Երբ ազգայինը կը գտնէ իր նոր լեզուն, կը ծնուի արուեստ, որ միաժամանակ յիշողութիւն է ու ներկայ։ Այդ լեզուն կը ձեւաւորուի ոչ թէ կանոններու, այլ զգացողութեան մէջ՝ այնտեղ, որտեղ հնչիւնը կը դառնայ յիշողութեան շարունակութիւն։ Եւ ճիշդ այդ կէտին է, որ Սերուժ Պաղտասարեանը իր ներքին լսողութիւնով վերաիմաստաւորէ ազգայինը՝ դարձնելով ժամանակակից, բայց նոյնքան արմատական։ Տիգրանակերտէն ու Կեսարիայէն արմատներով Սերուժի ձեռագիրը յստակ է՝ չդաւաճանել բնօրինակին, բայց նաեւ չվախնալ այն նորովի մեկնաբանելէ։ Չունենալով ակադեմիական երաժշտական կրթութեան սահմանափակող շրջանակները՝ ան կը մտնէ ազգային երաժշտութեան տարածք ոչ թէ որպէս աշակերտ, այլ որպէս շարունակող՝ ազատ ու ինքնաբուխ։ Անոր մօտ հինը չի կրկնուիր, այլ կը վերածուի՝ ժամանակակից հնչողութիւնով, նոր շունչով, բայց անփոփոխ հոգով։ Այդպէս անոր գործերուն ազգայինը չի կորցներ իր արմատը, այլ ընդհակառակը՝ կը խորանայ՝ դառնալով կամուրջ անցեալի ու ներկայի միջեւ։ Սերուժի երաժշտութիւնը կը յիշեցնէ, որ իսկական արուեստը կրթութեան վկայականով չի չափուիր, այլ՝ այն ուժով, որով կը կարողանայ վերակենդանացնել ինքնութիւնը՝ նոր ժամանակի լեզուով։
Օրերս Կ. Տեմիրճեանի անուան մարզահամերգային համալիրին կայացաւ «Սիմֆոնիկ ֆոլկ» աննախադէպ նախագծի հերթական համերգը: Հնչեցին երիտասարդ երաժշտական պրոդիւսեր Սերուժ Պաղտասարեանի (crouge) հայկական ժողովրդական երգերու մշակումները` Հայաստանի պետական սիմֆոնիկ նուագախումբի կատարմամբ: Անոնք այլեւս միայն երգեր չեն. անոնք դարձան պատմութիւններ՝ պատմուած նուագախմբային լեզուով, երբ իւրաքանչիւր գործիք իր դերը ունի՝ երբեմն որպէս պատմող, երբեմն՝ որպէս զգացողութիւն։ Բեմին այդ պատմութիւնները կենդանացուց Հայաստանի պետական սիմֆոնիկ նուագախումբը։ Վերջինս, պահպանելով կատարողական բարձր նշաձողը, կարողացաւ փոխանցել ոչ միայն երաժշտութեան տեխնիկական բարդութիւնները, այլեւ անոր ներքին դրամատուրգիան։ Լարայիններու մեղմ հոսքը, փողայիններու հզօր ներխուժումները եւ հարուածայիններու ճշգրիտ շեշտադրումները միասին ձեւաւորեցին այն հնչիւնային տիրոյթը, որտեղ անցեալն ու ներկան համադրուեցան մէկ ամբողջութեան մէջ։
Լեփ-լեցուն դահլիճի հանդիսատեսը պարզապէս ունկնդիր չէր։ Այն, ինչ սկսած էր որպէս սիմֆոնիկ կատարման դիտում, շատ արագ վերածուեցաւ համընդհանուր մասնակցութեան։ Հնչիւններու թափն ու էներգիան այնքան վարակիչ էին, որ մարդիկ կը բարձրանային իրենց տեղերէն եւ կը սկսէին պարել՝ կենդանացնելով դահլիճը ազգային ռիթմերու տակ։ Եարխուշտայի մարտական խրոխտ քայլերն ու քոչարիի հաւաքական պարը լեցուցին տարածքը՝ ջնջելով բեմի եւ դահլիճի միջեւ եղած սահմանը։ Այս անսպասելի, բայց խորապէս օրինաչափ պահը դարձաւ երեկոյի ամենաբնորոշ դրուագներէն մէկը. սիմֆոնիկ երաժշտութիւնը, որ սովորաբար կ՚ընկալուի որպէս լռութեամբ լսուող արուեստ, այստեղ միաձուլուեց ժողովրդական կենսունակութեան հետ։ Այդ ոչ միայն երաժշտութեան, այլեւ ինքնութեան արտայայտութիւն էր՝ անմիջական, անկեղծ եւ միաւորող։ Հէնց այսպիսի պահերն են, որ «Սիմֆոնիկ ֆոլկ»-ը կը վերածեն պարզապէս նախագծէն՝ մշակութային երեւոյթի։ Երբ հանդիսատեսը այլեւս չի սահմանափակուիր ծափահարութիւններով, այլ կը դառնայ ստեղծուող մթնոլորտի անմիջական մասնակից, կարելի է վստահ ըսել՝ երաժշտութիւնը հասած է իր նպատակին։
Այս առթիւ զրուցած եմ Սերուժ Պաղտասարեանի հետ
Խօսինք ձեր մասին: Ինչպէս եղաւ, որ ընտրեցիք երաժշտական արուեստը: Շատ հետաքրքիր է կերպով աւանդական երաժտութիւնը կը ներկայացնէք նորովի, սակայն չէք խախտեր աւանդականի կարեւոր օրինաչափութիւնները:
Ըսեմ, որ մօտ 15-20 տարի առաջ սկսած եմ երաժշտական գործունէութեան: Իմ ընտանիքն ալ կը զբաղուէր երաժշտութիւնով: Եւ ինծի շատ օգնած է այդ մթնոլորտը: Հայրական կողմս Տիգրանակերտէն է, մայրական կողմս՝ Կեսարացի: Ես Պէյրութէն եմ: Այնտեղ հայկական մեծ գաղոյթ կայ: Այսօր դժբախտաբար հայերու թիւը նուազած է, բայց այդ ժամանակ շատ հզօր էր: Ունէինք եկեղեցի, ակումբ, դպրոց: Պէյրութի մէջ կրնաս արաբերէն չիմանալ եւ ապրիլ, քանի որ հայերը այնքան շատ էին: Այդ մթնոլորտը ինձ օգնած է, որ մեծնամ՝ հայկական հոգին ու շունչը ունենալով: Այդ ժամանակ սկսած եմ էլեկտրոնային երաժշտութեամբ զբաղուիլ: Երեք ալպոմ թողարկած եմ. բոլորն ալ՝ հայկական: Յետոյ՝ ժամանակի ընթացքին, ուղղութիւնս փոխեցի: Սկսայ աւելի լուրջ բաներու մասին մտածել: կ՚ուզէի օր մը մեծ խումբի հետ ներկայացնել հայկական երաժշտութիւնը մոտեռն ձեւով: Բայց շատ երկար տարիներ պահանջուեց, որ այսօրուայ քայլին հասնիմ: Ընթացքին աշխատեցայ ֆիլմի երաժտութիւններու վրայ՝ կրկին հայկական: Զգացի, որ աւելի կը սիրեմ դասական երաժշտութիւնը, սակայն մոտեռն ոճով: Եւ կամաց-կամաց սկսեցայ այդ ուղղութեամբ մտածել՝ փնտռելով եւ ուսումնասիրելով արտիստներուն: Մէկ-երկուսին գտայ, որոնք շատ մեծ ազդեցութիւն թողեցին իմ վրայ:
Հրաշալի է: Այժմ հասած էք այն հատուածին, որ Հայաստանի ամենէն մեծ համերգասրահներէն մէկուն Ազգային սիմֆոնիկ նուագախումբի հետ ներկայացուցիք «Սիմֆոնիկ ֆոլկ» համերգը: Եկէք խօսինք այդ առթիւ։
Դեռ վեց տարի առաջ մտածած եմ, որ այդ համերգը պիտի ընեմ: Արդէն սկսած էի աշխատիլ եւ ունէի մի քանի երգեր, որոնք սակայն բաւարար չէին համերգի համար: Այն երեսուն րոպէ տեւողութիւնով ծրագիր մըն էր: Մարտին Ուլիխանեանի հետ միասին սկսեցանք նոթագրել ստեղծագործութիւնները: Վեց տարի պահանջուեցաւ, որ պատրաստուիմ այս ամենուն: Ընթացքին շատ խնդիրներ պատահեցան: 2020 թուականին որոշեցինք Պէյրութէն տեղափոխուիլ Հայաստան: Երբ որ այստեղ եմ (հայրենիքի մէջ)՝ շատ աւելի հեշտ է ամէն ինչ՝ մարդկանց հետ ծանօթանալ, խօսիլ: Իսկ սիմֆոնիկի հետ սկսաւ ամէն ինչ 2025 թուականի Յուլիսէն: Ամենամեծ խնդիրներէն մէկը ֆինանսն էր, որովհետեւ շատ մեծ պիւտճէ պէտք էր: Այստեղ կ՚ուզեմ շնորհակալութիւն յայտնել Համազգային ֆորումին աջակցութեան համար: Գիտէ՞ք՝ կը պատկերացնէի, որ այս համերգը ամենավատ պարագային կը յաջողի: Այսինքն՝ ամենավատը լաւ պէտք է ըլլայ: Եւ իմ կարծածէն շատ աւելի լաւ արդիւնք ստացանք: Մարդիկ մինչ այսօր կը խօսին համերգներու մասին, ինձ երկար նամակներ կը գրեն: Բոլորը կը պահեմ որպէս յիշատակ, որովհետեւ անոնք ինծի շատ կ՚օգնեն յաջորդ քայլերուն նետուելուն: Ընդհանրապէս՝ որեւէ արտիստ՝ ըլլայ նկարիչ, թէ երաժիշտ, երբ որ գործ մը կ՚ընէ՝ զգացում մը միշտ կայ՝ կարծես գործդ բաւարար չէ, բայց այդ նամակները կրկին կը կարդաս ու կը հասկնաս, որ գործդ շատ լաւ էր, չնայած՝ պէտք է մշտապէս աւելի լաւին ձգտիլ:
Իսկ քննադատութիւններ կ՚ըլլա՞ն
Կրնաս ըսել մէկ տոկոս: Բայց գիտէք անոնք աւելի շատ ուղղորդումներ ու հարցումներ էին, քան քննադատութիւն: Ինձ համար կարեւոր է ժողովուրդի կարծիքը: Ես ինքս ալ կը հարցնեմ՝ այդ մէկը լաւ էր, այն միւսը ինչպէս էր:
Ձեր երաժշտութեան մէջ կա՞յ ազգային ինքնութեան գիտակցուած շերտ
Հիմնուած է անոր վրայ: Այսինքն՝ ինչ որ ես կ՚ընեմ՝ մարդկանց ապրեցնել: Դժուար է հաւատալ, բայց այնքան նամակներ ստացած եմ: Մարդիկ հեռացած էին հայ լինելէ եւ այդ համերգին ներկայ գտնուելով կամ նոյնիսկ վիտէոները դիտելով՝ ինձ կը գրէին՝ կը զգան, որ հայ են: Սա ինձ համար ամենակարեւոր նպատակին հասնիլ է:
Ձեր աշխատանքները գործիքաւորելու ժամանակ՝ ամենէն շատ որո՞ւ երաժշտութենէն ազդեցութիւն կրած էք։
Իմ համար ամենաշատ Մուսալերան պարեղանակներն են, որ կարծես արեանս մէջ են: Հիմա երկու հատ ունիմ՝ «Մուսա լերան դապկի»-ն ու «Չալմը դանգը»-ն է, որ ինձ համար տարբեր սրբութիւն են, քանի որ կը կապէ ինձ ներկայի ու անցեալի հետ: Այդ երաժշտութիւնները երբ կը լսեմ՝ կարծես մի պահ այդ ժամանակաշրջան կ՚երթամ ու հետ կու գամ:
Իսկ երաժշտական աշխարհի մարդիկ երբեւէ յայտնա՞ծ են իրենց կարծիքը ձեր գործունէութեան հետ կապուած։
Արա Գէորգեանին հրաւիրած էի: Եկած էր համերգին, նստած էր հօրս կողքը: Եւ հայրս կը պատմէ, որ որքան ուրախ էր Արան, որքան ոգեւորուած էր: Յետոյ էլ սոցիալական հարթակին կիսուած էր իր հետեւորդներու համար: Ես համերգէն առաջ ալ իր հետ հանդիպում ունեցայ: Ուրիշներ ալ կան:
Կա՞յ այնպիսի գործիք, որով նաեւ նուագուին ձեր ստեղծագործութիւնները եւ այդ գործիքի ձայնը կը համարէք ձեր ձայնը։
Յատուկ գործիք չկայ, բայց գործիքներու միութիւնը եթէ խառնենք էլեկտրոնային ձայնին, ապա կը ստանանք իմ բնաւորութիւնը ու ձայնը:
Իսկ որո՞ւ հետ կը ցանկանայիք համագործակցիլ։
Թոմաս Բերգերսենի: Ան այն արտիստներէն մէկն է, որուն անունը այնքան ալ յայտնի չէ աշխարհին: Բայց անոր երաժշտութիւնը ողջ աշխարհին տարածուած է: Անոնցմէ շատ մեծ ներշնչանք ստացած եմ: Ինքը այն անձերէն է, որ մղած է ինձ այս համերգը ընելու: Շատ մեծ դեր ունեցած է իմ կեանքի մէջ: Երազանքներուս մէկը իր հետ համագործակցիլ է եւ այդպէս մեր հայկական երաժշտութիւնը գործիքաւորելով՝ մէջտեղ բերել համաշխարհային գործ մը:
Մեր աւանդական հարցը: Ի՞նչ կը բարեմաղթէք «Ակօս»-ի ընթերցողին։
Ես նամակներ կը ստանամ Իսթանպուլէն: Եւ միշտ կը զգամ՝ որքան կարօտ ունին այսպիսի նախաձեռնութիւններու, հայ երգի, երաժշտութեան հանդէպ: Բայց նաեւ գիտեմ, որ դժուար պայմաններուն են կը պահպանեն հայութեան դիմագիծը, իրենց ինքնութիւնը: Շատ կը գնահատեմ այդ: Կեանքիմ մէջ չեմ եղած Պոլիս: Կ՚ուզենայի երթալ: Կը ցանկանամ համբերութիւն եւ կ՚ուզեմ միշտ մնան հայ՝ շարունակելով հայ մնալու դժուարին գործը
ՀՀ Ֆուտպոլի ֆեդերացիայի որոշումով Սերուժ Պաղտասարեանի «Եարխուշտա»-ի սիմֆոնիկ կատարմամբ այսուհետ կը հնչէ որպէս Հայաստանի ֆուտպոլի ազգային հաւաքականի պաշտօնական հիմն: Սա պարզապէս երաժշտական իրադարձութիւն չէ. այն ժամանակներու երկխօսութիւն է։ Սերուժ Պաղտասարեանը, որպէս երիտասարդ գործիքաւորող կոմպոզիտոր, այստեղ հանդէս կու գայ ոչ միայն որպէս հնչիւններու ճարտարապետ, այլ որպէս յիշողութեան փոխանցող։ Անոր գործիքաւորման մէջ Եարխուշտան կը դառնայ ոչ թէ միայն ռազմական պար, այլ ինքնութեան հաւաքական արտայայտութիւն՝ ուր անցեալը չի մնար թանգարանը, այլ կը վերածնի ներկայի յուզական տարածքին։ Սիմֆոնիկ նուագախումբի հնչողութեան մէջ այդ ուժը կը ստանայ համամարդկային լեզու՝ վեր բարձրանալով ազգայինէն դէպի համընդհանուր, իսկ ֆուտպոլի դաշտին՝ դառնալով պայքարի, արժանապատւութեան եւ միասնութեան ձայնային խորհրդանիշ։ Այստեղ երաժշտութիւնը այլեւս չ՚ուղեկցիր իրականութեան, այլ ինքը կը ձեւաւորէ զայն։
