1908 yılında Sivas’ta bir ilkokul öğrencisinin kaleme aldığı küçük bir kompozisyon defteri, bir kentin kaybolan hafızasını yeniden gün yüzüne çıkarıyor. Aramyan Ermeni Erkek Okulu’nun üçüncü sınıf öğrencisi Vahan Mamprelyan’ın Ermenice yazdığı hikâyeler, dönemin çarşısını, zanaatkârlarını, ailesini ve günlük yaşamını anlatırken, okuru 20. yüzyıl başlarının Sivas’ında bir gezintiye davet ediyor. Küçük bir öğrencinin şaşırtıcı dil hâkimiyetiyle kaleme aldığı satırlar yalnızca kişisel hatıraları değil, aynı zamanda o dönemde Ermeni okullarındaki eğitim seviyesini de gözler önüne seriyor. Yıllarca sessiz kalan bu defter, bugün yeniden konuşarak geçmişin izlerini dinlemek isteyenleri bir zaman yolculuğuna çağırıyor.
Yesayan Derneği ve Kültürel Mirası Koruma Derneği (KMKD) ortaklığında, Hantibum Festivali kapsamında 13 Mart Cuma günü saat 19.00’da, Beyoğlu Üç Horan Ermeni Kilisesi Naregyan Salonu’nda “Bir Defter Neler Anlatır?” başlıklı etkinlik düzenlenecek. Hanriet Basoğlu ve Maral Fuchs’un sunumuyla yapılacak etkinlikte, Mamprelyan’ın defteri ele alınacak.
Yazar ve çevirmen Maral Fuchs ile defterin hikâyesi ve geçmişten günümüze anlattıkları üzerine sohbet ettik.
1908’de Sivas’ın Aramyan Ermeni Erkek Okulu’nun 3. sınıf öğrencilerinden Vahan Mamprelyan’ın kompozisyon defteriyle ilk karşılaşmanız nasıl oldu, nasıl ulaştınız ve günümüze dek nasıl muhafaza edildi?
Paros Yayınları’ndan çıkan Kevork Büyükhagopyan’ın kaleme aldığı “Osmanlı Döneminde Ermeni Okulları Eğitim ve Öğretim Tarihi” kitaplarının tanıtımına, Mart 2025 tarihinde Ortaköy Tarkmançats Okulu’nda başladık. Aynı başlık altında, ancak her seferinde içeriğini değiştirerek, farklı okul ve derneklerde gerçekleştirdiğimiz sunumlar sadece İstanbul’da değil, Kevork Büyükhagopyan’ın duyurularıyla Los Angeles’ta da yankı buldu. Kitabın iki ciltten oluşan taşra okulları ayağını sunan tarihçi Hanriet Basoğlu, Ermenice bilmeyenler için Paros dergisinde her ay kitaptan belli bir bölümün Türkçe özetini yayınlıyor. Los Angeles’ta yaşayan okuyucumuz Artin Korkor, bu köşe yazılarından kendisine ulaşarak, büyükbabasına ait bir defter olduğunu bildirdi. Defterden birkaç sayfayı kendisine iletti.
Beyoğlu Üç Horan Vakfı için sunum çalışmalarını yapmak üzere Tokatlıyan Han’daki Paros ofisinde, Satenik Nişan ve Mayda Saris ile bir araya geldiğimiz bir sabah, Hanriet bu defterden bahsetti ve kendisine ulaşan sayfaları gösterdi. Hepimiz heyecanla karşıladık ve dergiye yazması gerektiğine ikna olduk. Böylelikle Paros Dergisi’nin Mart sayısında, Basoğlu’nun “Hafızanın Kıyısında” köşesinde yayınlanmış olan yazı sürecinde, yazışmalar ve bilgi alışverişi başladı.
Vahan Mamprelyan ve defteri neler anlatıyor?
Defter, 1908’de Sivas’ta eğitim alan bir öğrencinin kompozisyon defteri. Aramyan Okulu öğrencilerinden 12 yaşındaki Vahan Mamprelyan, ailesini, okulunu, yaşadığı çevreyi, mahallesini, kiliseyi, çarşıyı en ince detaylarına kadar anlatırken, kedisi Gadudik hakkında yazmayı da ihmal etmemiş. Defterin ilerleyen sayfalarında Tilki ve Leylek, Karga ve Testi, Bir Hırsızın Evladı gibi değişik hikayelere rastlıyoruz. Bu hikayeler aracılığıyla etik değerler ve ahlâk anlayışı, mesajlarla çocuklara iletilmeye çalışılmış. Toplam 14 sayfadan oluşan bu defterde, yazının güzelliği dikkat çekici bir unsur. Güzel yazı dersinin müfredatta yer aldığını bu sayede anlayabiliyoruz. Defterden okumaları ise Hantibum Festivali dahilinde gerçekleştireceğiz.
Yesayan Derneği’nin düzenlediği Hantibum Festivali kapsamında, 13 Mart’ta “Bir Defter Neler Anlatır?” başlıklı etkinlikte deftere dair sunum yapacaksınız. Etkinliğin içeriğinden bahsedebilir misiniz?
Hanriet Basoğlu bize bu defterden bahsettiği günlerde, Yesayan Derneği’ne sıklıkla uğruyordum. Kendilerine hikâyeden bahsettiğimde, bizleri Hantibum’a katılmaya davet ettiler. Diğer çalışmalarımın yanı sıra Kültürel Mirası Koruma Derneği yönetimindeyim. Derneğimiz sadece somut değil, somut olmayan kültürel mirasa da eşdeğer önemi veriyor. Daha önce 18. İstanbul Bienali kapsamında, Yesayan Derneği ile birlikte bir sunum gerçekleştirmiştik. Bu sefer de anadili odağına alan bir etkinlikte yer almak istedik. Anadili, kimliğin kurucu unsuru ve kültürün en güçlü taşıyıcısıdır.
Aidiyet duygusu, kültürel bağlar ve toplumsal kimlik, büyük ölçüde anadili üzerinden şekillenir. Dil yaşarsa kültür yaşar; kültür yaşarsa kimlik varlığını sürdürür. Bu hassasiyetle sunumu hazırlarken defteri odağımıza alarak, Sivas’ın tarihine, şehrin kültürel dokusu ve dönem koşullarına yer verdik. Ermeni toplumunun yaşam şeklini, eğitim ve zanaat öğretimi için insana yaptıkları yatırımı anlamamıza imkân veren bir anlatım olmasına gayret ettik.
Sunumda ayrıca, Artin Korkor’un anne tarafından yakını Şahnazar Kötahyan’ın hayatını da konu ettik. Bu minvalde Ermenilerin eğitmen kadrosunda görev almış bir kişi üzerinden, yetimlerin Yunanistan’a uzanan mübadele hareketini de ele aldık. Ermenice olarak yapılacak anlatım, anadilin görünür ve duyulur olmasına imkân tanıyor.
Defter okuyucuya, Ermeni okullarındaki eğitim sistemini ve o tarihten bu yana sistemdeki değişiklikler ya da farkları gösteriyor mu?
Vahan ve Şahnazar, Sivas’ta Ermenice eğitim alıp, anadillerini okuyup yazabilen son jenerasyon. Defter, değişimi direk gözümüze sokmasa dahi, aynı seviyede Ermenice okuyup yazamadığımız gerçeğiyle bizleri yüzleştiriyor. Bir dönem eğitim için İstanbul’a gelen ve eğitmen olan kadronun, sıra hizmet etmeye gelince, tereddüt etmeden doğdukları taşraya döndüklerini okuduk. Bu da artık pek rastlamadığımız bir durum. Ancak bu, tüm taşrada yüksek seviyede Ermenice konuşulduğu anlamını taşımaz. Buradan bu sonucu çıkaramayız. Elimizdeki defteri, eğitimi değerlendireceğimiz bir defter olarak görmemek lazım.
Etkinlik bülteninde, “Uzun yıllar sessiz kalan bir defterin sesi olmak” ifadesi yer alıyor. Bu etkinlikte ortaya çıkarmayı hedeflediğiniz “ses”i anlatabilir misiniz?
Ben, kelebek etkisine inanan biriyim. Kelebek etkisi, "Amazon Ormanları'nda bir kelebeğin kanat çırpmasının ABD'de fırtına koparması" mecazıyla, küçük eylemlerin devasa etkiler yaratabileceğini anlatır. Biz bu hikâyeyi anlattığımızda, dinleyenlerin evlerine döndükleri zaman, kendi aile hikâyelerine odaklanacaklarını, sandık köşelerine sakladıkları eski bir mektup, sararmış bir fotoğraf ya da bir anı defteriyle çıkageleceklerini ve belki de anlatacak yeni öyküler bulacağımızı düşünüyorum. Ben bile bu çalışmalara başladığımdan beri kendi aile hikâyemdeki gedikleri görüp doldurmaya çabalar oldum. Bu sunumda ayrıca Ermenice olarak tarihi de konuşacağız. Benim neslim, tarih derslerini Türkçe gördü. Mecburiydi. Kendi tarihine bakamadı, öğrenemedi. Konuşmaktan dahi imtina etti. Bu sunumu hazırlarken, pek çok terimi ilk kez Ermenice kullandığımı fark ettim. İnsan her yaşta yeni bir şey öğrenebiliyor.
Kültür sabit ve değişmez değildir, yaşadığımız toplum, gelişen teknoloji gibi dinamiklerden etkilenen, devinim ve dönüşüm halinde bir yapıdır. Göçler, savaşlar, medya ile yakınlaşan toplumların ve ekonomik ilişkilerin etkisiyle değişim gösterir. Dil, düşüncelerin ve duyguların aktarımını sağlarken aynı zamanda toplumun da belleğidir. Belleğimize sahip çıkalım.
