Իրանի դէմ ԱՄՆ-ի եւ Իսրայէլի հարուածները ալ աւելի կը բարդացնեն Հայաստանի համար առանց այն ալ դժուարին տարածաշրջանային իրավիճակը՝ ստեղծելով անվտանգային նոր ռիսկեր։ Այն, որ Երեւանը այս պատերազմի միայն երրորդ օրը ուղիղ ցաւակցեց Թեհրանին՝ Իրանի հոգեւոր առաջնորդ Ալի Խամենէիի սպանութեան կապակցութեամբ, շատերը կը պայմանաւորուին Հայաստանի դիւանագիտական զգուշաւորութեամբ. չէ՞ որ հակամարտութեան երկու բեւեռներն ալ Հայաստանի համար առանցքային դերակատարներ են։
Մէկ կողմէն Իրանն է՝ տարածաշրջանի այն երկու երկրներէն մէկը, որու հետ Հայաստանը ունի բաց սահման, խորացող կապեր եւ կը մշակէ ռազմավարական գործընկերութիւն հաստատելու փաստաթուղթ։ Միւս կողմը ԱՄՆ-ն է, որու հետ յարաբերութիւնները արդէն իսկ բարձրացուծ են ռազմավարական մակարդակի՝ թեւակոխելով բարձր տեխնոլոգիաներէն մինչեւ ենթակառուցուածքներ ներառող համատեղ խոշոր ներդրումային ծրագրերու նախապատրաստման փուլ։
«ՍիվիլՆեթ»ի տաղաւարին այս եւ այլ հարցերու շուրջ զրուցած ենք ՀՀ վարչապետի գլխաւոր խորհրդական, ԱՄՆ-է ներս ՀՀ նախկին դեսպան Լիլիթ Մակունցի հետ։
Տիկին Մակունց, սա ձեր դիւանագիտական գործունէութենէն սկսած, կարելի է ըսել, առաջին անգամ է, որ մենք ձեզ կը հիւրընկալենք մեր տաղաւարին, անոր համար կրնան ըլլալ շատ հարցեր այս ընթացքի վերաբերեալ՝ մինչեւ ձեր դիւանագիտական պաշտօն ստանձնելը, անկէ ետք եւ այլն։ Բայց սկսինք ամենաթարմ առիթէն։ Տարածաշրջանը հիմա բաւականին անկայուն վիճակի է, խօսքը Մեծ Մերձաւոր Արեւելքի մասին է։ Իրանը Ամերիկայի եւ Իսրայէլի հետ կը գտնուի պատերազմական իրավիճակին, արդէն գիտենք, որ փոխադարձ հարուածներ են, Իրանի հոգեւոր առաջնորդը զոհուած է։ Հայաստանը այդ պատերազմի միայն երրորդ օրը պաշտօնապէս կապ հաստատեց իրանական կողմի հետ, ցաւակցեց եւ մարդասիրական աջակցութիւն առաջարկեց։ Կ՚ըսէք՝ որո՞նք էին այս դիւանագիտական յապաղման պատճառները։ Ինչո՞ւ պատերազմի երրորդ օրը մեզ մօտ ստացուեց կապ հաստատել իրանական կողմի հետ, եւ արդեօք սա կապուա՞ծ էր նաեւ այն հանգամանքի հետ, որ պատերազմի միւս կողմին Վաշինգտոնն է, եւ պէտք էր անոնց հետ եւս հաղորդակցիլ։
Ես այդ չէի ձեւակերպեր որպէս «յապաղում» Հայաստանի Հանրապետութեան կողմէ, որովհետեւ արձագանգները միայն հրապարակային չեն ըլլար։ Իրավիճակին Հայաստանի Հանրապետութեան արձագանգը առաջին հերթին ուսումնասիրութիւնն է, թէ ի՞նչ կը կատարուի տարածաշրջանին եւ այդ հաւանական ինչպէս անդրադարձ կ՚ունենայ Հայաստանի վրայ։ Դուք տեղեակ էք, որ Անվտանգութեան խորհուրդը նիստեր կը կազմակերպէր՝ իրավիճակը ուսումնասիրելու նպատակով։ Նոյնիսկ մինչեւ Անվտանգութեան խորհրդի նիստը, գուցէ ոչ այդքան ուղիղ տեսանելի, բայց գործողութիւններ եղած են Հայաստանի Հանրապետութեան կողմէ՝ կանխատեսելով նման զարգացումներու հնարաւորութիւնը։ Անվտանգութեան խորհուրդին բնականաբար քննարկուած է թէ՚ իրավիճակը, թէ՚ հնարաւոր մարտահրաւէրները, որոնք կրնան առնչուիլ Հայաստանին, եւ թէ ինչպէս պէտք է Հայաստանը արձագանգէ անոնց։
Այսինքն՝ սա յապաղում չէ եղած. ընթացքին եղած են կապեր, հանդիպումներ, կողմերու հետ զրոյցներ տարուած են։
Ես, բնականաբար, գերատեսչութիւններու անունով չեմ կրնար խօսիլ, բայց վստահ եմ, որ այդպէս եղած է։
Շատ լաւ։ Այնուամենայնիւ, Իրանի մէջ հիմա բաւական ծանր վիճակ է, նաեւ Ծոցի երկրներուն, որովհետեւ Իրանն ալ կը հարուածէ այդ երկրներուն գտնուող ամերիկեան ռազմախարիսխները։ Թէ՚ Իրանի, թէ՚ Ծոցի երկրներուն կան ՀՀ քաղաքացիներ եւ հայկական սփիւռքի ներկայացուցիչներ։ Կա՞յ աշխատանք այդ մարդկանց տարհանելու ուղղութեամբ, քանի որ երախաներէն մինչեւ տարեցներ այնտեղ կը գտնուին տարբեր նպատակներով՝ զբօսաշրջայինէն մինչեւ կրթական։ Արդեօք քայլեր կը ձեռնարկուի՞ն անոնք տարհանելու համար։
Արտաքին Գործոց Նախարարութիւնը արդէն քանի մը յայտարարութիւն ըրած է՝ նշելով, որ մեր դիւանագիտական ներկայացուցչութիւնները ձեր նշած երկրներին աշխուժօրէն կը զբաղուին այդ հարցով։ Կը գործէ թէժ գիծ, աշխուժ կապ կայ մեր քաղաքացիներու հետ։ Առիթէն օգտուելով՝ կոչ կ՚ընեմ. եթէ կան տեղեկութիւններ այդ երկրներուն գտնուող մեր քաղաքացիներու վերաբերեալ (ըլլան ուսանողներ, թէ զբօսաշրջիկներ), կը խնդրենք կապ հաստատել ԱԳՆ-ի հետ եւ տրամադրել տուեալներ։ Խնդիր դրուած է ոչ միայն մեր քաղաքացիներուն տեղափոխել Հայաստան, այլեւ առաջին հերթին ընել այդ անվտանգ կերպով։ Պարբերաբար յայտարարութիւններ կ՚ընեն եւ պիտի ընեն։
Յուսամ՝ յառաջիկային մարդիկ արդէն կը ժամանեն Հայաստան։
Այո, ի հարկէ։
Տեսէք, Իրանի Հայաստանի դեսպանը երեկ ասուլիս տուաւ՝ ներկայացնելով պաշտօնական Երեւանի տեսակէտը կատարուողներու վերաբերեալ։ Ան ըսաւ, որ Հայաստանը եւ Իրանը կը մշակեն ռազմավարական համագործակցութեան փաստաթուղթ, որ կրնայ ստորագրուիլ՝ այս տարի։ Դեռ շաբաթներ առաջ ալ նշուած էր, որ կը սպասուի վարչապետ Փաշինեանի այցը Թեհրան, որտեղ հնարաւոր է փաստաթուղթի ստորագրումը։ Հաշուի առնելով ներկայիս իրավիճակը, երբ մի կողմէն մենք ԱՄՆ-ի հետ ունինք ռազմավարական յարաբերութիւններու վերաբերեալ փաստաթուղթ, միւս կողմէն ալ Իրանի հետ կը մշակենք նմանատիպ փաստաթուղթ, իսկ այդ երկու կողմերը այժմ արիւնալի պատերազմի մէջ են՝ ինչպէ՞ս կը հաւասարակշռենք այս շահերը։ Հնարաւորութիւն կը տեսնէ՞ք, որ Իրանի հետ փաստաթուղթը այժմ կամ ապագային միս ու արիւն ստանայ եւ ստորագրուի։
Իրանի հետ ռազմավարական գործընկերութիւն հաստատելու նպատակներու մասին ՀՀ կառավարութիւնը բազմիցս եւ հրապարակայնօրէն նշած է։ Այնպէս որ, այստեղ որեւէ անակնկալ չկայ ոչ մեր քաղաքացիներու, ոչ ալ մեր բարեկամ ու գործընկեր պետութիւններու, այդ թուին՝ ԱՄՆ-ի համար։ Ընդհանրապէս, Հայաստանի Հանրապետութիւնը իր արտաքին յարաբերութիւնները կառուցելուս շատ թափանցիկ է եւ յստակ կը նշէ այն, ինչ իր համար ընդունելի է կամ անընդունելի։ Մենք շատ թափանցիկ եղած ենք նաեւ ԱՄՆ-ի հետ՝ ընդգծելով Իրանի՝ որպէս մեր հարաւային կարեւոր հարեւանի նշանակութիւնը մեզ համար։ Բնականաբար, անոր համար կան բազմաթիւ գործօններ։ Դուք իրաւացիօրէն նշեցիք, որ այս պատերազմական գործողութիւններուն ներգրաուած են պետութիւններ, որոնք Հայաստանի համար առանցքային եւ բարեկամ են։ Այս իրավիճակին Հայաստանի բոլոր յայտարարութիւնները ու դիրքաւորումները պէտք է բխեն բացառապէս մեր պետական շահերէն։ Վստահ եմ, որ հանրային եւ փորձագիտական շրջանակներուն կարող են հնչել տարբեր տեսակէտներ Հայաստանի յայտարարութիւններու թիրախային ըլլալու վերաբերեալ, բայց մեր դիրքորոշումը յստակ է՝ ցանկացած քայլ պէտք է արտայայտէ առաջին հերթին մեր շահերը։
Եւ այդ ի՞նչ կը նշանակէ, Իրանի հետ ռազմավարական յարաբերութիւններու հաստատման փաստաթուղթը կ՚ստորագրուի՞։ Երեւանի տեսակէտը հիմա ինչպիսի՞ն է։ Կրնա՞ն փոփոխութիւններ ըլլալ։
Արտաքին Գործոց Նախարարութիւնը այդ մասին ժամանակին կը յայտնէ։ Ես չեմ կրնար պնդումներ թնել փոփոխութիւններու վերաբերեալ։ Իսկ թէ ճշգրիտ երբ կը ստորագրուի ռազմավարական գործընկերութեան փաստաթուղթը, ԱԳՆ-ն կը ներկայացնէ։
Քանի որ դուք բաւականին երկար աշխատած էք ԱՄՆ որպէս դեսպան, ինչպէ՞ս կ՚արձագանգէ Վաշինգտոնը, եթէ Հայաստանը այս փաստաթուղթի հարցին որեւէ դիրքորոշում չփոխէ եւ շարունակէ բանակցութիւնները։ Օրինակ, ԱՄՆ փոխնախագահ Վենսը վերջերս Հայաստան էր եւ բացայայտ աջակցութիւն յայտնեց ՀՀ իշխանութիւններուն, յատկապէս վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանին։ Ինչպիսի՞ն կրնայ ըլլալ ԱՄՆ իշխանութիւններու արձագանգը հիմա։
Ես քիչ առաջ նշեցի եւ հիմա սիրով կը մանրամասեմ։ Բոլոր դաշնակիցներու ու գործընկերներու հետ մենք մեր յարաբերութիւններու հարցին թափանցիկ ենք։ Միացեալ Նահանգներու պարագային գիտենք Իրան գործօնի հետ կապուած թեմայի սրութիւնը անոնց համար, բայց Հայաստանը միշտ բաց նշած է, որ փորձելով կարգաւորել իր յարաբերութիւնները երկու բարդ հարեւաններու (Թուրքիա եւ Ատրպէյճան) հետ, մենք նպատակ չունինք բարդացնել կամ վատթարացնել յարաբերութիւնները միւս հարեւաններու հետ։ Մենք կը ձգտինք լաւ յարաբերութիւններ ունենալ տարածաշրջանի մեր բոլոր հարեւաններու հետ։ Սա՝ մէկ։ Երկրորդը՝ բոլոր գործընկերներուն մենք յստակ կը նշէնք, թէ ինչը հնարաւոր է մեզ համար, եւ որոնք են մեր կարմիր գիծերը։ Երրորդ կարեւոր հանգամանքը պետութիւններու վարքագիծի կանխատեսելիութիւնն է։ Արդեօք տուեալ պետութիւնը կը պատրաստուի՞ իր յարաբերութիւնները օգտագործել երրորդ պետութեան դէմ։ Հայաստանի Հանրապետութիւնը որեւէ երկրի հետ յարաբերութիւններու մէջ այդպէս չի դիրքաւորուիր։ Կը հնչեն նաեւ քննադատութիւններ, թէ արդեօք ԱՄՆ-ի հետ մեր յարաբերութիւնները կրնան օգտագործուիլ մեր որեւէ հարեւանի դէմ։ Ի հարկէ ոչ, նման բան չկայ։ Ճիշդ նոյն կերպ, հարեւաններու հետ մեր յարաբերութիւնները չեն կրնար օգտագործուիլ այլ պետութեան դէմ։
Եթէ շատ պարզեցնեմ ձեր ըսածը, ճի՞շդ կը հասկնամ. երբ մենք կը կառուցենք ռազմավարական բնոյթի յարաբերութիւններ ԱՄՆ-ի հետ, իմանալով անոնց զգայնութիւնները, Հայաստանը կ՚ըսէ՝ «գիտէք, մենք նմանատիպ յարաբերութիւններ կը կառուցենք Իրանի հետ, բայց որեւէ նպատակ չունինք անոր հետ ձեզ վնասել», եւ հակառակը։
Բնականաբար։ Դուք շատ ճիշդ էք, հէնց այդպէս ալ կայ։
Եւ այդ հանգի՞ստ կ՚ընդունուի, ընդդիմութիւն չէ՞ եղած։
Այդ դժուար, ամենօրեայ, տքնաջան ու հետեւողական աշխատանք կը պահանջէ։ Այդ ընկալման հասնիլը հեշտ չէ… Եւ ես համոզուած կրնամ պնդել, որ այս պահի դրութեամբ ԱՄՆ-ի մէջ կայ յստակ ընկալում Հայաստանի դիրքաւորման վերաբերեալ՝ իր բոլոր հարեւաններու առնչութեամբ։
(ՍիվիլՆեթ)
