Վեհանոյշի համար յայտնութիւն էին Քէօսէեանի պատմածները

Վարժապե­տեան­նե­րու, Վա­րու­ժան Քէօսէեանի, Վե­հանոյ­շի Ազ­գին Տան բո­լոր բնա­կիչ­նե­րու հա­սարակ յայ­տա­րարը ար­տա­գաղ­թած որ­դի­ներն ու դստերն էին։

Իրենց յա­ռաջա­ցած տա­րիքին բո­լորն ալ զրկո­ւած էին զաւ­կա­կան խնամ­քէն։ Ճիշդ էր որ խնամ­քի կա­րիք ու­նէին, բայց զի­րենք տան­ջո­ղը այդ կա­րիքէն շատ ու շատ աւե­լի ճնշող կա­րօտի զգա­ցումն էր։ Հա­զիւ նկար­նե­րու մի­ջոցաւ կը հե­տեւէին թոռ­նե­րու ման­կութե­նէ դէ­պի պա­տանու­թիւն անցնե­լուն։

Յա­ճախ իրա­րու կը պատ­մէին իրենց զա­ւակ­նե­րուն եւ թոռ­նե­րուն-թոռ­նուհի­ներուն մա­սին։ Այսպէ­սով զրոյ­ցը կը շա­րու­նա­կուէր Մար­սէյլէն, Պոս­թըն, Ուա­թըր­թաւն կամ Նիւ Ճրզի։

Մէկզ միւ­սի մա­սին տե­ղեկու­թիւններն ալ նոյն եղա­նակով իմա­նալի կը դառ­նար։ Այդ զրոյցնե­րը կը վե­րակեն­դա­նաց­նէին նոյ­նիսկ առ­յա­ւէտ հե­ռացող­նե­րը այս աշ­խարհէն։ Օրի­նակի հա­մար Տի­րանը կամ Աստղի­կը՝ Վա­րու­ժա­նին կի­նը, ծա­նօթ դէմ­քեր դար­ձած էին ըն­կե­րական այդ մի­ջավայ­րի մէջ։

Հա­մարեա բո­լորն ալ այ­ցե­լած էին իրենց զա­ւակ­նե­րը, յա­գեցու­ցած կա­րօտի զգա­ցու­մը եւ ան­համբե­րու­թեամբ սպա­սած ետ դար­ձի թո­ւակա­նը։ Շտա­պած էին տուն դառ­նա­լու հա­մար։ Մեր­ժած էին իրենց հա­րազատ­նե­րուն «Քիչ մը եւս մնա­ցէք» առա­ջարկնե­րը։

Այդ օրո­ւայ յետ­մի­ջօրէին պա­րոն Վա­րու­ժան Քէօսէեան աւար­տած էր իր ամե­նօրեայ աշ­խա­տան­քը հի­ւան­դա­նոցի ար­խի­ւէն, աւե­լի ճիշդ ար­խի­ւէն մնա­ցած, ոչնչա­նալէ փրկո­ւած փաս­տա­թուղթե­րու դա­սաւոր­ման ծանր ու պա­տաս­խա­նատու գոր­ծը։

Միայն քա­նի մը տա­րիներ առաջ էր, երբ Սուրբ Փրկիչ Հի­ւան­դա­նոցի տնօ­րէն Սար­գիս Շահ­պա­զի կար­գադրու­թեամբ այս կա­րեւո­րագոյն հաս­տա­տու­թեան ար­խի­ւային նիւ­թե­րը հսկայ պար­կե­րու մէջ ու­ղարկուեցան երկրի թուղթ ար­տադրող մե­ծագոյն գոր­ծա­րանը՝ «Սե­գա», իբ­րեւ թուղթի հումք վե­րամ­շա­կելու հա­մար։

Հի­մա պա­րոն Քէօսէեան կամա­ւոր լծուած է այդ ար­խի­ւի մնա­ցոր­դա­ցը դա­սաւո­րելու։ Կար­ծես ար­դա­րացու­մը ըլ­լար «չկայ բա­րիք, չու­նե­նայ չա­րիք» հաս­տա­տու­մին, այդ աշ­խա­տան­քի շրջա­նին երեք ան­գամ փո­խեցին իր սե­նեակը, ամէն ան­գա­մուն քիդ մը եւս թե­թեւցնե­լով գրա­դարա­նի պա­րու­նա­կու­թիւնը։ Իսկ գրա­դարա­նի պա­րու­նա­կու­թիւնը միայն գիր­քեր չէին։ Կոր­սո­ւեցան նաեւ բազ­մա­թիւ ան­տիպ էջեր, որոնք վեր­ջին ըն­թերցու­մէ մը ետք պատ­րաստ էին տպագ­րութեան։ Երբ աշ­խա­տող­նե­րէն մէ­կը ձե­ռագիր­նե­րու տրցակ մը վեր­ջին պա­հուն աղ­բա­կոյ­տէն գտած ու հասցուցած էր իրեն, 83 ամեայ պա­րոն Վա­րու­ժան ապ­րած ծանր ցնցու­մով չէր կրցած ար­ցունքնե­րը զսպել։

Ծե­րանո­ցի մէջ այդքան ալ դիւ­րին չէ նոյն ճա­կատա­գիրը բաժ­նողնե­րուն բա­րեկա­մանա­լը։ Սա­կայն Վե­հանոյշ, Վար­ժա­պետեան­ներ եւ Վա­րու­ժան Քէօէեան յա­ջողե­ցան այդ բա­րեկա­մու­թիւնը հաս­տա­տել, քա­նի ու­նէին իրար լսե­լու համ­բե­րու­թիւն։ Մա­նաւանդ տի­կին Վե­հանոյշ փոր­ձե­լով տնա­զուրկ ամե­րիկա­ցի իր բա­րեկա­մին հետ ստեղ­ծած երկխօ­սու­թիւնով, դիւ­րաւ կրնար հա­ղոր­դակցիլ մարդկանց հետ, պայ­մա­նաւ որ գո­յանայ փո­խադարձ հան­դուրժո­ղու­թիւն։

Միշտ չէր որ բո­լորը մէկ­տե­ղուած ըլ­լան, Վար­ժա­պետեան­նե­րու բա­ցակա­յած մէկ պա­հուն Քէօսէեանը պատ­մած էր Պա­րոն Պօ­ղոսի բա­րերա­րու­թիւննե­րը։ «Ան սո­վորա­կան բա­րերար­նե­րէն կը տար­բե­րի այս առու­մով թէ, միայն քի­չեր գի­տեն իր առա­տաձեռ­նութեան մա­սին։ Ես ան­ձամբ վկայ եղած եմ թէ այս հաս­տա­տու­թեան մէջ քա­նի քա­նի հայ բժիշկնե­րու նո­ւիրած է Բար­սեղ Թուղլա­ճեանի «Արեւմտա­հայե­րը» ու­սումնա­սիրու­թեան հա­տոր­նե­րը։ Իւ­րա­քան­չիւրը 100 ԱՄՆ տո­լար ար­ժող այդ քա­ռահա­տոր­նե­րը նո­ւիրեց այնպի­սինե­րուն, որոնց տան մէջ առ­հա­սարակ գրա­դարան մը իսկ չկար։ Զինք մղո­ղը հե­ղինա­կին օգ­նե­լու տրա­մադ­րութիւնն էր պար­զա­պէս»։ Վե­հանոյ­շի հա­մար յայտնու­թիւն էին Քէօսէեանի պատ­մածնե­րը։

Իրեն մօտ գո­յացած տպա­ւորու­թիւնը թոյլ չէր տո­ւած նման պատ­կե­րացու­մի։ Պօ­ղոս Վար­ժա­պետեանի կեր­պա­րը կը ներ­կա­յանար հնա­մաշ, բայց միշտ մաք­րա­մաքուր տա­րազով։ Երե­ւոյթ մը՝ որ մտա­ծել կու տայ տի­կին Ալի­սի հո­գատա­րու­թիւնը իր ամուսնոյն հան­դէպ։

«Պա­րոն Պօ­ղոս նոյն առա­տաձեռ­նութիւ­նը ցու­ցա­բերեց նաեւ, երբ հիւ­րա­համերգնե­րու հա­մար քա­ղաք այ­ցե­լած էր Հա­յաս­տա­նի Ակա­դեմա­կան Երգչա­խումբը, խմբա­վար Յով­հաննէս Չե­քիճեանի հետ։ Այդ ժա­մանակ ալ հա­մեր­գասրա­հի առա­ջին կար­գե­րէն տաս­նեակ­նե­րով տոմ­սեր գնեց, հա­մայնքա­յին վար­ժա­րան­նե­րու ու­սուցիչ­նե­րուն հա­մար։ Այստեղ մղիչ միտ­քը ոչ թէ հա­մերգնե­րու կազ­մա­կեր­պիչ Սա­հակեան Միու­թեան աջակ­ցիլ կամ զար­գացնել հայ ու­սուցի­չի երաժշտա­կան ճա­շակը։ -Ար­ժա­նապատ­ւութեան խնդիր է, ու­սուցի­չը պէտք է առ­ջե­ւի կար­գե­րը նստի- ըսած էր եւ ամե­նասուղ տոմ­սե­րը ղրկած ու­սուցիչ­նե­րուն։ Հե­տաքրքրա­կան է, ինչպէս Թուղլա­ճեանի հա­տոր­նե­րը ստա­ցող բժիշկնե­րը, ու­սուցիչ­ներն ալ չի­մացան թէ ուրկէ եկած էին այդ սուղնոց տոմ­սե­րը»։

Այս բո­լորը լսե­լով Վե­հանոյշ ակա­մայ մտա­ծեց –Աս­տո­ւած իմ ի՞նչ բարձր հո­գիներ կան այս եր­դի­կին տակ, որոնց ար­ժա­նիքին մա­սին տե­ղեկու­թիւն չու­նին ոչ հո­գաբար­ձութիւննե­րը, ոչ ալ անոնց հետ միշտ ար­հա­մար­հա­կան ոճով խօ­սող պաշ­տօ­նէու­թիւնը։

(Շա­րունակելի)