Hem semt okulu hem de yetimlere yuva olmayı başaran çatı: Khorenyan

Daha önceki yazılarda da ifade edildiği gibi Balat Yetimhanesi’nden bahsederken mutlaka Khorenyan Okulu’nu da anmamız gerekiyor. Varlıklı Balat semtinin eğitim merkezi Khorenyan Okulu, dört yıl boyunca 300’den fazla çocuğa yuva olacak olan Balat Yetimhanesi’ne kucak açan ve kendi çatısı altında barındıran kurum olmuştu.

1811 yılında kurulan Balat Khorenyan Okulu, Surp Hreşdegabed Kilisesi’nin bulunduğu sokak ile kesişen Hacı İsa Mektebi Sokak üzerinde bulunmaktaydı. 1866 ylında görkemli, sağ ve solunda geniş iki bahçesi bulunan yeni binasına kavuşan okulda, 1905 tarihli  Eğitim Kurulu raporuna göre, ana okulunda 43 ve altı yıllık ilkokul kısmında 89  olmak üzere toplam 132 kız ve erkek öğrenci okumaktaydı (*). Yetimhane öğrencilerinin de katıldığı 1919 yılında ise öğrenci sayısı 300’ün üzerine çıkmıştı.

1922 yılı sonunda yetimhanenin kapanması ve yetim çocukların Yunanistan’a gönderilmesi, takiben Balat Ermeni toplumunun da yurtdışına ve İstanbul’un diğer semtlerine göç etmeleriyle öğrenci sayısı oldukça azalacaktı.  1924 yılına gelindiğinde ise kilise mütevelli heyeti okul binasının kiraya verilmesine ve okulun Küçük Khorenyan olarak da bilinen Surp Hıreşdegabed Kilisesi içindeki ruhanilere ait binaya taşınmasına karar verecekti. Nitekim 1929 tarihli Pervititch haritasında da okul binasının parselinde “Dépôt de Tabacs, Ex-ECOLE ARMENIENNE” (Tütün Deposu, Eski Ermeni Okulu) ibaresini görmekteyiz.

Yetimlerin himayesi için atılan adımlar

Şimdi bu taşınma kararının öncesine gidelim. 30 Ekim 1918’de imzalanan Mondros Mütarekesi sonrasında çeşitli yollar üzerinden İstanbul’a ulaşmayı başaran yetimlerin himayesi için pek çok semtte bağımsız adımlar atılmaya başlanmıştı. Bu adımların öncülerinden biri de, Balat semtinin ileri gelenlerinin kendi bütçeleri dahilinde 10 civarında yetimi himaye altına alma ve Khorenyan Okulu’nun da bu çocukları kendi çatısı altında barındırma kararı oldu. Bu karar, takip eden dört yıl için okuldaki hayatı da tümüyle değiştirecekti. Balat Yetimleri Himaye Heyeti, semt mütevelli heyetinden bağımsız olsa dahi, her adımda hem mütevelli heyeti hem okul yönetimi ile bir dargın, bir barışık, serzenişler ve teşekkürler içinde gidip gelen çabalara tanık oluyoruz.

Himayesi üstlenilen 11 yetimin Aralık ayı sonunda gelmesini takiben Khorenyan yönetimi de yetimlere faydalı olabilmek için hemen harekete geçer. Okulda yetimlerin kalması için iki oda ayrılır. 12 Ocak Pazar günü okulun büyük öğrencileri tarafından sahnelenen tiyatro oyununda 1640 kuruş bağış toplanır ve Yetimleri Himaye Heyeti’ne teslim edilir. Yetimhanenin kapılarını açtığı Aralık 1918’den Haziran 1919’a kadar olan görece karmaşık dönemde gelen çocukların okulda derslere katılıp katılmadıklarını bilmiyoruz ancak 1919-1920 öğretim yılından itibaren yetimlerin eğitimi en önemli gündem konularından biri haline gelir.

Acil ihtiyaçlar

Önceki yazılarda da belirttiğim gibi Haziran ayından itibaren Ermeni Ulusal Bakım ve Yardım Organizasyonu’na bağlanılması ile beraber himaye edilen yetim sayısı 100’ün üzerine çıkacak ve bu sayı günden güne artacaktır. Üç katlı okul binasının en üst katı tümüyle yetimlere yatakhane haline getirilir. 25 Haziran’da organizasyon merkezine gönderilen yazıda merkezden gelen malzemelerin mevcut yetim sayısına göre yeterli olmadığı ve acilen ihtiyaç duyulan yatak ve kıyafet sayıları belirtilmektedir. Buna göre 122 yetim için çarşaf ve yastıkları ile beraber 25 yatak, 50 çift ayakkabı, 125 giysi (36 erkek ve 86 kız için), 80 önlük, 216 gömlek (40 erkek ve 176 kız için), 224 iç çamaşırı (40 erkek ve 184 kız için) ve 122 şapkaya (36 erkek ve 86 kız için) ihtiyaç vardır.

Yazıda çocukların yerde yatmaması için yatak konusunun en öncelikli ihtiyaç olduğu vurgulanır. Okul binasının yetimhaneye dönüşmüş olmasına rağmen, sonbaharda semtin 200 öğrencisinin de derslere başlayacağı, bu nedenle yetim sayısını arttıramayacakları ve Yetimleri Himaye Heyeti üyesi bayanların  o dönem için gönüllü olarak çocukların eğitimini üstlendikleri de ifade edilir. Yetimleri Himaye Heyeti üyelerinden Makruhi Krikoryan ve Fulig Rupenyan yaz ayları boyunca yetimlerin bakım ve eğitimi için gece gündüz çalışırlar. Yaz ayları boyunca eğitim verilerek yıllardır aile ve okul hayatından uzak kalmış olan çocukların okul ortamına hazırlanmaları gerekmektedir.

Beraber eğitim kararı ve bütçe meselesi

Ermeni Merkezi Yönetimi Eğitim Komisyonu'ndan Balat Yetimleri Himaye Heyetine yazılan 21 Ağustos 1919 tarihli mektupta yetimhane açılış törenine Eğitim Komisyonu adına komisyon üyelerinden Bay Kevork Simkeşyan'ın katılacağını okuyoruz. Bir ay sonra ise semt mütevelli heyeti öğretim yılının başlaması münasebetiyle okul müdürlüğü görevini Bay Kevork Simkeşyan’a verecektir. Semtin karma öğrencileri ve yetimlerin beraberce eğitim ve öğretimi için öğretmenler seçilerek göreve davet edilirler. Beraber eğitim kararı kolay alınmış bir karar değildir. Khorenyan Okulu Müdürü Kevork Simkeşyan, Balat Yetimleri Himaye Heyeti Başkanı'na yazdığı 22 Eylül tarihli mektupta eğitim döneminin başlamasıyla yetimhanede barınan yaklaşık 150 yetimin okulda eğitim almaya başladığını belirterek, Balat Yetimleri Himaye Heyeti'nden okulun 250 liraya yaklaşan bütçesinden yetimhanenin payına düşen kısmın belirlenmesi için kime gerekiyorsa başvurulmasını ve bu payın acilen ödenmesini rica etmektedir. Yetimleri Himaye Heyeti, Ermeni Ulusal Bakım ve Yardım Organizasyonu’na yazarak Mütevelli Heyeti ile bir anlaşmaya varılmasını ve yetimhane payına düşen ödemenin belirlenmesini talep eder. Organizyon’dan gelen yanıt ise başlangıçta pek olumlu olmayacaktır ve çocukların okula devamlarının maliyetinin çok yüksek olması nedeniyle daha basit ayrı bir eğitim programı ile yetinilmesi konusunda görüşleri sorulmaktadır. Nihayetinde yetimlerin semt çocukları ile aynı eğitimi almasına ve aylık 50 Osmanlı lirası katkı payı ödenmesine karar verilir. Bu kuşkusuz doğru bir karar olur, çünkü Khorenyan Okulu 1921 yılı öğrenci takip defterlerinde çoğu sınıfta yetimlerin sıralamaların en üst derecelerinde olduklarını görüyoruz. İlkokul 2. Sınıf muadili Darragan 2’yi birincilikle bitiren 11 yaşındaki Varsenik Setrakyan da bunun en güzel örneklerinden. Öte yandan derslerinde fazla başarı gösteremeyen öğrencilerin de günümüzdeki meslek okulları benzeri farklı yetimhanelerde kurulan atölyelere yönlendirildiklerini gösteren belgeler de mevcut.

Yetimhanede düzenin sağlanması için çabalar

1919 Eylül’ünde okulun da açılması ile beraber Khorenyan’da kargaşa hüküm sürmeye başlar. 30 Eylül’de yetimhanenin düzeni için bir müdireye acil ihtyaç olduğu tekrar tespit edilerek Ermeni Ulusal Bakım ve Yardım Organizasyonu’na başvurulmasına karar verilir. İlk atanan yetimhane müdiresi Armenuhi Saltacıyan 10 gün dayanabilir ve istifa eder. Onun yerine gelen Anahid Boğosyan ise, başlarına müdür istemeyen bazı görevlilerin tacizlerine rağmen düzen getirmeyi başarır ve yurtdışına taşınacağı 1920 yılının sonlarına kadar yetimhane müdürlüğü görevini sürdürür. Takiben önce Nevdon Melikyan, daha sonra da Gadarine Askanaz müdürlük yapacaktır.

1919 yılının Eylül ayında Khorenyan Okulu anasınıfında 28, hazırlık sınıfında 36, ilkokul 1. sınıfta 10, 2. sınıfta 8, 3. sınıfta 20 ve 4. sınıfta 6 öğrenci olduğunu görüyoruz. Ders kitapları iki yetime bir kitap olacak şekilde paylaştırılır. Ekim başında Harutyun, Mikael ve Boğos isimli yetimler beden eğitimi dersi talep eden bir mektup yazarlar. Yönetim çocukların bu isteğini de dikkate alacaktır. Aynı çatı altında iki başlı yönetim bazen yetimhane ve okul müdürleri arasında çekişmelere yol açsa da sorunlar bir şekilde giderilir. Okul müdürü Kevork Simkeşyan, 20 Ekim 1921 günü yazdığı mektupta yetimhane müdüriyetinin, yetimleri cumartesi günü hamama götürme kararının, cumartesi gününün çok yoğun olması ve o gün asla ertelenemez önemli dersler bulunması nedeniyle, uygulanabilir olmadığını belirtmektedir.

Simkeşyan, 23 Kasım tarihli mektubunda ise yetimhaneden okula sürekli öğrenci gönderiminin söz konusu olduğunu, artık yerleri olmadığını defalarca belirttiğini ifade eder ve artık öğrenci gönderilmemesini rica eder. Bu mektup etkili olmuş mudur bilmiyoruz ama Yetimleri Himaye Heyeti üyelerinin de davet edildiği yıl sonu sınavlarında yetimlerin göstermiş olduğu başarılar okul yönetimine özel teşekkürlerin sunulmasına vesile olacaktır. Haziran 1922 sınavları yetimlerin Khorenyan’da girdikleri son yıl sonu sınavları olur. Aralık 1922’de alınan ani kararla yetimler Yunanistan’a gönderilecek, azalan öğrenci sayısıyla iki yıl sonra Khorenyan Okulu da görkemli binasını bırakarak daha küçük bir binaya geçecektir.