Անցեալ օրերուն բարեկամներ ու ծանօթներ հեռաձայնեցին ինծի, խնդրելով որ Հայաստանի քաղաքացի Յ.Ս.-ի մասին լուր գրեմ։ Խնդրեցին, բայց ինչպէ՞ս։ Ամէն հարցումիս բացասական պատասխան, կիսատ-պռատ.
— Մեր աղքատն է՞։
— Այո, բայց նաեւ ոչ (Հայաստանցի)։
— Զբօսաշրջի՞կ է։ Բանուո՞ր է։
— Կիսատ-պռատ (Անօրէն)։
Այսինքն՝ կ՚ուզէք որ անօրինականը պաշտպանեմ, նաեւ կամաւոր օգնութեան կոչ ընեմ, այնպէ՞ս։ Գլուխ կը շարժեն։ Օֆ...
Բայց հիւա՛նդ է, եկեղեցւոյ ապաստանած է...
Խղճի աչքով մարդոց նայողներուն համար անմեկնաբան կը գրեմ։
(Յ.Ս. 51 տարեկան)
— Քանի՞ տարի առաջ ընտանիքիդ հետ երկիր մտար։ Միշտ անօրինա՞կ ապրեցաք։
13 տարիէ ի վեր հոս ենք։ Հինգ-վեց տարի առաջ Հայաստան գացինք, քիչ մը ապրեցանք եւ վերադարձանք։ Սկիզբը բնակութեան թոյլտւութիւն ունէինք։ Հանգիստ կ՚ապրէինք։ Յետոյ բնակութեան թոյլտւութիւն չկրցանք ստանալ, բայց ապրիլ շարունակեցինք։ Խնդիրն այն է, որ ոչ ոք մեզ իր հասցէին գրանցեց։ Չգրանցեցին, ուստի բնակութեան թոյլտւութիւն ալ չկրցանք ստանալ։
— Կինդ եւ դուն անօրինական կ՚երեւաք։ Բայց երեխան ինչպէ՞ս կ՚ուսանի։
Հիմա հիւր աշակերտ կարգավիճակով կ՚ուսանի։ Դժբախտաբար համալսարանական քննութեան մասնակցելու իրաւունք չունի։ Հոս մեծցած ըլլալուն՝ Հայաստանի դպրոցական ծրագրէն տեղեակ անգամ չէ։ Բոլոր դասերը Թուրքիոյ ծրագրին համաձայն առաւ։ Կը մտածենք թէ այս երախան ո՛ւր եւ ինչպէ՞ս համալսարան պիտի կարդայ։
— Ինչո՞ւ եկաք Թուրքիա։
Իրականին մէջ աշխատելու եկանք։ Երբ եկանք, աղջիկս երեք տարեկան էր։ Հիւր աշակերտ կարգավիճակով դպրոց սկսաւ յաճախել։ Ու անկէ ետք վերադառնալ չուզեցինք։ Հայաստանի քաղաքացիութենէն հրաժարիլ չենք ուզեր։ Հայաստանի հետ խնդիր չունինք, բայց ապրելու համար այս երկիրը կ՚ընտրենք։ Որովհետեւ թէ՛ Թուրքիան, թէ՛ թուրքերը կը սիրենք։ Շատ թուրք բարեկամներ ունիմ։ Առկածէն ետք տասը թուրք բարեկամ տուն եկան, ողջ-առողջ մնաք ըսին, կարիք մը կա՞յ հարցուցին։ Դրացիս ոջխար մորթած էր, մեր տունն ալ բաժին հանած է։ Հոս շատ հանգիստ կ՚ապրիմ։
— Կ՚ըսէք թէ կրնաք աշխատիլ, բայց անօրինական էք։
Այո։ Անօրինական եմ, օգնական կ՚աշխատիմ։ Նորոգութիւն կ՚ընեմ, ինչ որ գործ ըլլայ կ՚երթամ։ Ծանօթներուս մանր-մունր տան շինարարական փոփոխութիւնները կ՚ընեմ։
— Այսինքն իրականին մէջ ոչ ոք ձեզ օրինական գործի չէ'առած։
Այո, օրինական կերպով ոչ ոք գործի չ՚առաւ զիս։ Ապահովագրութիւն եւ աշխատանքի արտօնագիր չունիմ։ Աշխատելու կ՚աշխատինք, բայց ապագան ալ չենք տեսներ։
Թուրքիա-Հայաստան խաղաղութեան գործընթացը մեզի յոյս կու տայ։ Կը մտածենք՝ արդեօք հիւպատոսարան կրնա՞յ բացուիլ։ Մեր նմաններուն օրինականանալուն համար գեղեցիկ ճամբայ մը կ՚ըլլայ ատիկա։ Այս երկրի մէջ ինծի պէս բախստական շատ Հայաստանցի կայ։
Ամէն անգամ հայրենիք երթալ ու վերադառնալ հարկաւոր կ՚ըլլայ։ Ատիկա ծախս է, հոգալու կարողութիւն ալ չունինք։
Նոր-նոր կ՚իմանանք որ Թուրքիոյ մէջ ապրող Հայերը Հայաստանէն քաղաքացիութիւն կը ստանան։ Կը յուսանք որ մեզ ալ կրկնակի քաղաքացիութիւն ստանալու իրաւունք ըլլայ։ Շատ կ՚ուզենք զայն։ Քաղաքացի դառնալու համար շատ մարդոց խորհուրդ հարցուցինք։ Ինչպէ՞ս կրնանք ընել, ինչպէ՞ս կ՚ըլլայ, պրպտեցինք։ Հիւպատոսարան անգամ չունիք, ի՞նչ քաղաքացիութիւն, կ՚ըսեն։
— Քանի՞ տարիէ ի վեր Պաքըրգիւղ կ՚ապրիք։
13 տարի առաջ, առաջին անգամ Պաքըրգիւղ եկանք։ Գործ չկրցայ գտնել, բայց աղջիկս անմիջապէս հիւր աշակերտի կարգավիճակով դպրոց արձանագրեցին։ Եկեղեցի այցելել, ամէն կիրակի պատարագներուն մասնակցիլ սկսանք։ Բարեկամներ, ծանօթներ ունեցանք։
Ակտիւ կերպով աղքատներուն կամաւոր օգնութիւն կ՚ընեմ։ Ծեր-աղքատ մարդոց սննդի ծրարները կը կրեմ, կարիքաւորներուն դեղերը, բժշկական պէտքերը կը հասցնեմ, շուկաներուն մէջ քայլելու դժուարութիւն ունեցող ծերերուն թեւէն կը բռնեմ ու տուն կը'հասցնեմ։
Մինչեւ առկածը մենք չգիտէինք, որ դուք փախստական էք։ Ինչպէ՞ս տեղի ունեցաւ առկածը։
Երբ մենք ժամանեցինք, բնակութեան թոյլտւութիւն ունէինք, այնպէս որ մենք անօրինական փախստական չէինք։ Յետոյ ոչ ոք չգիտէր, որ մենք այլեւս անօրինական կը մնանք հոս։
Ես առկած անցուցի իմ էլեկտրական սկուտերով։ Իմ սկուտերը ինկաւ փոսի մէջ եւ ես տապալեցայ։ Բազմաթիւ կոտրուածքներ ունիմ թեւիս վրայ։
Շտապ տարին պետական հիւանդանոց։ Ինչ որ ծախս ելաւ մենք վճարեցինք բուժման համար։
Դուք գումար ունէ՞իք։
Ոչ այնքան։ Մենք դժուարին իրավիճակի մէջ մատնուեցանք։ Հիւանդանոցը մէկ թեւի ռենտգեն նկարեցին, ապա ըսին, որ կ՚ուզեն վերցնել միւս մէկն ալ, բայց մենք հրաժարեցանք։ Որովհետեւ մենք հազիւ հասցուցինք վճարել մէկ ձեռքի դրամը։
Այն ժամանակ ըսին որ. «Ստորագրէք փաստաթղթերը եւ հեռացէք, դուք ոչինչ չէք ընդունիր։ Դուք նոյնիսկ հոս պառկիլ չէք ընդունիր»։ Բայց զիս զգուշացուցին, որ եթէ ես անմիջապէս չվիրահատուիմ, իմ թեւը չի աշխատիր, որովհետեւ մէջը չկոտրուած ոսկոր չէ մնացած եւ ես հաշմանդամ կը դառնամ։
Մենք գումար չ՚ունէինք, ինչպէ՞ս կարող էինք հոգ տանիլ հիւանդանոց պարկելու մասին։ Մենք պէտք է վճարէինք առնուազն մէկ շաբաթուայ հոսպիտալացման համար, իսկ եթէ մէկ շաբաթ անց հերթ ունենայինք, այն ատեն պիտի վիրահատէին։ Մենք ուրիշ ելք չունէինք, քան հեռանալը. միեւնոյն է, չէինք կարող մնալ։
Դուք հաւանաբար եկած էք եկեղեցի
Այո։ Իրականին մենք ապաստան գտանք եկեղեցին։ Մենք բացատրեցինք մեր իրավիճակը՝ ըսելով. «Մեզ օգնութիւն է պէտք»։ Մենք ոչ մի բժշկին չենք ճանչնար, ուր դիմենք չգիտենք...
Այստեղ սկսաւ տեսակ մը կամաւորական օգնութեան արշաւ։ Եկեղեցւոյ մէջ մեզ ճանաչողները խօսեցան տարբեր բժիշկներու, տարբեր մարդկանց հետ եւ աղօթքներ հնչեցին ինձ համար։ Ո՞վ գիտի, գուցէ ինչ-որ տեղ, ինչ-որ մէկը շուտով կամաւոր կը յայտարարէ իմ վիրահատութիւնը կատարելու կամքը։
Յուսով եմ՝ շուտով վիրահատուելու էք։ Որովհետեւ ցաւեր ունիք, դժուարին իրավիճակի մէջ էք։ Դուք ապաստան գտաք եկեղեցւոյ մէջ։ Եկեղեցին կ՚ուզէ օգնել ձեզ, բայց չգիտէ՝ ինչպէս։ Կը կարծեմ՝ անոնք նոյնպէս օրինական իրաւունք չունին։ Պետութիւնը գումար կը պահանջէ վիրահատութեան համար, իսկ դուք չունիք։ Ի՞նչ կը կարծէք՝ ի՞նչ կ՚ըլլայ։
Նոյնիսկ եթէ վիրահատուիմ, երեք ամիս չեմ կրնար աշխատիլ։ Ապա ստիպուած ֆիզիկական թերապիա պիտի անցնեմ։ Եթէ թեւս կարգին չաշխատի, չեմ կրնար աշխատիլ։ Տնային կարիքներ կան, ո՞վ կը բաւարարէ դրանք։ Մեր վարձը 20,000 լիրա է, յաջորդ ամիս կը դառնայ 30,000, չգիտեմ՝ ինչպէս կը հոգանք։ Ջուրը, ելեկտրականութիւնը, ուտելիքը... Կինս կ՚աշխատի, խնամող է եւ տուներու մաքրութեան կ՚երթայ։ Մենք ապրած ենք օրեցօր, երբեք բաւարար գումար չենք ունեցած խնայելու համար։ Մենք կը կարծենք, որ եթէ կարողանանք մի քանի ամիս անցկացնել, կրնանք աշխատիլ մնացածը հոգալու համար։ Հիմա ոմանք կ՚ըսեն. «Թող վերադառնան իրենց հայրենիք»։
Մենք Հայաստան կ՚ապրինք հայ-թուրքական սահմանի մօտ։ Մեր տարածաշրջանին գործարաններ կամ աշխատանքի հնարաւորութիւններ չկան։ Աշխատատեղերը սահմանափակ են։ Ամէն մարդ ինքնուրոյն կը վերանորոգէ իր տունը։ Ես այնտեղ սոված կը մնամ։ Մի քանի տարի առաջ մենք մտածեցինք այնտեղ ապրելու մասին, բայց չստացուեց։ Այստեղ գոնէ աշխատանք կայ։ Նոյնիսկ եթէ մենք օրական աշխատավարձ ստանանք, մենք մեր հացը կը շահինք, ուրիշի կարիք չենք ունենար։ Ինծի մէկը պէտք է որ, պաշտօնապէս ինձ աշխատանքի ընդունի, որպէս աշխատող։ Ես իսկապէս կ՚ուզեմ բնակութեան թոյլտուութիւն։ Կը ցանկանայի, որ մենք կարողանայինք երկքաղաքացիութիւն ունենալ։
Տեսէք, ես հիւանդացայ եւ նոյնիսկ պաշտօնապէս չկրցայ օգնութիւն խնդրել մեր հիւանդանոցէն։ Ես չեմ կրնար ըսել. «Ես հայ եմ, ես աղքատ եմ, կրնա՞ք իմ վիրահատութիւնը ընել»։ Ամէն ինչ կախուած է բարեգործ մարդկանց եւ կամաւորներէ։
Փախստականները վախի մէջ կ՚ապրին։ Դուք այդ վախը ունի՞ք
Ի հարկէ։ Օր մը այստեղ էք, յաջորդ օր՝ ոչ։
Ես կը վախնամ ճանապարհ դուրս գալ, որովհետեւ, ոստիկանները կը կանգնեցնեն ինձ եւ կը պահանջեն իմ ինքնութիւնը հաստատող փաստաթուղթը։ Ես կը մտածեմ. «Օ՜, այնտեղ ոստիկանական մեքենայ կայ։ Ես միւս փողոցէն երթամ, ոչ թէ այս փողոցով»։
Այսպիսով, մենք ստիպուած ենք ապրիլ այս կեանքով։ Մենք մաքուր ենք, չունինք քրեական անցեալ, ոչ մէկին վատ բան չենք ըրած, բայց կ՚ապրինք որպէս յանցագործներու նման։
Օր մը ոստիկանական մեքենայ մը տեսայ եւ ցանկացայ փախչիլ։ Ես սկուտերով դուրս եկայ մի կողմնակի փողոց թեքուեցի։ Մեքենան անմիջապէս կանգ առաւ կողքս եւ ստիպեց ինձ դուրս գալ։ Ոստիկանը ստիպեց ինձ բարձրացնել ձեռքերս եւ սկսեց նայել գրպաններս՝ պտուտակներ, միջադիրներ, պտուտակահաններ... «Ի՞նչ կ՚ընէք», - հարցուց։ «Վերանորոգութիւններ»։ Ան դիմեց գործընկերոջը եւ ժպտաց։ Հարցուց, թէ ինչու կը փախչիմ, եւ ես պատասխանեցի. «Ես փախստական եմ, վախցայ»։ Յանկարծ մեր շուրջը հաւաքուեցան խանութպանները, հարեւանները, ծանօթները եւ թաղամասի անծանօթները, բոլորը ըսին. «Թողէք գնայ, ցաւալի է, նա տարիներ շարունակ այստեղ է, բոլորս կը ճանչնանք, բոլորս կը սիրեն»։ Ան աչքով շարժում մը ըրաւ եւ ես փախայ։
Բայց այսպէս կեանքը դժուար է։ Առաւօտը տունէն դուրս կ՚ելլես, բայց տուն պիտի վերադառնաս յայտնի չէ։
