Երբ առաջին անգամ լսեցի գեղանկարիչ Յակոբ Արատի ձօնուած գիրքի խորագիրը, փորձեցի գուշակել, «Գոյներու Դիոկենեսը» կոչումի ետին թագնուած միտքը։ Շուտով պարզուեցաւ թէ Արատին այդ կոչումը պատշաճեցնողը ուրիշ մէկը չէր, եթէ ոչ «Ակօս»ի հայերէն էջերու նախկին աշխատակիցներէն Երուանդ Կոպելեանը։
Ինճի Այտընի հեղինակած մենագրութիւնը սահմանուած չէ գեղանկարիչ Յակոբ Արատի կերպարով, այլ կը ծաւալի Արատի ապրած ժամանակահատուածի բազում դէմքերու եւ անցուդարձերու միջով։
Հոն կը հանդիպինք Թուրքիոյ յայտնի գրական դէմքերու, որոնք սերտ բարեկամութիւն ունեցած են Յակոբ Արատի հետ։
Բանաստեղծը, արձակագիրը եւ գեղանկարիչը իրենց գործով եկած են զիրար ամբողջացնելու։ Կախարդական միջավայրի մը մէջ գործած են անոնք, ձեւաւորելով ժամանակի արուեստի եւ ընկերային, ինչո՞ւ չէ նաեւ մշակութային, գաղափարախօսական եւ հետզհետէ քաղաքական մթնոլորտը։
Երբ մենք անձամբ ճանչցանք Յակոբ Արատը, ան կը շարունակէր աշխատիլ «Ճումհուրիյէթ» թերթի մէջ։
Ինճի Այտընի գիրքով վերահասու եղանք թէ նախքան «Ճումհուրիյէթ» ան աշխատակցած է բազում թերթերու, սկսելով իր ուսանողական տարիներէն։ «Եթէ այդ աշխատանքը չտանէի չէի կրնար աւարտել գեղարուեստական ակադեմիոյ ուսումը» կը պատմէ Արատ իր յուշերուն մէջ։
Ծնած էր 1913-ին, Էսքիշեհիր։ Արդէն այդ տարեթիւին զգալի դարձած էր Համաշխարհային պատերազմի ազդանշանները։ Օսմանեան Կայսրութիւնը շուրջ 5 դար տեւող տիրապետութենէ ետք կը կորսնցնէր իշխանութիւնը գրաւած այդ տարածքներուն մէջ։ Քանի կ՚անկախանային Յունաստանի, Պուլղարիոյ, Սերպիոյ, Մակեդոնիոյ, Ալպանիոյ կամ Հունգարիոյ նման երկիրներ, այդ տարածքի մահմետական ժողովուրդները կը դիմէին դէպի Թուրքիա ներգաղթի։ Այդ թոհուբոհի մէջ Պիւյիւքանտոնեաններու ընտանիքներն ալ կը բռնէ գաղթի ճամբան դէպի Պոլիս։ Յակոբ Արատ հազիւ մէկ տարեկան է, երբ ընտանիքը կը հասնի պատմական Քումքափը թաղը։ Ուրեմն Արատի ուսման առաջին հանգրուանը կը դառնայ թաղի Պէզճեան Վարժարանը։ Ապա ան կը յաճախէ ֆրանսական Սեն Ասոմսիոն ֆրանսական քոլէճը։
1930-ին, կը մտնէ Իսթանպուլի Գեղարուեստի Ակադեմիոյ նկարչական բաժինը։ Իր ուսուցիչները ժամանակի առաջատար դէմքերն են ինչպէս Իպրահիմ Չալլը, Նազմի Զիյա Կիւրան եւ Լէոփոլտ Լեւի։
Գիրքի բովանդակութեան աւելի ծաւալուն բաժինը յատկացուած է Յակոբ Արատի եւ իրեն ժամանակակից թուրք հեղինակներու բարեկամութեան նիւթերուն։ Իր ամենամտերիմներէն եղած է արձակագիր Սայիթ Ֆայիք։ անոր բոլոր պատմուածքները նկարուած են Արատի կողմէ։ Նոյնիսկ Յակոբ Արատ կողքի գծագրութիւններ պատրաստած է զանազան հեղինակներու համար։ Մինչ այդ իր աշխատակցած թերթերուն համար գծած է զանազան դատավարութիւններու անցուդարձերը։ Նկարած է դատակազմը, փաստաբաններ, մեղադրեալներ, դատավարութեան հետեւողներ։ Յաջողած է անոնց դէմքի արտայայտութիւններով դրսեւորել նաեւ ենթականերու այդ պահի յատուկ հոգեբանութիւնը։
Իճի Այտըն արդէն իսկ իր մասնագիտութեամբ խորապէս ուսումնասիրած է Յակոբ Արատի ժամանակակից «Ղարիպ», «Երկրորդ Նոր»ի նման գրական հոսանքներու դերակատարները։
Այդ ընելու ժամանակ կ՚անդրադառնայ նաեւ պատերազմի տարիներուն տիրող հոգեբանութեան։ Ազգայնական շրջանակներ ահռելի վերագրումներով կը նկարագրեն այդ տարիներուն թէ գրականութիւնը եւ թէ գեղանկարչութիւնը։ Ամէն ինչ կը վերածեն յատուկ նշանակութիւն փոխանցելու։ Օրինակի համար արեգակը կոմունիստ ապագայի խորհրդանշանն է։ Նոյն իմաստը կը վերագրեն վարդին, իր կարմիր թերթերուն համար։ Անձրեւը յեղափոխութիւն կը նշանակէ, հետեւաբար Յակոբ Արատի «Աղօթք Տեղումի» անուն գործն ալ, ուրիշ բան չէ եթէ ոչ յեղափոխութեան կոչ։
Ստուէրի նման ընդմիշտ իր կողքին է ձերբակալուելու վախը։ Վերջապէս իր ալ գործերը նկարած Սապահատտին Ալի դաժան ոճիրի մը զոհը գացած է խիստ կասկածելի պայմաններու մէջ։
Եթէ վերադառնանք գիրքի բովանդակութեան, հոն տեղադրուած են անհատական հաւաքածոներէ նմոյշներ, որոնք լուսանկարած է Էրհան Արըք։ Բազմաթիւ տեսանիւթեր եւս քաղուած են Հրանդ Տինք Հիմնարկի մօտ պահուած «Քուլիս» պարբերականի արխիւէն։
Շնորհալի եւ ողջունելի աշխատութեան մը արդիւնքն է, որ դրուած է մեր սեղաններուն վրայ, իբրեւ գնահատանք եւ երախտիք վաստակաւոր արուեստագէտի։
