

Յատ­կանշա­կան է նաեւ նա­խագ­ծի մէկ այլ շերտ։ Կո­միտասն ու Սի­պիլը եր­կու տար­բեր դա­րերու արո­ւես­տա­գէտ­ներ են, սա­կայն անոնց կեն­սագրու­թիւննե­րը կը միահիւ­սո­ւին նոյն աշ­խարհագ­րա­կան յի­շողու­թեան մէջ։ Եր­կուքն ալ ծնած են Թուրքիա, տար­բեր ժա­մանակ­նե­րուն, տար­բեր իրա­կանու­թիւննե­րու պայ­մաննե­րուն, սա­կայն նոյն մշա­կու­թա­յին տա­րած­քին, որ­տեղ հայ­կա­կան երաժշտու­թիւնը դա­րեր շա­րու­նակ ձե­ւաւո­րուած, ապ­րած եւ փո­խան­ցո­ւած է սե­րունդէ սե­րունդ։ Այդ հան­գա­ման­քը տե­սահո­լովա­կին կը հա­ղոր­դէ լրա­ցու­ցիչ խորհրդան­շա­կան նշա­նակու­թիւն։ Այստեղ տե­ղի կ՚ու­նե­նայ ոչ միայն սե­րունդնե­րու, այ­լեւ աշ­խարհագ­րութիւննե­րու, յի­շողու­թիւննե­րու եւ մշա­կու­թա­յին շա­րու­նա­կակա­նու­թեան հան­դի­պում։ Սի­պիլը, որ­պէս պոլ­սա­հայ արո­ւես­տա­գէտ, կը շա­րու­նա­կէ ան երաժշտա­կան աւան­դոյթը, որու ամե­նաբարձր մարմնա­ւորումնե­րէն մէ­կը հէնց Կո­միտասն է։

Վեր­ջին տա­րինե­րուն աշ­խարհի մէջ աւե­լի ու աւե­լի յա­ճախ կը քննար­կո­ւին մշա­կու­թա­յին ժա­ռան­գութեան պահ­պանման գոր­ծին ար­հեստա­կան բա­նակա­նու­թեան կի­րառ­ման հնա­րաւո­րու­թիւննե­րը։ «Արօրն ու Տատ­րա­կը» հե­տաքրքիր օրի­նակ է հէնց այն պատ­ճա­ռով, որ տեխ­նո­լոգիան այստեղ կը ծա­ռայէ երաժշտու­թեան, այլ ոչ հա­կառա­կը։ Այն չի փոր­ձեր ստեղ­ծել նոր Կո­միտաս։ Ան կը փոր­ձէ հնա­րաւո­րինս հա­ւատա­րիմ կեր­պով ներ­կա­յիս լսա­րանին մօ­տեց­նել իրա­կան Կո­միտա­սը։ Սա է նա­խագ­ծի ամե­նակա­րեւոր բա­րոյա­գիտա­կան շեր­տը։ Տե­սահո­լովա­կը նաեւ կա­րեւոր հարց կ՚առա­ջադ­րէ մեր ժա­մանա­կի հա­մար։ Ինչպէ՞ս կա­րելի է ներ­կա­յաց­նել ազ­գա­յին մշա­կու­թա­յին ժա­ռան­գութիւ­նը նոր սե­րունդին, որ մեծ­ցած է թո­ւային մի­ջավայ­րին։ Պա­տաս­խա­նը, հա­ւանա­բար, ոչ թէ աւան­դոյթն ու նո­րարա­րու­թիւնը հա­կադ­րե­լու, այլ անոնք երկխօ­սու­թեան մէջ դնե­լու մէջ է։ Սի­պիլի նա­խագիծն այդ երկխօ­սու­թեան փոր­ձե­րէն մէկն է։ Ան ցոյց կու տայ, որ ժա­մանա­կակից տեխ­նո­լոգիաները կրնան դառ­նալ ոչ թէ մշա­կու­թա­յին յի­շողու­թեան մրցա­կից, այլ անոր փո­խանցման նոր լե­զուն։ Այս աշ­խա­տան­քը, թե­րեւս, կա­րեւոր է նաեւ մէկ այլ պատ­ճա­ռով։ Ան մեզ կը յի­շեց­նէ, որ ազ­գա­յին երաժշտու­թիւնը թան­գա­րանա­յին ցու­ցանմուշ չէ։ Ան կը շա­րու­նա­կէ ապ­րիլ այնքան ժա­մանակ, քա­նի դեռ նոր սե­րունդնե­րը կը վե­րադառ­նան անոր՝ նոր հար­ցե­րով, նոր զգա­ցողու­թիւննե­րով եւ նոր ար­տա­յայտչա­միջոց­նե­րով։ Կո­միտա­սի երաժշտու­թիւնը այս տե­սահո­լովա­կի մէջ չի փո­խուեր։ Կը փո­խուի միայն այն ճա­նապարհը, որով ան կը հաս­նի ունկնդրին։ Եւ գու­ցէ հէնց սա է «Արօրն ու Տատ­րա­կը» նա­խագ­ծի ամե­նամեծ ձեռքբե­րու­մը։

Մշա­կու­թա­յին երկխօ­սու­թեան ար­ձա­գանգնե­րը

«Սի­պիլի ընտրած այդ հրա­շալի եր­գը՝ Կո­միտա­սի «Արօրն ու Տատ­րա­կը» ոչ միայն գնա­հատան­քի է ար­ժա­նի, այլ նաեւ պար­տա­դիր է, որ ամէն մի հայ եր­գիչ ընտրի մեր գան­ձա­րանէն որե­ւէ ստեղ­ծա­գոր­ծութիւն եւ այն հնչեց­նե­լով փո­խան­ցէ եկող սե­րունդնե­րուն։ Շատ լաւ մտայ­ղա­ցում էր եւ հրա­շալի կա­տարում՝ պրա­վօ բո­լորին». Արա Գէոր­գեան (երա­ժիշտ, եր­գա­հան):

«Սի­պիլի տե­սահո­լովա­կը հրա­շալի օրի­նակ է, թէ ինչպէս կա­րելի է ժա­մանա­կակից տեխ­նո­լոգիանե­րու հնա­րաւո­րու­թիւննե­րը նրբա­ճաշակ կեր­պով օգ­տա­գոր­ծել՝ ժա­մանակ­նե­րու մի­ջեւ կա­մուրջ կա­ռու­ցե­լու եւ մեր հա­րուստ մշա­կու­թա­յին ժա­ռան­գութիւ­նը նո­րեն կեն­դա­նաց­նե­լու հա­մար». Մայքլ Կիւրճեան (դե­րասան, սցե­նարիստ)։

«Սի­պիլի նոր նա­խաձեռ­նութիւ­նը՝ Կո­միտա­սի կեր­պա­րը վի­զուալ կեր­պով վե­րակեն­դա­նաց­նե­լը, կա­րելի է դի­տար­կել որ­պէս հա­մար­ձակ, բայց միեւ­նոյն ժա­մանակ մեծ պա­տաս­խա­նատ­ւութիւն պա­հան­ջող քայլ։ Յատ­կա­պէս ար­ժէ­քաւոր է այն հան­գա­ման­քը, որ տե­սահո­լովա­կի մէջ կը հնչէ Կո­միտա­սի իրա­կան ձայ­նը։ Այդ կը ստեղ­ծէ իւ­րա­յատուկ կապ ան­ցեալի եւ ներ­կա­յի մի­ջեւ՝ հնա­րաւո­րու­թիւն տա­լով նոր սե­րունդնե­րուն ոչ միայն լսել անոր մա­սին, այ­լեւ զգալ անոր ներ­կա­յու­թիւնը։ Սի­պիլի գոր­ծունէու­թիւնը ինքնին առանձնա­յատուկ նշա­նակու­թիւն ու­նի։ Տա­րիներ շա­րու­նակ Թուրքիոյ մէջ հա­յերէն եր­գով հան­դէս գա­լը կը պա­հան­ջէ ոչ միայն տա­ղանդ, այ­լեւ մեծ նո­ւիրո­ւածու­թիւն, համ­բե­րու­թիւն եւ ներ­քին ուժ։ Ան իր արո­ւես­տով կա­մուրջ կը ստեղ­ծէ մշա­կոյթնե­րու մի­ջեւ՝ պահ­պա­նելով հայ­կա­կան եր­գի հնչո­ղու­թիւն ու ինքնա­տիպու­թիւն». Անա­հիտ Վար­դա­նանց (բա­նաս­տեղծ):

«Սիպիլին երաժշտական ուղին բնորոշուած է նրբաճաշակ բարձր մակարդակով, ջինջ հայկական ակունքներով, քնքոյշ ձայնով եւ գեղեցիկ բեմականութեամբ ու անոր համար Սիպիլը, ոչ թէ միայն Թուրքիոյ տարածքին, այլ աշխարհասփիւռ հայերուն համար դարձած է սիրելի եւ երգերը՝ դուրեկան։ Նորահնար «Արօրն ու Տատրակը» տեսահոլովակը ամբողջովին իւրայատուկ է եւ աննախադէպ, թէ՛ Սիպիլին երաժշտական երթին մէջ եւ թէ՛ հայկական երաժշտութեան նոր աշխարհին մէջ, երբ Կոմիտասի հարազատ շնչաւոր ձայնը աւելի քան 100 տարիներ ետք յստակ կը հնչէ։«Արօրն ու Տատրակը» երաժշտական տեսահոլովակը հրաւէր տուաւ օտարներուն՝ ճանչնալ Կոմիտասը ու Կոմիտասով՝ Հայ երաժշտութիւնը եւ Հայ դարաւոր մշակոյթը։ Իսկ աշխարհատարած հայուն՝ կրկնակի հրաւէր, անգամ մը եւս վերապրելու հայ երաժշտութեան արքայ՝ Կոմիտասով եւ վերապրեցնելու Կոմիտասը գալիք նոր դարադարձերուն, գալիք հայ սերունդներուն համար։ Կը շնորհաւորենք եւ շնորհակալ ենք Սիպիլին». Յարութ Խաչատուրեան (ԳՈՀԱՐ Գրադարան)

«Սիպիլի «Արօրն ու Տատրակին» ամենէն յատկանշական մասը այն է, որ առաջին անգամ ըլլալով Կոմիտասը կեանքի կը բերէ, եւ այնքան իրական ու հարազատ ձեւով, որ մարմինդ կը փշաքաղուի։ Երգը ինքնին Կոմիտասի ամէնէն դժուար գործերէն մէկն է, եւ պռաւօ Սիպիլին, որ կրցած է կտորը այժմէականացնել եւ երկու ձայներուն ու ոճերուն միջեւ աղուոր հարմոնի մը ստեղծել» Վահէ Պէրպէրեան

Զրու­ցենք Սի­պիլի հետ

Սի­պիլ, ող­ջոյն։ Նախ կը շնոր­հա­ւորեմ ձեզ եւ բո­լորիս այս հրա­շալի տե­սահո­լովա­կի առ­թիւ։ Ինչպէ՞ս ծնաւ այս նա­խագի­ծը։ Կը պատ­մէ՞ք ասոր մա­սին։

Այս նա­խագի­ծը շուրջ վեց տա­րուայ երա­զան­քի ար­դիւնք է։ Կրնամ ըսել, որ ան, չնա­յած բո­լոր դժո­ւարու­թիւննե­րուն ու ան­բա­րեն­պաստ հան­գա­մանքնե­րուն, չյանձնո­ւելու եւ հա­ւատ­քը չկորցնե­լու պատ­մութիւն է։ Այս գա­ղափա­րը վեց տա­րի շա­րու­նակ կար­ծես իմ ներ­քին ձայ­նը ըլ­լար՝ մշտա­պէս ինձ հետ էր։ Իմ երա­զան­քով շատ քչե­րի հետ կի­սուած եմ եւ ան­կեղծ ըսեմ, շատ յա­ճախ ոգե­ւորող խօս­քեր չեմ լսած։ Մօտ մէկ տա­րի առաջ, երբ այս մտքով կի­սուե­ցայ գոր­ծի­քաւո­րող Վա­հան Նա­հապե­տեանի հետ, ան ըսաւ. «Այսպի­սի գա­ղափար ոչ բո­լորի մտքով կա­րող է անցնի եւ ոչ բո­լորն ալ կը հա­մար­ձա­կեն ան կեան­քի կո­չել։ Քա­նի որ ան ծնած է քու սրտէն, ես ալ կ՚ընեմ ինձմէ կա­խուած ամէն ինչ»։ Այդ նա­խադա­սու­թիւնը դար­ձաւ այս ճա­նապար­հի շրջա­դար­ձա­յին պա­հերէն մէ­կը։ Ձայ­նագրման ըն­թացքին աշ­խա­տեցանք մե­ծագոյն ման­րակրկի­տու­թեամբ։ Նոյնպի­սի պա­տաս­խա­նատ­ւութեամբ տե­սահո­լովա­կի վրայ աշ­խա­տեց նաեւ ռե­ժիսոր Ար­տիոմ Աբո­վեանը։ Ար­դիւնքին ծնաւ ոչ թէ պար­զա­պէս երաժշտա­կան տե­սահո­լովակ, այլ եր­կար տա­րինե­րու երա­զանք իր մէջ կրող մի շատ իւ­րա­յատուկ ստեղ­ծա­գոր­ծութիւն։

Այս նա­խագի­ծը նման է ժա­մանակ­նե­րու մի­ջեւ ծա­ւալո­ւող երկխօ­սու­թեան։ Ի՞նչ կը ցան­կա­նայիք, որ յատ­կա­պէս Թուրքիայի հայ երի­տասար­դութիւ­նը այդ երկխօ­սու­թե­նէն լսեր։

Իրա­կանին ես սա չեմ ըսեր միայն Թուրքիոյ հայ երի­տասարդնե­րուն, այլ աշ­խարհի բո­լոր հա­յերուն եւ ապա­գայ սե­րունդնե­րուն։ Կո­միտա­սի ձայ­նը մեր ամե­նաթանկ մշա­կու­թա­յին ժա­ռան­գութիւննե­րէն մէկն է։ Կը ցան­կա­նայի, որ այս աշ­խա­տան­քը երի­տասարդ սե­րունդնե­րուն ոգեշնչէր աւե­լի խո­րու­թեամբ ճանչնա­լու իրենց մշա­կոյ­թը, լե­զուն եւ ար­մատնե­րը։ Որով­հե­տեւ ժո­ղովուրդը կը շա­րու­նա­կէ գո­յու­թիւն ու­նե­նալ այնքան ժա­մանակ, քա­նի դեռ կեն­դա­նի կը պա­հէ իր յի­շողու­թիւնը։

Դուք ծնած եւ ստեղ­ծա­գոր­ծած էք Իս­թանպուլ։ Կո­միտա­սի ձայ­նի հետ այս հան­դի­պու­մը ձեզ հա­մար նաեւ Իս­թանպու­լի հայ­կա­կան ինքնու­թեան նոր մեկ­նա­բանու­թի՞ւն էր։

Ես ծնած եւ մեծ­ցած եմ Իս­թանպուլ։ Կո­միտասն ալ իր կեան­քի կա­րեւոր տա­րինե­րը ան­ցուցած է Իս­թանպու­լի մէջ. այստեղ ապ­րած է, այստեղ հիմ­նած է երգչախմբեր եւ իրա­կանա­ցու­ցած չա­փազանց ար­ժէ­քաւոր աշ­խա­տանքներ։ Ան գի­տակ­ցումը, որ մենք նոյն քա­ղաքի հետ­քերն կը կրենք, ինձ միշտ առանձնա­յատուկ մտեր­մութեան զգա­ցում տո­ւած է։ Այս նա­խագի­ծը ինձ հա­մար միայն Կո­միտա­սի ձայ­նի հետ հան­դի­պում չէր, այլ նաեւ փոք­րիկ յար­գանքի տուրք՝ Իս­թանպու­լի բազ­մա­շերտ հայ­կա­կան մշա­կու­թա­յին յի­շողու­թեանը։

Այս տե­սահո­լովա­կին կը հան­դի­պին եր­կու ժա­մանակ­ներ՝ Կո­միտա­սի ժա­մանա­կը եւ մե­րը։ Այս հան­դի­պու­մը ձեզ հա­մար առա­ւելա­պէս երաժշտա­կա՞ն էր, թէ՞ հո­գեւոր։

Ան­կասկած՝ եր­կուքն ալ։ Ես կը հա­ւատամ, որ երաժշտու­թիւնը ան­ժա­մանակ է։ Այս նա­խագ­ծի մէջ մենք ցան­կա­ցանք թէ՛ երաժշտա­կան, թէ՛ հո­գեւոր իմաս­տով միաւո­րել ան­ցեալը ու ներ­կան, իսկ հան­դի­սատե­սին դարձնել այդ ժա­մանա­կէն վեր ճամ­բորդու­թեան մաս­նա­կիցը։

Կը թո­ւի՝ այս նա­խագ­ծով դուք ոչ միայն երգ մը կը ներ­կա­յաց­նէք, այ­լեւ փոր­ձած էք վե­րակեն­դա­նաց­նել յի­շողու­թիւն մը։ Սա ձեզ հա­մար առա­քելու­թի՞ւն էր, թէ՞ ներ­քին ցան­կութիւն։

Տա­րիներ շա­րու­նակ ես ինձ հա­մար ձե­ւաւո­րած եմ մի առա­քելու­թիւն։ Ես չեմ ցան­կա­նար պար­զա­պէս եր­գել։ Կ՚ու­զեմ, որ իմ եր­գե­րով կա­րողա­նամ ինչ-որ բան պատ­մել։ Իմ իւ­րա­քան­չիւր նա­խագ­ծով կը փոր­ձեմ թէ­կուզ փոքր ներդրում ու­նե­նալ մեր մշա­կոյ­թի, պատ­մութեան եւ հա­ւաքա­կան յի­շողու­թեան պահ­պանման գոր­ծին։ Կո­միտա­սը ծնած է 1869 թո­ւակա­նին, սա­կայն քա­նի դեռ կ՚ապ­րին հայ­կա­կան ինքնու­թիւնը ու մշա­կոյ­թը, անոր ձայնն ալ կը շա­րու­նա­կէ ապ­րիլ։

Այս նա­խագ­ծով ձեզ հա­մար ամե­նամեծ յա­ջողու­թիւնը ո՞րն է՝ գե­ղարո­ւես­տա­կան ար­դիւնքը, թէ՞ այն ազ­դե­ցու­թիւնը, որ կրնայ թող­նել մարդկանց սրտե­րին։

Ինձ հա­մար ամե­նամեծ յա­ջողու­թիւնը մարդկանց սրտե­րուն հաս­նիլն է։ Եթէ այս աշ­խա­տան­քը կա­րողա­ցած է հետք թող­նել թէ՛ գե­ղարո­ւես­տա­կան, թէ՛ զգաց­մունքա­յին առու­մով, ու­րեմն այն հա­սած է իր նպա­տակին։

Եթէ «Արօրն ու Տատ­րա­կը» երգ չըլ­լար, այլ Կո­միտա­սին ուղղո­ւած նա­մակ, ո՞րը կ՚ըլ­լար ան միակ նա­խադա­սու­թիւնը, որ կը գրէիք այդ նա­մակին։

«Ձեր ձայ­նը միայն ան­ցեալին չի պատ­կա­ներ. ան այ­սօր ալ կը շա­րու­նա­կէ մեզ ճա­նապարհ ցոյց տալ։ Մենք ձեզ ան­սահման երախ­տա­պարտ ենք»։

Այ­սօր, երբ աշ­խարհը առա­ւելա­պէս կը նա­խընտրէ արագ սպա­ռուող արո­ւես­տը, ին­չո՞ւ որո­շեցիք ընտրել լռու­թեան, յի­շողու­թեան եւ խո­րու­թեան լե­զուն։

Արո­ւես­տի նկատ­մամբ իմ վե­րաբեր­մունքը այս կը պա­հան­ջէ։ Հան­րա­մատ­չե­լի մշա­կոյ­թի արագ ըն­թացքին տրո­ւելուն փո­խարէն ես կը նա­խընտրեմ ստեղ­ծել այնպի­սի գոր­ծեր, որոնք տա­րիներ անց ալ կը պահ­պա­նեն իրենց ար­ժէ­քը։ Որով­հե­տեւ կը հա­ւատամ, որ իս­կա­կան արուես­տը ժա­մանա­կին դի­մացող արո­ւեստն է։

Տե­սահո­լովա­կի նկա­րահա­նումնե­րու ըն­թացքին եղա՞ծ է մի պահ, երբ զգա­ցած էք, որ այս աշ­խա­տան­քը կը փո­խէ նաեւ ձեզ՝ որ­պէս արո­ւես­տա­գէտին։

Մինչ օրս բազ­մա­թիւ տե­սահո­լովակ­ներ նկա­րահա­նած եմ, սա­կայն սա թէ՛ հո­գեւոր, թէ՛ պա­տաս­խա­նատ­ւութեան տե­սան­կիւնէն ամե­նադ­ժո­ւարն էր։ Մօրս կորսնցնե­լէ շատ կարճ ժա­մանակ ան­ցած էր, իսկ նկա­րահան­ման օրը հա­մընկնած էր Մայ­րե­րու օրո­ւայ հետ, ին­չը զգա­ցումներս աւե­լի խո­րացած էր։ Նկա­րահան­ման ընդմի­ջումնե­րու ըն­թացքին ար­ցունքներս կը սրբէի եւ ինքս ինձ կ՚ըսէի. «Սի­պիլ, դուն պէտք է ու­ժեղ ըլ­լաս»։ Գու­ցէ հէնց այդ ժա­մանակ առա­ջին ան­գամ սոր­վե­ցայ միաժա­մանակ կրել եւ՛ արո­ւես­տա­գէտի իմ ինքնու­թիւնը, եւ՛ որ­պէս մարդ ապ­րած իմ ցա­ւը։

Ի՞նչ կը ցան­կա­նայ Սի­պիլը մաղ­թել հան­դի­սատե­սին այս տե­սահո­լովա­կի մի­ջոցով։

Կը ցան­կա­նամ, որ բո­լորը Կո­միտա­սի անկրկնե­լի ձայ­նի ու­ղեկցու­թեամբ մեկ­նեն ժա­մանա­կից վեր մի ճամ­բորդու­թեան։ Եւ ամե­նակա­րեւո­րը՝ եր­բեք չդա­դարին հա­ւատալ, որ եր­բեմն նոյ­նիսկ անհնա­րին թո­ւացող երա­զանքներն ել կրնան իրա­կանու­թիւն դառ­նալ, եթէ կ՚ու­ղեկցո­ւին համ­բե­րու­թեամբ, աշ­խա­տան­քով եւ հա­ւատով։