Samuelian Kitabevi arşivi yapay zekayla haritalandırılıyor

1930’da kurulan ve 80 yılı aşkın bir süre boyunca araştırmacıların, gazetecilerin ve tarihçilerin buluşma noktası olan Samuelian Şark Kitabevi (Librairie orientale Samuélian), bugün dijital bir dönüşümün merkezinde. 2024’te başlatılan Samuelian Kitabevi arşivlerini dijitalleştirme projesi, kapsamını genişleterek Paris'in tarihsel dokusundaki Ermeni izlerini dijital haritalar üzerinden takip ediyor.

Gazete ilanlarından dijital haritaya

Proje, Paris merkezli, antik dillerin korunması ve dijitalleştirilmesi üzerine uzmanlaşmış, kar amacı gütmeyen araştırma ve teknoloji kurumu tarafından yürütülüyor. Projenin ilk aşamasında, 1920 ile 1975 yılları arasında yayımlanmış, 10 bin ile 15 bin sayfa arasında değişen devasa bir Ermeni gazeteleri koleksiyonu koruma altına alınmıştı. Fransa, Lübnan, Mısır, Yunanistan ve Türkiye gibi pek çok ülkede basılmış 70'ten fazla farklı gazeteyi içeren bu arşiv, Ermeni diasporasının sosyal ve kültürel belleğini barındırıyor.

Calfa ekibi, bu gazeteleri okurken karşılaştıkları adreslerin (dernekler, işletmeler ve ofisler) çokluğu üzerine, bu verileri zamana yayılan bir haritaya dönüştürmeye karar verdi. Projenin yeni "Paris" bölümü, 20. yüzyılın başından itibaren Ermeni toplumunun şehirdeki yerleşimini ve ekonomik faaliyetlerini görselleştirmeyi hedefliyor.

BnF DataLab ve yapay zeka

Projenin en heyecan verici adımı ise teknoloji cephesinde atılıyor. Arşivlerdeki ilanları (reklamları) incelemek ve tarihi Ermeni işletmelerini tespit etmek amacıyla özel bir yapay zeka modeli geliştiriliyor. Bu çalışma için Fransa Milli Kütüphanesi’nin (BnF) yenilikçi birimi BnF DataLab ile işbirliğine gidildi.

Geliştirilecek yapay zeka modeli, gazete sayfalarındaki reklamları otomatik olarak analiz edecek ve bu bilgiler ışığında 20. yüzyıl Paris'inin "Ermeni haritasını" çıkaracak. Bu sayede bir dönemin terzileri, matbaaları, doktor muayenehaneleri ve kahvehaneleri dijital ortamda yeniden konumlandırılacak.

Ortaklıklar

Proje, bilim ve kültür dünyasının önemli kurumlarını bir araya getiriyor. Calfa önderliğinde yürütülen çalışmada BnF (Bibliothèque nationale de France), EPITA (LRE Laboratuvarı, "DECIDON" projesi), Inalco (DALiH projesi), Ermenistan Milli Kütüphanesi gibi kurumlar yer alıyor. Proje, Calouste Gulbenkian Vakfı (Ermeni Toplulukları Bölümü) ve Samuelian ailesinin destekleriyle hayat buluyor.

Fiziksel çürümeden dijital erişime

Samuelian Kitabevi'nin yaklaşık on yıl önce kapanmasının ardından, içerideki gazete koleksiyonları zamana yenik düşmeye başlamış ve bazı belgeler dokunulamayacak kadar hassas hale gelmişti. Calfa’nın geliştirdiği yüksek doğruluk oranına sahip optik karakter tanıma (OCR/HTR) teknolojisi sayesinde, bu belgeler sadece birer görüntü olarak kalmayıp aranabilir, düzenlenebilir ve akademik araştırmalara açık dijital metinlere dönüştürülüyor.

Elde edilen veriler ve dijitalleştirilen sayfalar, Ermenistan Bilimler Akademisi Temel Bilimsel Kütüphanesi (FSL) aracılığıyla tüm dünyanın erişimine açılacak. Böylece 20. yüzyıl Ermeni diasporasının günlük yaşamı, Paris sokaklarındaki izleriyle birlikte gelecek nesillere aktarılacak.