ԴԱԼԱՐ ՄԻՏՈՅԵԱՆ
Յունիս 22-ի գիշերը բեմադրուած «Պարոնեանը Կը Վերաբեռնուի» թատերախաղը, ոչ միայն բեմական փորձառութիւն մըն էր, այլ նաեւ անցեալի ու ներկայի միջեւ հաստատուած արտասովոր հանդիպում մը։ Դեռ սրահ չմտած դերասանները հարցում մը ուղղեցին հանդիսատեսներուն: «Ի՞նչ կը պատահէր, երբ մեծ երգիծաբանը՝ 19-րդ դարէն խլէինք ու բերէինք այսօրուայ Պոլիս»: Այս գաղափարը, որ դեռ վարագոյրը չբացուած հանդիսատեսը կը հրաւիրէր մտածելու, ներկայացման ամենաուժեղ կողմերէն մէկն էր։
Խաղը համարձակ էր ոչ միայն քննադատութիւններով։ Ան նաեւ համարձակ էր նկատի ունենալով թէ ժամանկակից հանդիսատեսի սովորութիւնները արագօրէն փոխուած են եւ ուշադրութեան տեւողութիւնը հետզհետէ կրճատուած։ 90 վայրկեան, առանց ընդմիջումի եւ ամբողջութեամբ արեւմտահայերէնով ներկայացում մը բեմադրելը՝ իսկապէս համարձակութիւն կը պահանջէ։
Այս ընթացքով խաղը կը յիշեցնէր, թէ լեզուն ոչ միայն հաղորդակցութեան միջոց է, նաեւ մշակութային յիշողութիւնն է։ Այսուհանդերձ, ներկայացման որոշ ընտրութիւնները միտքս զբաղեցուցին բոլոր խաղի տեւողութեամբ։ Ասոնցմէ առաջինը բեմայարդարումն էր։ Խաղի ընթացքին գրեթէ բնաւ բեմական աշխարհ մը չէր ստեղծուած: Կրնայ դիտմամբ ընտրուած ըլլայ պաստառով ստեղծել վայրերը արհեստական բանականութեամբ որպէսզի օտարացնէ հանդիսատեսը Bertolt Brecht-ի կերպով: Խաղի առաջին տպաւորութիւնը այն էր, որ հետեւեցանք վայրերու փոփոխումը նկարներու միջոցով թեէւ Brecht-ի օտարացման կերպով, հանդիսատեսին իր դիտածին օտար ըլլալը յիշեցնելու փոխարէն՝ բեմի խաբէութիւնը հաստատող զարդարանքի դեր կատարած է, եւ այդ պատճառով ալ չէ յաջողած այդ զգացումը փոխանցել մեզ: Նաեւ որոշ պահերու հանդիսատեսին ուշադրութիւնը հեռացուց խաղի կեդրոնէն։ Անշուշտ թատրոնը միշտ մեծ բեմայարդարումներու պէտք չունի։ Նոյնիսկ երբեմն պարապ բեմ մը կրնայ վերածուիլ ամենաազդեցիկ արտայայտութեան միջոցին։ Սակայն հոս գործածուած պատկերները, բեմին մէկ մասնիկը ըլլալէ աւելի, անոր տեղը գրաւելու կը ջանային։ Ասիկա ալ, հանդիսատեսին երեւակայութիւնը շարժման մէջ դնելու փոխարէն, զայն քաշեց յոգնեցուցիչ տեսողական հոսանքի մը մէջ։ Յատկապէս երբ կը մտածեմ պոլսահայ համայնքին այսօր դիմագրաւած մշակութային մաշումին եւ լեզուական կորուստին նման խնդիրներուն հանդէպ անոր տուած հակազդեցութիւններուն մասին, ինքզինքս հետեւեալ հարցումը ուղղած կը գտնեմ: «Իսկապէս Պարոնեանը այսպէ՞ս կը վարուէր»։ Ինծի կը թուի, թէ անոր առաջին հակազդեցութիւնը բարկութենէ աւելի զարմանք պիտի ըլլար։ Թերեւս ալ տարիներով իր գրութիւններուն մէջ քննադատած թերութիւնները այլ ձեւերով շարունակուիլը տեսնելով՝ պահ մը լեզուն կապուած մնար:
Այս բոլորով հանդերձ, խաղը իր հանդիսատեսը մտածելու մղող, զայն սովորական դարձածէն դուրս հանող եւ վէճեր հրահրող իւրայատուկ արտադրութիւն մըն է։ Նոյնիսկ երկրորդական կը մնան բեմական գեղագիտական ընտրութիւնները, բեմայարդարման գործածութեան կամ կերպարներու մեկնաբանման շուրջ յառաջացած այս քննարկումները։ Որովհետեւ ըստ ինձ ալ աւելի կարեւոր է այսպէս գաղափարի մը ծագումը դիտել բեմի վրայ մանաւանդ նոր սերունդի անդամներէ յստակ եւ սահուն արտայայտութեամբ մը որուն կարիքը ունինք առօրեային մէջ: Այս պատճառով, ներկայացման արտասանուած քննադատութիւնները ինչ որ ալ ըլլան, պէտք է գնահատել այսպիսի ծրագրի մը կեանք տուող, բեմ բարձրացնող եւ անոր համար ճիգ թափող ամէն մէկ անհատի վաստակը։ Քանզի որոշ գործեր ոչ միայն իրենց գեղարուեստական արժէքով, այլ պարզապէս իրենց գոյութեամբ իսկ իմաստ կը ստանան։ Այս խաղն ալ այդ բացառիկ գործերէն մին էր եւ յոյս մը տուաւ որ պիտի շարունակեն այսպիսի ստեղծագործումներ:
