Ժամանակակից հայ քանդակագործութեան մէջ Վիգէն Աւետիսը այն արուեստագէտներէն է, որու ստեղծագործութիւնը կը ձեւաւորուի դասական գեղարուեստական մտածողութեան եւ արդի գաղափարական որոնումներու համադրութեամբ։ Անոր համար քանդակը միայն նիւթի ձեւաւորման արուեստ չէ, այլ մտքի, յիշողութեան եւ հոգեւոր փորձառութեան արտայայտման միջոց։ Ստեղծագործական իւրաքանչիւր աշխատանքի մէջ ան կը ձգտի բացայայտել ոչ թէ արտաքին իրականութիւնը, այլ մարդու ներաշխարհը, անոր գոյաբանական հարցադրումները, պատմական յիշողութիւնը ու մշակութային ինքնութիւնը։ Այդ պատճառով անոր քանդակներուն մարմինը հանդէս կու գայ ոչ միայն որպէս գեղարուեստական կերպար, այլեւ որպէս խորհրդանիշ, որ կը կրէ ժամանակի, յիշողութեան եւ մարդկային փորձառութեան բազմաշերտ իմաստներ։
1968 թուականին Երեւան ծնած Վիգէն Աւետիսը մասնագիտական կրթութիւնը ստացած է Հայաստան, այնուհետեւ իր ստեղծագործական ուղին շարունակած Լեհաստանի եւ Իտալիոյ գեղարուեստի ակադեմիաներուն։ Անոր մասնագիտական ձեւաւորման կարեւորագոյն փուլերէն մէկը կապուած է Ֆլորենցիայի հետ, որտեղ ան ոչ միայն երկար տարիներ ապրած եւ ստեղծագործած է, այլեւ անմիջականօրէն հաղորդակցուած եւրոպական դասական արուեստի հարուստ աւանդոյթներուն։ Սակայն այդ մշակութային միջավայրը անոր համար երբեք չէ նշանակած ազգային ինքնութեան կորուստ։ Ընդհակառակը, եւրոպական արուեստային փորձառութիւնը աւելի խորացուցած է անոր հետաքրքրութիւնը հայկական մշակոյթի, պատմութեան եւ արժեհամակարգի նկատմամբ՝ ձեւաւորելով ինքնատիպ ստեղծագործական լեզու, որտեղ արեւմտեան գեղարուեստական աւանդոյթներն ու հայկական հոգեւոր աշխարհընկալումը կը փոխլրացնեն միմեանց։
Ճշմարտութիւնը՝ որպէս
ստեղծագործական սկզբունք
Վիգէն Աւետիսի արուեստի առանցքային գաղափարներէն մէկը ճշմարտութիւնն է։ Անոր համոզումով՝ արուեստը չի կրնար կառուցուիլ արտաքին տպաւորութիւններու կամ ձեւական արտայայտչամիջոցներու վրայ. այն պէտք է արտացոլէ մարդու ներքին էութիւնը։ Քանդակագործը կը ձգտի հրաժարուիլ աւելորդ գեղազարդումներէն եւ ստեղծագործութեան կեդրոնին դնել մարդկային հոգեւոր փորձառութիւնը։ Անոր պատկերացումով՝ արուեստագէտի առաքելութիւնը ոչ թէ արտաքին գեղեցկութեան վերարտադրումն է, այլ այնպիսի կերպարի ստեղծումը, որ կը արտայայտէ հայեացք, խօսք, զգացողութիւն եւ ներքին կեանք։ Այդ մօտեցման շնորհիւ անոր քանդակներուն մարդու կերպարը վերածուած է համամարդկային խորհրդանիշի՝ կրելով պայքարի, արժանապատւութեան, զոհաբերութեան, յիշողութեան եւ վերածննդի գաղափարներ։
Դասական արուեստը՝
ժամանակակից ընկալումով
Չնայած Վիգէն Աւետիսը հետեւողականօրէն հաւատարիմ է դասական քանդակագործութեան սկզբունքներուն, անոր ստեղծագործութիւնները հեռու են աւանդական ձեւերու պարզ վերարտադրումէն։ Ան դասականութիւնը կը դիտարկէ որպէս ժամանակակից արուեստի կենսունակ հիմք, որ հնարաւորութիւն կու տայ նորովի մեկնաբանել արդի մարդու հոգեւոր եւ մշակութային խնդիրները։ Անոր համոզումով՝ արուեստի արդիականութիւնը պայմանաւորուած չէ արտայայտչամիջոցներու նորութեամբ, այլ ստեղծագործողի անկեղծութեամբ եւ ճշմարտութեան նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքով։ Եւ այս ստեղծագործական դիրքորոշումը արժանացած է նաեւ միջազգային ճանաչման։ Ֆլորենցիոյ մէջ կայացած առաջին ցուցահանդէսը դարձաւ անոր ստեղծագործական կենսագրութեան կարեւոր հանգրուան՝ բանալով ճանապարհը դէպի եւրոպական արուեստային միջավայր։ Դասական ֆիկիւրաթիվ քանդակի նկատմամբ անոր հաւատարիմ վերաբերմունքը միջազգային արուեստասէր հանրութեան կողմէն ընկալուեցաւ ոչ թէ որպէս պահպանողականութիւն, այլ որպէս ժամանակակից արուեստի մէջ ինքնատիպ եւ ինքնավստահ հեղինակային դիրքորոշում։
Երկու մշակոյթներու միջեւ
Վիգէն Աւետիսի ստեղծագործութեան կարեւորագոյն առանձնայատկութիւններէն մէկը հայկական եւ եւրոպական մշակութային աւանդոյթներու ստեղծագործական համադրումն է։ Երկար տարիներ ապրելով եւ ստեղծագործելով Իտալիոյ մէջ՝ ան կրցած է պահպանել ազգային ինքնութիւնը ու այն ներկայացուցած միջազգային մշակութային միջավայրն մէջ՝ առանց զիջելու սեփական արժէքային համակարգը։ Անոր արուեստին մէջ հայկական մշակութային յիշողութիւնը, պատմական փորձառութիւն ու հոգեւոր ժառանգութիւնը ներդաշնակօրէն կը միահիւսուին եւրոպական դասական քանդակագործութեան ձեւամտածողութեան։
Յիշողութիւնը՝ որպէս
պատասխանատուութիւն
Վիգէն Աւետիսի ստեղծագործութեան մէջ յիշողութիւնը հանդէս կու գայ ոչ միայն որպէս պատմական անցեալի վերապրում, այլեւ որպէս մշակութային եւ բարոյական պատասխանատուութեան ձեւ։ Անոր համոզումով՝ արուեստը կոչուած է պահպանելու այն արժէքները, որոնք կը ձեւաւորեն հասարակութեան ինքնութիւնը եւ պատմական շարունակականութիւնը։ Այդ պատճառով անոր ստեղծագործութիւններուն յաճախ կ՚արտացոլուին պատմութեան, ազգային յիշողութեան, մշակութային ժառանգութեան եւ մարդու հոգեւոր դիմադրութեան թեմաները։
Քանդակագործի համար արուեստը նաեւ երկխօսութիւն է ժամանակի հետ։ Անոր ստեղծագործութիւնները ուղղուած են ոչ միայն ներկային, այլեւ ապագային՝ փորձելով պահպանել եւ փոխանցել այն արժէքները, որոնք կրնան միաւորել տարբեր մշակոյթներ եւ սերունդներ։ Հէնց այս համամարդկային եւ միաժամանակ ազգային մտածողութիւնն է Վիգէն Աւետիսի արուեստը կը դարձնէ արդիական միջազգային մշակութային համատեքստի մէջ՝ ներկայացնելով հայկական արուեստը որպէս համաշխարհային մշակոյթի անբաժանելի մաս։
*
Հարցազրոյց Վիգէն
Աւետիսի հետ
Ձեր քանդակներուն մարդը յաճախ ներկայացուած է որպէս խորհրդանիշ, ինչո՞ւ ընտրած էք այդ՝ սէմպոլիզմի լեզուն։
Գիտէք, ես դասական քանդակագործ եմ, եւ իմ արուեստի մէջ ես ընդհանրապէս սուտ չեմ խօսիր։ Իմ կեանքի մէջէն սուտը բացառած եմ շատ վաղուց։ Եւ արուեստի մէջ հետեւաբար ճշմարտութիւնը յաղթանակեց։ Այսօր փոխուած է ժամանակը, ես վստահ եմ, որ չկայ երեկուայ սէր կամ չկայ երեկուայ ճշմարտութիւն, ճշմարտութիւնը յաւէրժ է։ Ես շատ կը սիրեմ խօսիլ պարզ ու յստակ, հետեւաբար արուեստի մէջ ալ, քանդակներու մէջ ալ ես պարզ, յստակ կը շփուիմ մարդկանց հետ, ես չեմ թաքնուիր ֆորմաներու ներքեւ կամ գոյներու տակ, չէ՝ ընդհակառակը կը մերկացնեմ, ինձ մերկութիւնն է կարեւոր։ Մարդու մարմինը գեղեցկացուած չի, այլ գեղեցիկ է ինքնին ու քանդակագործութիւնը շատ ներքին արուեստ է, ինքը ներսէն կ՚աշխատի, ինքը ներքին շունչ ունի, կը հասկնաք, եւ այդ իմ համար շատ կարեւոր է։ Քանդակել ոչ թէ՝ այլ՝ հայեացք, ոչ թէ քիթ՝ այլ հոտ, ոչ թէ բերան՝ այլ խօսք։
Արուեստը շարժման մէջ կը պատկերէ՞ք։
Այո։ Ֆլորենցիա տեսայ, որ մարդիկ ոչ թէ սկսեցին ընկալել եւ ինձ չըսին որ հնաոճ եմ, որ հին սկզբունքներով եմ, դասական եմ՝ ընդհակառակը՝ ես տեսայ ինչքան մեծ ուշադրութիւն դարձուցին իմ ֆիկիւրատիվ արուեստին։ Եւ հէնց առաջին իսկ ցուցահանդէսին իմ քանդակը շատ մեծ յաջողութիւն ունեցաւ։
Իսկ այդ առաջին ցուցահանդէսը ճակատագրակա՞ն էր ձեզ համար։
Այո, որովհետեւ, երբ որ այդ քանդակը ես ըրի՝ շատ առեղծուածային ձեւով եղաւ։ Փողոցը աղջիկ մը տեսայ` իսպանուհի, որ շատ նման էր արդէն այն դէմքին որ սկսած էի, խնդրեցի, որ գայ որպէս բնորդուհի, համաձայնեցաւ։ Այդ ժամանակ ակադեմիոյ մէջ կը սորվէի։ Ստացուեցաւ մի չքնաղ գործ, այնքան չքնաղ, որ միանգամէն առաջարկ ստացայ ցուցահանդէսի մասնակցելու հէնց այդ քանդակով։ Իմիջայլոց, կը ցուցադրուէր Թոսքանա։ Մի խօսքով, այդ քանդակով իմ ճանապարհը բացուեցաւ։
Ի՞նչ կը կարծէք արուեստը պէտք է հարց տայ թէ՝ պատասխան։
Ընդհանրապէս արուեստը կը պատասխանէ, հարցը կու տան քաղաքացիներ, ովքեր կը գտնեն գեղեցիկը։ Երջանկութիւնը հէնց արուեստն է, ինչքան մօտ ես արուեստին, այդքան երջանիկ ես։
Ինչպէ՞ս կը տեսնէք հայկական արուեստի տեղը համաշխարհային ժամանակակից արուեստի մէջ։
Ցաւօք ժամանակակից արուեստի մէջ կը բացակայէ հայկական հետքը, քանի որ 1915 թուականէն ետք կտրուեց մեր կապը, ես կը խօսիմ Արեւելեան Հայաստանի մասին, որտեղ մենք կը գտնուինք, իսկ Արեւմտեան Հայաստանի մշակոյթը փարիզեան մշակոյթէն համարեա չէր տարբերուիր, այդ աստիճանի հասած էր՝ ե՛ւ երաժշտութիւնը, ե՛ւ գրականութիւնը, ե՛ւ կերպարուեստը, ե՛ւ երաժշտական արուեստը։ Իտալիան այդ ժամանակ ոչինչ էր, Իտալիայէն կը փախչէին մարդիկ։ Իսկ հայերը 18-րդ դարի վերջին 19-րդ դարի սկզբին բարձրագոյն արուեստի աստիճանի հասած էին եւ կը թելադրէին ամբողջ աշխարհին։ Եւ առաջիններէն մէկը Վանէն Արշիլ Կորքին էր, որ հասաւ Ամերիկա եւ մեծ դժուարութեամբ Կորքի ազգանուն վերցուց բանաստեղծէն։
Եթէ Վանը եւ Ֆլորենցիան հանդիպին ձեր արուեստի մէջ որպէս երկու քաղաքային խորհրդանիշ՝ ինչպէ՞ս կը պատկերէք այդ հանդիպումը։
Օ՜, ինձ կը թուի՝ հէնց այս իրավիճակի մէջ ալ կ՚ապրիմ, որովհետեւ ես չդարձայ իտալացի, ես Իտալիոյ պահպանեցի իմ ինքնութիւնը, այո վանեցի եմ, երեւանից եմ, բայց շատ լաւ կը տիրապետեմ իտալական մշակոյթին, իտալական լեզուին։ Այդ ինձ համար միայն հարստութիւն է, եւ ես իրենց ծանօթացուցի իմ արժէքային համակարգի հետ։ Կրնամ ըսել՝ երբեք չեմ ունեցած օտար լինելու սենտրոմ եւ փոխանցած եմ հայկական ջերմութիւնը իտալացիներուն։ Այնպէս որ՝Վանը եւ Ֆլորենցիան բոլոր իմ քանդակներու մէջ կը զգացուին, որովհետեւ ես երկու մշակոյթ կրող եմ` եւրոպական եւ հայկական: եթէ դուք նայիք իմ քանդակները՝ անոնք ոչ եւրոպական են, ոչ ալ՝ արեւելեան։ Բայց ունին արեւելեան ջերմութիւն, ճշմարտութիւն եւ էլեգանտութիւն։
Կա՞յ բան մը որ մասին կ՚երազէք քանդակել։
Ես կրնամ 24 ժամ աշխատիլ։ Ամէն մի օր չաշխատելով գործ մը կը կորի, քանդակ մը կը կորի այս աշխարհէն։ Ես կը ձգտիմ կատարելութեան հասցնել իմ ամէն մի քանդակը եւ ես այն քանդակագործներէն չեմ որ շատ քանդակած է։ Եւ ես պէտք է հանճարեղ քանդակ ընեմ, եթէ հանճարեղ չէ՝ չեմ ըներ։ Այսինքն, մինչեւ չհասնիմ կատարելութեան՝ ես չեմ հրաժարուիր գործէն։
Ի՞նչ կը բարեմաղթէք «Ակօս»-ի ընթերցողներուն։
Կ՚ուզեմ իմանան, որ մենք չենք ճանչնար իրար, բայց ես իրենց շատ կը սիրեմ եւ կը խոնարհուիմ իրենց առաջ, որովհետեւ իրենք մնացին եւ պահեցին մեր տունը ու տեղը։ Անոր համար նաեւ շնորհակալութիւն կը յայտնեմ իրենց։ Շատ կ՚ուզէի, որ յաճախ գան Հայաստան, որ մենք տիրապետենք մեր թողած մշակոյթը, վերականգնենք ամենօրեայ շփումը։ Գիտէք՝ պէտք է ոչ թէ զբօսաշրջական շփում այլ՝ ամենօրեայ շփում, որ մենք միասին կարողանանք ստեղծագործել։ Ինձ, օրինակ, կը պակասէ արեւմտահայերէնը։ Մենք պէտք է շատ լսենք արեւմտահայերէնը, որովհետեւ շատ բան ունինք սորվելու լեզուամտածողութենէն։ Ցաւօք ես չեմ մտածեր արեւմտահայերէնով։ Ես շատ կը ցանկանայի յատկապէս՝ Պոլսի հայերը գային իմ ցուցահանդէսներուն Իտալիա։ Եւ միգուցէ Պոլսոյ մէջ ընէինք ցուցահանդէս երբեւէ։ Շատ կ՚ուզէի տեսնել Վանը, յետոյ՝ Կոստանդնուպոլիսը։
Եզրակացութիւն
Վիգէն Աւետիսի հետ զրոյցը կը բացայայտէ արուեստագէտի աշխարհայեացքը, որու առանցքին ճշմարտութիւնն է, մշակութային յիշողութիւնը ու ինքնութեան պահպանումը։ Անոր համար քանդակը ձեւ չէ միայն, այլ մարդու ներքին էութեան, պատմութեան եւ արժէքներու արտայայտութիւն։ Ապրելով եւրոպական արուեստի կեդրոններէն մէկուն՝ ան կը շարունակէ իր ստեղծագործութիւններուն մէջ կրել հայկական մշակոյթի շունչը՝ այն ներկայացնելով համամարդկային լեզուով։ Հէնց այդ համադրութիւնը կը ձեւաւորուի Վիգէն Աւետիսի արուեստի ինքնատիպութիւնը՝ դարձնելով այն միաժամանակ ազգային եւ համաշխարհային։
