Aylin Vartanyan

Belki de bugün sormamız gereken soru şudur: Edebiyatın ve kültürün bize öğrettiği hayranlık biçimleri hangi adaletsizlikleri görünmez kıldı? Çünkü bazı sessizlikler tesadüf değildir. Kültürel olarak inşa edilir. Bu sessizlikle yüzleşmeden ne Epstein gibi vakaları gerçekten anlayabiliriz ne de bir sonraki suskunluğu engelleyebiliriz.

Belki Manevi Değer’in söylemek istediği şey şu: Hatırlamak bazen gereklidir ama her zaman yeterli değildir. Biberyan’ın da eserlerinde çokça karşılaştığımız gibi bazı evler ve bazı hikâyeler insanların taşıyabileceğinden daha fazlasını yüklenir. Yine de onlardan bütünüyle uzaklaşamayız. Belki tam açmadan ama tamamen de kapatmadan, o tekinsiz sınırda durmayı göze alarak… Çünkü bazen hakikate en çok, mezarın tamamen açılmadığı ama artık bütünüyle de gömülü kalmadığı tam o eşikte yaklaşıyoruz. Bu eşikte durmak, sadece filme değil, kendi hikâyelerimize de nasıl yaklaşacağımızı sorar.

Ermeni kadınlarının uzun, örgülü saçlarını gördüğümüz fotoğraflar çoğunlukla 1915 öncesinde çekilmiştir. Bu tarihten sonra Halep, Beyrut, Kudüs, İskenderiye, Kıbrıs, Syros, Atina, Pire ve diğer pek çok yerde çekilen yetim, öksüz ve hayatta kalan Ermeni kadınlarının saçları kısacık ya da sıfır numaradır. Hele de çocukların saçları özellikle kazınmıştır. Saçların kazınması kadınların ve genç kızların cinsiyetsizleştirilmesi, dışarıdan bakanın gözüne hoş görünmemesi, böylelikle kaçırılmaması, köleleştirilmemesi için alınan bir önlemdi. Bir başka deyişle kadınların saçları çok ciddi bir güvenlik sorunuydu. Bu nedenle, 1915 sonrasında uzun saçlı Ermeni kadını görmek son derece zordur.

Koharig yayamla ilgili en canlı hatırladığım durum yerinde duramayan halleri ve olağanüstü yemek hazırlama meziyetiydi. Evde ne varsa onları bir araya getirip lezzetli sofralar hazırlardı. Anneannem sürekli yemek hazırlayarak, sevdiklerini (bazen zorla) besleyerek hayatına anlam katan biriydi. Belki de aile hikâyelerini anlat(ma)manın yolunu bu şekilde bulmuştu. Ursula K. Le Guin, “Taşıyıcı Torba Kuramı” başlıklı denemesinde, edebiyattaki kahraman anlayışına eleştirel bir pencere açar. Uzun vadede tahrip edici bir güce dönüşen kahramanlık anlatılarının yerine, taşıyıcı anlatıları önerir. Kahramanın silah taşıyan erkeksi bir figür olması yerine, ilk kültürel aracın öldürmek için değil, taşımak ve saklamak için kullanılan bir torba olduğunu hatırlatır. Antropolog Elizabeth Fisher’ın da desteklediği bu görüş, anlatının merkezine yaşamı sürdürmeyi, beslemeyi ve dönüşümü alır.

Fotoğraf sanatçısı Silva Bingaz’ın “Opus 3c” başlıklı kişisel sergisi 22 Mart’a kadar Öktem Aykut’ta görülebilir.

Fotoğraf sanatçısı Silva Bingaz’ın “Opus 3c” başlıklı kişisel sergisi 22 Mart’a kadar Öktem Aykut’ta görülebilir.

Babamın babası Tatyos da elleriyle çalışan bir insan, bir kundura ustasıymış. Ben doğduğumda emekli olmuş. O yüzden çalıştığı yeri hiç göremedim ama ellerini iyi hatırlarım. Başparmağı geniş ve güçlüydü. Çok sigara içerdi, tırnakları sigaradan sararmıştı. Ellerini kullanarak konuşan biriydi.

Sarkis’in yerleştirmelerine boşuna ‘theatrum mundi’ [dünya tiyatrosu] denmiyor. Muazzam bir arşive sahip olan Sarkis, eski ve yeni eserleriyle buluntu objeleri âdeta yaşayan varlıklarmış gibi bir araya getirerek onları yeniden sahneleyen bir sanatçı.

Ernaux’nun yazmaya ilk başladığı yıllar, ailemizdeki kadınların yaz(a)madığı zamanlara denk geliyor. Yazmanın Ermeni kadınlar için kesintiye uğratıldığı, önceliklerinin ailelerini ve kendilerini ayakta tutacak ev içi ve ev dışı emeğin çok yoğun olarak omuzlarına yüklendiği gerçekliğini de hatırlamamız lazım.

Lang’ın Türkiye’de Ermeni mirasına dair izleri takip ettiği fotoğraf seçkisinde kilise, ev ve manastır yıkıntılarını, birbiriyle bağdaşmayan iki farklı zamanın mimarisinin bir araya gelmesiyle ortaya çıkan hibrit yapıları ve rahatsız edici bir sükûnet taşıyan doğal ortamları görebiliyoruz. Özellikle Ermeni mirasına dair fotoğrafları gördüğümde kendime sorduğum ilk soru, bu yıkıntı hâlinde bırakılmış ve zaman içinde donmuş mimari yapıların taşıdığı hikâyelere dair bilgimin neden bu kadar kısıtlı olduğuydu.

2021 yılında Ermeni kadınların biraraya gelerek kurduğu Parrhesia Kolektifi, yazılarıyla artık Agos'ta. Kolektif, 15 günde bir Parrhesiapar köşesiyle bizimle olacak. İlk yazı Aylin Vartanyan'dan,.