Dünyada ve Türkiye’de düğünlerin, eğlencelerin, kutlamaların en yaygın unsurlarından biri olan havai fişek gösterileri, son yıllarda çevre ve hayvan hakları savunucularının en çok dikkat çektiği konuların başında geliyor. İnsan kulağının sınırlarını zorlayan, hayvanlar içinse katlanılamaz boyutlara ulaşan yüksek ses ve ışık patlamaları, ekosistemde geri dönülmez hasarlar bırakıyor.
Özellikle yaz aylarında fazlalaşan düğünler ve kutlamalar nedeniyle daha çok gördüğümüz havai fişeklerin hayvanlara ve ekosisteme etkisi üzerine Yaşamdan Yana Veteriner Hekimler’den Talin Hüseyinoğlu ile konuştuk. Türkiye'de düğün mevsimize girdiğimiz düşünülürse, neredeyse her hafta sonu yüzbinlerce havai fişek patlatılıyor. Hüseyinoğlu, özetle “Havai fişekler yasaklanmalı, alternatif drone ve ışık gösterileri kullanılmalı” diyor.
Havai fişekler; kutlama, düğün, tören, yılbaşı ve spor müsabakaları sonrası çeşitli insan eğlencelerinde sıkça kullanılıyor. Aslında havai fişek kullanımı için kullanım belgesi gerekli ancak Türkiye’de çoğunlukla izinsiz kullanılıyor. Havai fişek kullanımı için mülki amirlikten (valilik ve kaymakamlık) izin alınması gerekse de bu prosedüre de uyulmayabiliyor. Satış ve erişiminin kolaylığı da havai fişeklerin yaz eğlencesi olarak geceleri kullanılmasına yol açıyor. Herhangi bir siteye girip istediğiniz kadar sipariş etmek mümkün.
Tanıklığım
Birkaç gün önce Karaköy’de bir futbol müsabakası sonrası çok sayıda havai fişek ateşlenmişti ve fişeklerin çoğu denize düşmüştü. Bölgede çok fazla martı ve karga olduğu için kuşların panik içinde kaçışını gözlemleyebildim.
Havai fişekler çevreyi ve kuşlar, kediler, köpekler başta olmak üzere pek çok hayvan türünü ciddi düzeyde ve olumsuz etkiliyor. Havai fişek, meşale, işaret fişeği ve benzer yanıcı patlayıcılar orman yangınları nedeniyle 2025 yılında yaz aylarında yasaklanmıştı. Bu birkaç aylık örnek dışında doğayı ve hayvanları korumayı önceleyerek ve yılın tamamını kapsayan genel bir yasak söz konusu olamadı.
İngiltere merkezli Royal Society for the Prevention of Cruelty to Animals/Kraliyet Hayvanlara Karşı Zulmü Önleme Derneği’nin web sitesinde bulunan “desibel şiddeti grafiği” havai fişeklerin ses ve patlama şiddetinin jet uçakları ve ambulans sirenlerinden katbekat yüksek olduğu gösteriyor.
Ayrıca Ankara merkezli Simurg Kuş Yuvası Derneği’nin “Havai fişekler tamamen yasaklansın. Bu ilkel ve ölümcül eğlence artık son bulsun” adlı change.org kampanyasında da toplu kuş ölümlerine detaylı bir biçimde değiniliyor.
“2021’e geçtiğimiz gece, Roma’da bir kuş katliamı yaşandı. İnsanların eğlence için attığı havai fişekler, onlarca kuşun ölümüne neden oldu. Ülkemizde de defalarca benzeri katliamlar yaşandı. Gecenin sessizliğinde önceden tahmin edilemeyen bir anda yüksek bir patlama sesi (sürpriz etki) ile kuşlarda bir panik meydana geliyor. Bu panikle uyku tüneklerini terk eden kuşlarda karanlığa ve açığa çıkan dumana bağlı görüş azlığı temelli binalara, enerji iletim hatlarına, ağaçlara çarpıp yaralanma hatta ölüm yaşanırken, hayvanların yanma sebebiyle öldüğü de kanıtlanmıştır. Üreme dönemlerinde, yuvada yavruları olan kuşlar, gece serinliğinde üşümemeleri için yavrularının üzerinde uyurlar. Havai fişek patlaması paniği ile yuvayı terk ettiğinde yuvaya geri dönene kadar geçen sürede yuvada kalan yavrular soğuk ve yırtıcılar gibi sebeple hayatları tehlikeye girerken, ebeveyn kuşların panik ile çırpınmaları sonucu yumurtalar ve yavrular yuva dışına itilebiliyor, yuvalar zarar görebiliyor. Bu gibi durumlar özellikte düşük popülasyon büyüklüğüne sahip kuşlarda, sürü yapan kuşlarda ve üreme kolonisi ile üreyen kuşlarda popülasyonu tehlikeye sokuyor.”
Hangi ülkeler yasaklıyor?
Yaşamdan Yana Veteriner Hekimler Platformu’dan Talin Hüseyinoğlu da konuya ilişkin şunları söyledi: “Yaşamdan Yana Veteriner Hekimler olarak havai fişek kullanımı, insan merkezli eğlence anlayışının diğer canlıların en temel yaşam haklarını, yaşama, barınma ve güvende olma hakkını doğrudan ihlal eden uygulamalarından biri olarak karşımıza çıkıyor.”
“İrlanda’da havai fişeklerinin satışı ve bireysel kullanımı büyük ölçüde yasaktır ve yalnızca özel izinli profesyonel gösteriler kapsamında kullanılmasına izin veriliyor. Bu model şehir içi hayvan refahını hedefleyen bir yaklaşım.
Hollanda’da son yıllarda yapılan düzenlemelerle birlikte bireysel havai fişeklerinin aşamalı olarak kaldırılması yönünde kararlar alınmıştı. Yılbaşı gibi dönemlerde yaşanan yaralanmalar, yangınlar ve hayvan kayıpları bu sürecin hızlanmasında etkili olmuştu.”
Hayvanlar ne yaşıyor?
“Hollanda'da yapılan radar tabanlı bir araştırmada yılbaşı gecesi kullanılan havai fişeklerin etkisinin en yoğun olarak ilk 5 kilometrede görüldüğü, ancak hayvanlarda oluşturduğu davranışsal etkilerin 10 kilometreye kadar uzanabildiğini gösterdi. Aynı çalışmada kuşların normal gecelere kıyasla havai fişek maruziyetinde yüzlerce hatta binlerce km uzaklıkta dahi havalandığı gözlendi. Bu durum, geceyi dinlenerek geçirmesi gereken canlıların panikle yer değiştirmesine, enerji kaybetmesine ve çarpmaya bağlı travma yaşama risklerinin artmasına neden oluyor.
Evcil hayvanlarda ise etkiler daha görünür. Köpekler ve kedilerde titreme, saklanma, kaçmaya çalışma, iştahsızlık, aşırı ses çıkarma, panik halinde kendine zarar verme ve kaybolma gibi durumlar sıkça rapor ediliyor. Yapılan çalışmalarda, araştırmaya dahil edilen köpeklerin yaklaşık yüzde 50’sinin havai fişek seslerine karşı korku duyduğunu gösteriyor. Bu korku yalnızca o anla sınırlı kalmayarak, bazı hayvanlarda kalıcı gürültü fobileri ve davranış bozuklukları da yaratıyor.
Yaban hayvanlarının yaşadığı fiziksel ve psikolojik travmalar, insanlar tarafından karşılaşılma sıklığı az olduğu için gözden kaçıyor. Ancak yapılan çalışmalar, havai fişeklerin kuşlarda kalp atım hızını ciddi ölçüde artırdığını, dinlenme ve beslenme davranışlarını bozduğunu, göç dönemlerinde ek bir stres yükü yarattığını ve çok fazla sayıda kuşun ölümüne yol açtığını gösteriyor. Özellikle gece aktif olan türlerde ani ışık parlamaları ve yüksek ses kombinasyonu yön bulma davranışını da olumsuz etkiliyor.
Dolayısıyla havai fişeklerin hayvanlar üzerindeki etkisi yalnızca patlamanın gerçekleştiği noktada değil, kilometrelerce genişlikte bir alanda hissedilebilir. Bilimsel veriler, bu etkinin birkaç yüz metreyle sınırlı olmadığını, kuşlar başta olmak üzere birçok türde davranışsal ve fizyolojik sonuçların kilometrelerce uzağa kadar uzanabildiğini ortaya koyuyor. Bu nedenle konu yalnızca bir gürültü meselesi değil, aynı zamanda hayvan refahı ve ekolojik denge açısından değerlendirilmesi gereken önemli bir çevre sorunu olarak karşımıza çıkıyor.”
Hayvanların korkusuzca yaşama hakkı var
“Hayvan refahı açısından mesele yalnızca fiziksel yaralanmalar değil. Modern hayvan refahı anlayışı, hayvanların korku ve sıkıntıdan uzak yaşama hakkını da temel bir ihtiyaç olarak kabul eder. Havai fişekler ise birçok hayvan için yoğun korku, stres ve panik yaratan, üstelik tamamen önlenebilir bir çevresel etken olarak karşımıza çıkıyor. Bu nedenle konu yalnızca bireysel rahatsızlıklar üzerinden değil, hayvanların duygusal ve davranışsal iyilik halleri açısından da ele alınmalıdır.”
Ekosistem sağlığı ve biyolojik çeşitlilik
“Havai fişeklerin oluşturduğu duman da çevresel açıdan önemlidir. Patlama sonrasında ortaya çıkan ince partiküller ve yanma ürünleri havaya karışır, daha sonra yağışlarla toprağa ve su kaynaklarına taşınabilir. Araştırmalar, büyük havai fişek gösterilerinden sonra havadaki ince partikül madde (özellikle PM2.5 ve daha küçük boyutlar) seviyelerinde belirgin artışlar görüldüğünü ortaya koyuyor. Bu durum yalnızca hava kalitesini etkilemekle kalmaz, partiküllerin bir kısmı sucul ortamlara ulaşarak göller, nehirler ve sulak alanlar üzerinde de baskı oluşturabilir.
Patlama sonrası ortaya çıkan ince partiküller ve kimyasal bileşikler, hava, su ve toprakta birikerek ekotoksikolojik bir yük oluşturur.”
Alternatif eğlenceler
“Drone ışık gösterileri, lazer projeksiyon sistemleri ve düşük sesli görsel şovlar, hem görsel etkisini koruyan hem de hayvanlar üzerindeki olumsuz etkileri ciddi ölçüde azaltan alternatifler olarak öne çıkıyor.
Kamuoyu farkındalığı oluşturmak, yerel yönetimlerle iş birliği yapmak ve alternatif kutlama yöntemlerini teşvik etmek bu alandaki en önemli adımlardandır. Özellikle belediyelerle birlikte yürütülen ‘sessiz kutlama’, ‘hayvan dostu etkinlik’ veya ‘alternatif görsel gösteri’ kampanyaları, değişimin sahaya yansımasını sağlar.”
Yasal düzeyde en etkili adım, havai fişek kullanımının tamamen yasaklanması ya da en azından bireysel kullanımının sınırlandırılmasıdır.
Çözüm, yalnızca bireysel kullanımın azaltılması değil; ekosistem temelli bir yaklaşımla bu tür uygulamaların yeniden değerlendirilmesi ve tüm canlıların ortak yaşam hakkını gözeten politikaların hayata geçirilmesidir.”
KAYNAK
https://earth.org/environmental-impact-of-fireworks/
https://www.animal-ethics.org/how-fireworks-harm-nonhuman-animals/
https://www.rspca.org.uk/adviceandwelfare/fireworks
https://www.wwf.org.tr/?14120/Havai-fisek-gosterileri-yaban-hayvanlarini-ve-dogayi-nasil-etkiler
