Ապագան կռահելու համար իմանալ անցեալը, կամ ալ առաջը տեսնելու համար ետ նայիլ։
Մարդ արարածի մտային կարողութիւնն է այս, դասեր քաղել անցեալի պատահարներէն։
Ժողովրդական արածը կ՚ըսէ թէ ծով իյնողը օձին կը փաթթուի։ Ճարահատութիւնը բացատրելու համար յօրինուած ասացուածք մը։ Բայց գոնէ խուսափիր օձի խայթոցէն։
Կարծես ներկայ պայմանները ճիշդ ալ այս կը թելադրեն Հայաստանի Հանրապետութեան գործող վարչակարգէն։
Ծով իյնալու համազօր երեւոյթ էր իբրեւ անվտանգութեան երաշխիք համարած երկրի կառավարութեան որդեգրած քաղաքականութիւնը Արցախեան պատերազմի օրերուն։
Բնականաբար պիտի սթափէինք եւ շուտով ձերբազատուէինք այդ դաւադիր կառոյցի հովանիէն։ Բայց որքանո՞վ տեղին է չարիքի մէկ տեսակէն հեռանալով մերձենալ մի այլ տեսակին։ Ահա հոս է որ կը ծագի կարեւոր հարցադրումը։ Եթէ ԱՄՆ կամ ԵՄ փոխարինեն Ռուսիոյ նախկին դերակատարութիւնը, բուռ մը Հայաստան երկիրը իր ժողովուրդով միասին կ՚ապահովէ՞ այդ երազած անվտանգութիւնը։
Կրկին կը յիշենք Եղիշէ Չարենցի պատգամը, որ ժողովուրդին փրկութիւնը կը տեսնէր անոր միասնական ուժի մէջ։
Այսօր մեր միասնական միտքը երկճիւղուած է «ռուսամէտ» եւ «արեւմտամէտ» ճակատումով։
Երկու հսկայ կառոյց, որոնց հասարակ յայտարարը եղած է չարիքը։ Դրամապաշտ համակարգի մէջ երկուստէք մխրճուած են բարոյալքման ցեխին։ Ոչ մէկը աւելի մաքուր է, քան միւսը։
Նման պայմաններու մէջ պէտք էր աւելի լաւ դատել «արեւմտամէտ» կոչուածի ճշգրիտ սահմանները։ Ի՞նչ բերած է այդ ամբողջին։ Կ՚արժէ հարցումը ուղղել ապրուստը արդար աշխատանքով ապահոված զանգուածին։ Գիւղացիի համար որքա՞ն ձեռնտու է ԵՄ-ի պարտադրանքները։ Բանուոր դասակարգը ի՞նչ կ՚ըսէ, երբ օր ըստ օրէ կը դժուարանան աշխատանքի պայմանները եւ կը նուազի իր ստեղծած արժէքներէն իրեն վիճակող բաժինը։
Ուրեմն կարելի է ենթադրել թէ արեւմուտքը ունի երկու տարբեր չափանիշ, գնահատման երկու տարբեր արժէքներ։
Անոնցմէ առաջինն է ժողովրդավարութիւնը, որ կը ներկայանայ մարդու իրաւունքներով, խօսքի ազատութեամբ, իրաւական համակարգի անկախութեամբ եւ տակաւին բազում երեւոյթներով։
Թուրքիոյ մտաւորականութիւնն ալ ոգեւորուած էր ԵՄ-ի անդամակցելու խորհուրդով, յատկապէս երկրի ժողովրդականացման նպաստող բարեփոխումներու պատճառաւ։ Սակայն շուտով պարզուեցաւ որ ԵՄ համամարդկային սկզբունքներէ աւելի, ներքաշուած է նոր լիպերալական համակարգի անսասանութեան։ Ուրեմն այս պահուն կշիռքի երկու նժարներուն մէջ կան իրար հակասող, նոյնիսկ հակադրուած արժանիքներ։ Համաշխարհային մարդկութեան եւ նոյնպէս համաշխարհային դրամատիրութեան շահերը իրարու հետ բախման մէջ են եւ Եւրոպայի պետական համակարգերը ի դէմ իրենց հասարակութիւններու կամքին, բռնած են դրամատէրերու կողմը։
Պետութիւններու եւ իրենց ժողովուրդներու միջեւ գոյացած տարբեր հակումները յաճախ պատճառ կը դառնան գործող կառավարութիւններու իրենց որոշումներուն մէջ շփոթման։ Բացառիկ եւ սակաւ օրինակներ կը կազմեն Սպանիոյ եւ Իրլանտայի իշխանութիւնները, որոնք բացայայտ կերպով արդարութեան կողմն են։
Հայաստանն ալ իրաւացի պատճառներ ունի ԵՄ-ի անդամակցելու համար։ Բայց պարտաւոր է զգուշութիւնը պահել յանուն երկրի հիմնական շահերուն։ Կարեւորագոյն յատկանիշ մըն է քարքարոտ երկրի մէջ հողամշակման ձեռնտու տարածքներու անաղարտութիւնը։ Բնական ծիները խորտակուած հունտերով կարելի է մէկ կամ քանի մը տարի աւելի առատ բերք ստանալ, բայց փոխարէնը կորսնցնել մշակելի հողի անաղարտութիւնը։ Նոյնպէս քիմիական աղբը լուրջ սպառնալիք մըն է եւ այդ բոլորը երկիր կը խուժեն նոյն ԵՄ-ի պարտադրած ծրագիրներով։ Խնդիրը նման է նաեւ ջուրի պարագային։ Պարտինք յիշել թէ մօտ ապագային ջուրը աւելի կարեւոր նշանակութիւն պիտի ունենայ քան այսօր քարիւղը։ Նոր լիպերալական համակարգը ամբողջ աշխարհը կը դիտէ արդիւնաբերութեան եւ սպառման ընդարձակ շուկայ մը ըլլալով։ Այդ գնահատումով երկիրներուն կը պարտադրէ թէ ի՞նչ պէտք է ցանեն, հնձեն եւ տրամադրեն համաշխարհային շուկային։ Սա երկարաժամկէտ հաշիւներ հետապնդող ռազմավարութիւն մըն է, որ վերջին հաշուով միայն դրամապաշտ համակարգին պիտի ծառայէ։
Միւս կողմէ քաղաքական առումով ալ լուրջ խնդիրներ կան արեւմտամէտ ճակատին անսակարկ մերձենալու մէջ։
Երբ չարեաց դաշինքի վարած քաղաքականութիւնը այսքան յստակ է, Հայաստանի կառավարութիւնը ո՞ր ակնկալութեամբ մաս կազմեց Թրամփի առաջարկով գոյացած Կազզան վերականգնելու ծրագրին։ Իսկապէս ծիծաղելի է Կազզայի Թրամփի, Նեթանեահուի, Ալիեւի կամ Էրտողանի համագործակցութեամբ վերակառուցումը։ Յիշենք թէ Թրամփ նախապէս արդէն յայտարարած էր Կազզայի համար իր երեւակայածը։ Ան Միջերկրականի ափին այս քաղաքը պատկերացուցած էր իբրեւ զբօսաշրջային գօտի, արդի հիւրանոցներով եւ համապատասխան կառոյցներով։ Վերջապէս իր երկիրը ունի նման փորձ Քուպայի օրինակով։
Իսկ Փաշինեան ի՞նչ կը նախատեսէ միանալով Թրամփի կոչին։ Հայաստան ի՞նչ բաժին պիտի ունենայ գաղութատիրական նպատակներով նուաճելի Պաղէստինեան երկրի մէջ։
Այս պահուն Հայաստանին պիտանի է պահել որոշ չէզոքութիւն, զսպուածութիւն եւ խոհեմութիւն նախքան այս տեսակի արկածախնդրութիւններու մեղսակից ըլլալ։
Տակաւին չենք մարսած Թուրքիա- Ատրպէյճան դաշինքի Զանգեզուրի Միջանցքի մասին յամառ պահանջները, որոնք լուծում գտան ԹՐԻՓ-ի ուղի կոչեալ ոչ յստակ կարգադրութիւնով։ Այսինքն եթէ թրքական պահանջը կը հնչէ Ալեւի եւ Էրտողանի բերնէն խնդիրը դիտեցինք երկրի ինքնիշխանութեան տեսակէտով։ Բայց երբ նոյն լուծումը առաջարկուեցաւ ինքնիշխան տարածքը հարիւր տարիով վարձակալելու, Հայաստանի իշխանութիւնը իսկոյն յօժարեցաւ։ Ցարդ ոչ ոք կրցաւ յստակ բացատրել թէ ի՞նչ տարբերութիւն կայ ԹՐԻՓ-ի եւ Զանգեզուրի Միջանցքի միջեւ։
Ռուսաստանի ազդեցութեան գօտիէն դուրս գալը ունի իր տրամաբանութիւնը։ Բայց ի՞նչ տրամաբանութիւն կայ կոյրզկուրայն մաս կազմելու արեւմտեան չարեաց ընկերութեան։
Հայաստանի ելքի միակ միջոցը իր սեփական ճանապարհագիծը ճշդելն է։ Եթէ այս գիծը պիտի գծենք ուրիշի ցուցմունքով վստահ կրնանք ըլլալ թէ կամ մէկուն կամ ալ միւսին շահերուն պիտի ծառայէ, բայց ոչ Հայաստանին։
