(Երկու Վարդան Մամիկոնեաններ)

Պարսկա­կան Սա­սանեան բռնա­պետու­թեան դէմ Արե­ւելեան Հա­յաս­տա­նի մէջ 571-ին նոր ապստամ­բութիւն մը բռնկե­ցաւ։ Այդ ապստամ­բութեան ղե­կավա­րը սպա­րապետ Վար­դան Մա­միկո­նեանն էր։ Ան, ի տար­բե­րու­թիւն 5-րդ դա­րու Աւա­րայ­րի ճա­կատա­մար­տի հե­րոս Վար­դան Մա­միկո­նեանի, մեր պատ­միչնե­րուն կող­մէ կո­չուե­ցաւ «Կար­միր Վար­դան»։

Այս նոր ապստամ­բութեան դրդա­պատ­ճառնե­րը գրե­թէ նոյններն էին, ինչ որ եղած էին Վար­դա­նան­քի ժա­մանակ՝ մօտ 120 տա­րի առաջ։ Այն օրէն, երբ Սա­սանեան Խոս­րով Նու­շիրվան ար­քան իր ազ­գա­կան Սու­րէն Վշնաս­պին նշա­նակեց ար­տա­կարգ լիազօ­րու­թիւննե­րով Հա­յաս­տա­նի մարզպան, վեր­ջինս Հա­յաս­տան հաս­նե­լով՝ ծան­րա­ցուց հայ ժո­ղովուրդէն գան­ձո­ւող հար­կե­րը, ոտ­նա­հարեց հայ նա­խարար­նե­րուն իրա­ւունքնե­րը, շա­րու­նա­կեց հարստա­հարու­թիւններն ու ճնշումնե­րը ժո­ղովուրդին վրայ։ Ան նաեւ կա­ռու­ցեց նոր կրա­կարան­ներ (ատ­րուշան­ներ) եւ հա­յու­թիւնը դրաւ կրօ­նափո­խու­թեան հար­կադրան­քի տակ՝ զա­նոնք հե­թանոս դարձնե­լու երա­զով։ Այս բո­լորին նպա­տակն էր վերջ տալ Մարզպա­նական Հա­յաս­տա­նի կի­սան­կախ գո­յու­թեան։

Կար­միր Վար­դան Մա­միկո­նեանը, հա­մաձայ­նե­լով Յով­հաննէս Բ. Գա­բեղեն­ցի կա­թողի­կոսի հետ, գաղտնի պատ­գա­մաւոր­ներ ղրկեց Բիւ­զանդիոնի Յուստի­նոս կայսրին։ Անոնք քրիս­տո­նեայ Բիւ­զանդիոնէն ռազ­մա­կան աջակ­ցութիւն խնդրե­ցին։ Յուստի­նոս խոս­տա­ցաւ, թէ ամէն ջանք պի­տի գոր­ծադրէ ազա­տագ­րե­լու Արե­ւելեան Հա­յաս­տա­նը Սա­սանեան լու­ծէն եւ զայն միաց­նե­լու Արեւմտեան Հա­յաս­տա­նի հետ, որ ար­դէն իսկ կը գտնո­ւէր Բիւ­զանդիոնի իշ­խա­նու­թեան տակ։

Ապստամ­բութեան ղե­կավար­նե­րը պատ­գա­մաւո­րու­թիւն ղրկե­ցին հա­րեւան Վրաս­տան եւ Աղո­ւանից աշ­խարհ՝ անոնց ղե­կավար­նե­րէն ռազ­մա­կան օգ­նութիւն խնդրե­լու հա­մար։ Անոնք խոս­տա­ցան աջակ­ցիլ հայ ապստամբնե­րուն, որով­հե­տեւ իրենք ալ կը գտնո­ւէին պարսկա­կան նոյն լու­ծին տակ։ Այսպէս, ապստամ­բութիւ­նը ըն­դարձա­կուե­ցաւ եւ ընդգրկեց ամ­բողջ Անդրկով­կա­սը։

Կար­միր Վար­դան Մա­միկո­նեանը Հա­յաս­տա­նի պար­սիկ մարզպան Սու­րէն Վշնաս­պէն պա­հան­ջեց, որ պարսկա­կան զօր­քը հե­ռանայ Հա­յաս­տա­նէն, կար­գա­ւորո­ւին ժո­ղովուրդէն գան­ձո­ւող հար­կե­րը, եւ ան­մի­ջապէս դադ­րե­ցուի ատ­րուշան­նե­րու կա­ռու­ցումը։ Մարզպա­նը մեկ­նե­ցաւ Տիզ­բոն՝ տես­նո­ւելու Սա­սանեան Խոս­րով Նու­շիրվան ար­քա­յի հետ եւ անոր ներ­կա­յաց­նե­լու հա­յոց պա­հանջնե­րը։

Պար­սիկ ար­քան, զայ­րա­նալով, կը հրա­մայէ ճնշել հա­յոց ապստամ­բութիւ­նը եւ կը փոր­ձէ հասկնալ իր մրցա­կից Բիւ­զանդիոնի դիր­քը, «Նա միաժա­մանակ ցան­կա­նում է իմա­նալ, թէ ինչ դիր­քո­րոշում ու­նի ապստամբնե­րի նկատ­մամբ բիւ­զանդա­կան ար­քունի­քը։ Այդ նպա­տակով նա պատ­գա­մաւո­րու­թիւն է ու­ղարկում Կոս­տանդնու­պո­լիս՝ պա­հան­ջե­լով տո­ւեալ տա­րուայ 30,000 ոս­կու ռազ­մա­տու­գանքը: Կայսրը հրա­ժար­ւում է վճա­րել ռազ­մա­տու­գանքը, իսկ հայ ապստամբնե­րի մա­սին յայ­տա­րարում է, որ եթէ նրանք ապստամ­բեն, ապա ին­քը պաշտպա­նու­թեան տակ է առ­նե­լու նրանց» Կայսրի այս դիր­քո­րոշու­մը պա­տերազ­մի յայ­տա­րարու­թիւն էր։ Մարզպան Սու­րէն Վշնաս­պը 15,000 զի­նուոր­նե­րով ներ­խուժեց Հա­յաս­տան, մտաւ Դո­ւին մայ­րա­քաղա­քը՝ հրա­ման ու­նե­նալով պատ­ժել հայ ապստամբնե­րուն։

Կար­միր Վար­դան Մա­միկո­նեանը իր շուրջ հա­ւաքո­ւած մօտ 20,000 զի­նուոր­նե­րով 572 թո­ւակա­նի Փետ­րո­ւարի 2-ին շար­ժո­ւեցաւ Դո­ւինի վրայ՝ պարսկա­կան զօր­քը դուրս վռնտե­լու Արե­ւելեան Հա­յաս­տա­նի մայ­րա­քաղա­քէն։ Պար­սիկնե­րը, անակնկա­լի եկած հա­յոց յանդգնու­թե­նէն եւ անսպա­սելի յար­ձա­կու­մէն, չկա­րողա­ցան ցոյց տալ լուրջ դի­մադ­րութիւն եւ դի­մեցին փա­խուստի։ Երե­կոյեան, հայ նա­խարար­նե­րէն Զո­րակ Կամ­սա­րակա­նը իր սու­րով սպան­նեց Սա­սանեան մարզպան Սու­րէն Վշնաս­պին, եւ պար­սիկ զօր­քի մեծ մա­սը բնաջնջո­ւեցաւ ճա­կատա­մար­տին, «Խոս­րո­վի գա­հակա­լու­թեան քա­ռասունմե­կերորդ տա­րում Վար­դա­նը ապստամ­բեց: Նա հա­մաձայ­նութեան գա­լով բո­լոր հա­յերի հետ, դուրս եկաւ Պար­սից թա­գաւո­րի ծա­ռայու­թիւնից։ Նրանք յան­կարծա­կի յար­ձա­կելով Սու­րէ­նի վրայ Դո­ւին քա­ղաքում՝ սպան­նում են նրան, վերցնում մեծ աւար... Նրանք յար­ձա­կուե­ցին Դո­ւինի վրայ, պա­շարե­ցին քա­ղաքը... եւ այնտե­ղից դուրս վռնտե­ցին պարսկա­կան զօր­քը»։

Այս հա­յոց երկրորդ Աւա­րայրն էր, որ տե­ղի ու­նե­ցաւ 572 թո­ւակա­նի Փետ­րո­ւարի 2-ին՝ առա­ջին Աւա­րայ­րէն 121 տա­րի ետք։ Սա­կայն այս ան­գամ ճա­կատա­մար­տը տե­ղի ու­նե­ցաւ ոչ թէ Տղմուտ գե­տի ափին՝ Աւա­րայ­րի դաշ­տին վրայ, այլ Հա­յաս­տա­նի Դո­ւին քա­ղաքին մէջ։

Այսպէս, Կար­միր Վար­դա­նի փայ­լուն ռազ­մա­վարու­թեամբ պար­սիկնե­րը խոր­տա­կիչ պար­տութիւն կրե­ցին եւ դուրս վտա­րուե­ցան Արե­ւելեան Հա­յաս­տա­նէն։ Այ­նուհե­տեւ Վար­դան Մա­միկո­նեանը (Կար­միր Վար­դա­նը), իր շուրջը հա­մախմբե­լով նաեւ Կով­կա­սի քրիս­տո­նեայ ժո­ղովուրդնե­րը (աղո­ւան­ներ, վրա­ցիներ, աբ­խազներ, ալան­ներ), թո­թափեց պար­սից գե­րիշ­խա­նու­թիւնը եւ դի­մեց Բիւ­զանդա­կան կայսրու­թեան հո­վանա­ւորու­թեան։

Շնոր­հիւ հա­յոց յաղ­թա­նակին 572 թո­ւակա­նի Փետ­րո­ւարի 2-ին եւ անոր յա­ջոր­դող դէպ­քե­րուն՝ Հա­յաս­տա­նի մեծ մա­սը ան­ցաւ Բիւ­զանդիոնին, ինչ որ այս պատ­մա­կան հանգրո­ւանին հայ ազ­գի հա­մար չա­րեաց փոք­րա­գոյնն էր...։