Cengiz Aktar

TUMO, Soykırım’dan kurtulup Lübnan’a sığınan ailelere mensup Silva ve Sam Simonyan tarafından 2011’de kuruldu, Yerevan’da bugün sayısı altıya çıkmış olan ilk merkezini açtı. Amaçları, gençlere ücretsiz ve dünya standartlarında teknoloji ile tasarım eğitimi sunarak onların olağanüstü işler başarabileceklerini göstermek ve aynı zamanda memleketin vasıflı insan sermayesini geliştirmekti.

Snsanlık için İnsan Hakları ve tüm diğer kolektif haklar artık hiçbir öncelik taşımadığı gibi kimsenin umuru bile değil. Yegâne ilgi konusu bireylerin kendileri ve kendi hakları, o kadar. Böylesine bencil, bireyci bir dünyanın akıbetinin ne olabileceğini kestirmek zor değil.

"Rojava’da 38 bin öğretmen Şam’a bağlandı, Rojava diplomaları Şamca tanındı ama Kürtçe eğitim askıya alındı. Yıllardır ana dilinde matematik, fen ve edebiyat dersi alan talebe, Kürtçeyi haftada yalnız iki saatlik “seçmeli ders” olarak görebilecek!"

"Paşinyan seçim döneminde halka istikbâl olarak “Tarihî Hayastan mı Gerçek Hayastan mı, Diaspora mı Hayastan halkı mı, Soykırım mı Dostluk mu, Ararat mı Aragats mı, Savaş mı Barış mı, Rusya mı Batı mı, Kanaatkârlık mı Tüketim mi” tercihlerini sundu. Bu kutuplaştırıcı ve sorunlu ikilemlerin toplumda etkileri daha yeni yeni ortaya çıkıyor. Tercihlerin dolaylı tarafı olan AB, Azerbaycan, Rusya ve Türkiye ise mütemadiyen yaralara tuz basıyor. "

"Bugün nükleerin nasıl berbat bir enerji olduğunu anlatan bir ilim insanına kulak verelim. ABD’li tarihçi Kate Brown’ın 2013’te çıkmış olan Plutopia (Oxford University Press) kitabının altbaşlığı her şeyi söylüyor zaten: “Nükleer aileler, atom kentleri ve Sovyetler ile Amerikan plütonyum felâketlerinin büyük tarihi."

"Paşinyan hükümet kurdu ancak anayasa değiştirecek, mecliste referandum kararı aldırabilecek çoğunluğu yok, üstelik karşısında gayet sert bir muhalefet var. Bu durumun hem içerde hem dışarda sonuçları olacak."

"7 Haziran’dan sonra, sefirin kehâneti bağlamında üçlü ilişkinin istikbâlini irdelemek, Erivan’ın Bakü’nün “talimatını” yerine getirip getiremeyeceğine yakından bakmak gerekecek. Hakeza Ermenistan demokrasisinin nereye doğru evrileceğine, memleketin AB, ABD, Rusya ve Diaspora denklemlerine, iki uzak komşunun normalleşmesinin olası sonuçlarına yoğunlaşmak gerekecek."

Birkaç istisna dışında memleketler feci yönetiliyorlar, ya da yönetilmiyorlar bile. Ve yöneticiler ne yanlış yaparlarsa yapsınlar yanlarına kâr kalıyor. Beşeriyet tarihi şüphesiz bu çeşit icraatla dolu ama sanki içinde bulunduğumuz evre özellikle vahim. Birkaç çarpıcı örnek verelim.

Ellerinizi tiranın üstüne koyup onu devirmeniz değil sizden istediğim, onu artık desteklememeniz sadece.

" Erivan’daki kimi semboller bütünleşme ve ortaklaşma bahisleri açısından önemliydi. Yeni savunma ve güvenlik mimarisinin muhtemel denizaşırı üyesi Kanada’nın zirveye katılması bir ilkti. Hakeza üzerinde en fazla yoğunlaşılan konu ve memleket, müstakbel AB üyesi Ukrayna ve onun Rusya’ya karşı savunulmasıydı. Zelenskyy de ilk kez geldi Ermenistan’a."

ABD’nin politika değişikliğinin özünde ulusüstü yapıların gayrimeşru olduğu iddiası var. Ulusdevletler ve bunlar içindeki egemenlikçi/Brüksel karşıtı aşırı sağ/popülist partilerle iş tutma muradı var. Güney’i dengelemek için büyük ikameyle (great replacement) savaş ve Kuzey’de yüksek doğum oranı dayatması gibi bulanık siyasetleri pazarlayan bu partilere verilen destek ABD’nin Avrupa’da ne görmek istediğinin kanıtı. Transatlantik ilişkiyi güdük medeniyetler çatışmasına indirgeyen ABD, Polonya’dan sonra ikinci hüsranı Macaristan’da tattı. Arkasının gelmesi temennisiyle.

Demokrasi mahalleye uymuyor olabilir ama ne uyar dediğimizde geriye, mahalleye tamamen yabancı olan “ulus” ile yine mahallenin âdeti olmayan mezhep temelli tahakküm kalıyor. Batılılaşma öncesi Osmanlı’nın nasıl idare ettiğinden kâmilen bihaber Barackgillerin iddiasına temel oluşturan Batı’nın en dışlayıcı yordamları dayatıldığında ise idare, doğal olarak, ancak güce dayalı ve gayridemokratik olabiliyor!

Macaristan seçimi üzerine daha yazılacak. Özellikle dünyanın irili ufaklı faşistlerinin amigoluğuna rağmen Orban'ın hezimeti, Avrupa aşırı sağının istikbali, zaaflarına rağmen AB’nin hâlâ bir gelecek umudu olduğu ve bu yenilginin darısının kimlerin ve nerelerin başına olabileceği hususlarında.  Ancak şimdiden, bu seçimle birlikte Macaristan’ın nihayet post-Sovyet   Avrupalı mecraya intikal etmekte olduğunu söylemek mümkün.

Siyonizm Avrupa’nın antisemit milliyetçiliğine tepki olarak ortaya çıkan, antiarap ve antihıristiyan milliyetçi bir iddiaydı. Pappe “siyonizm 19.yüzyıl Avrupa milliyetçilikleri arasında özellikle pangermanizm ile panislavizmin karbon kopyasıdır” derken temeldeki türdeş, tekçi ve ırkçı ideolojiyi işaret eder. Ne hazindir ki Herzl’in Avrupa’da asimilasyonun reddiyesi İsrail’de asimilasyona ve soykırıma dönüştü.

Kölelik ister istemez kölenin alınıp satılmasıyla beraber işleyen bir “kurum”. Beşeriyet tarihinde köle ticaretinin ayyuka çıktığı dönem, Afrika ile Amerika olarak adlandırılan yeni kıta arasında 1550-1850 arası. Ticaret “arz” cephesinde Portekizlilerin Batı Afrika kıyılarını keşfiyle başlar ve eşzamanlı olarak “talep” cephesinde yeni kıtanın kolonizasyonuna ve işgücü ihtiyacına karşılık gelir.

Kitleler çıkarlarına uygun olsun olmasın, totaliter hareketlerin uydurduğu fakat kendi deneyimleriyle, beklentileriyle kesişen, çoğu zaman uhrevî ya da manevî, ama daima toplum üstü ve hukuk dışı kurgulara sadık kalırlar. Maneviyat, tekçi düşünceye eğilimli, farklı düşüncelerin yarattığı karmaşadan rahatsız olan kitleler için pek kıymetlidir. Hâsılı totalitarizm, otoriterliğe meyyal, otoriteye medyun, onları ölesiye sahiplenen bir kitleyle var olur.

Eğer Şam merkeziyetçi ve tekçi idare biçimini dayatmaya yeltenirse belki içsavaş yeniden başlamaz ama Suriye de kalıcı bir istikrar ve huzura kavuşmaz. Suriye’ye ve esasen bütün mahalleye egemen olan inatlaşma, şiddetperverlik ve sonuçta akılsızlık, İran kâbusuyla daha beter mi olur yoksa hayatta kalma refleksiyle dönüşür mü, göreceğiz.

Rusya’ya direnen Ukrayna, Avrupa değil. Verdiği yegâne somut perspektif AB üyeliği. Bu, Ukrayna’yı NATO’ya gerek kalmadan yeni AB savunma ve güvenlik mimarîsinin kilit taşı konumuna getirirken ülkeyi kalıcı şekilde dönüştürme potansiyeli içeriyor. Ukraynalıların yıllardır yaşadığı kâbus bitse de Rusyalılarınki bitecek gibi durmuyor. Bunu ileride daha ayrıntılı işlemek kaydıyla…

Ortada koca bir tezat var. ABD/İsrail saldırısı; Gazze Soykırımı, devletlerarası hukuk, savaş ve şiddet karşıtlığı, hatta Epstein kepazeliği ve İsrail ile Batı’nın bölgesel nüfuz iddiaları penceresinden bakınca başka görünüyor, onyıllardır kan kusturulan İranlıların başlarına çöreklenmiş katillerin bir kısmının bertaraf edilmesinden duydukları memnuniyete bakınca başka.

Totaliter rejimlerin devlet ilişkisine gelince, böylesi rejimlerde klasik anlamında bir yönetimden çok keyfîlikten beslenen organize bir kaos söz konusudur. Totaliter rejim devletten hoşlanmaz zira devlet kural demektir. O yüzden devralınan devlet kurumları topyekûn lağvedilir lâkin yerlerine pek bir şey de konulamaz. Arendt’in sunduğu çerçevenin somut okumasını izninizle size havale ediyorum.

Savaşı ve faşizmi kasten “bir daha asla” iddiasıyla bildiğimiz komşumuz Avrupa’yı alalım. Cihan Harbi ile kıtaya on milyonlar mertebesinde kayıp yetmedi ki, yirmi yıllık bir teneffüs arasından sonra yine on milyonların ölümüne sebep olan ikinci topyekûn savaş yaşandı.  Kayıpların yarısı sivildi; bir iki istisna dışında 20. yüzyıl savaşlarından nasibini almamış sivil halk yoktur. Kâbusun üzerinden seksen küsur sene geçti. Bu süre zarfında kıta çapında hafıza çalışması yapıldı. Adalet arayışı hiç tükenmedi. Okul kitaplarından popüler kültüre kadar her mecrada insanın hemcinsine reva gördüğü şiddet işlendi. Bu dopdolu sicile rağmen yeni kuşak için ne savaş ne barış bir şey ifade ediyor.

"Gidişat Avrupa’ya mahsus değil elbette, bu ölüm dansı her yerde, ne var ki kıta, bütün eksik, yanlış ve günahına rağmen yerkürede demokrasiye sahip çıkılmaya çalışılan son memleketlerin yoğun olarak bulunduğu coğrafya. O yüzden Avrupa’daki savrulmalar gayet kritik, hele ABD kutbundan muhtemelen ebediyen yoksun kalacak bir kıta için."

Karabağ sorununa aşina olan pek çok gözlemci ve yorumcu Karabağ’ın Azerbaycan tarafından zaptedilmesiyle biten savaş öncesinde yapılan sayısız müzakere esnasında Ermenistan tarafının uzlaşmaz tavrını vurgular. Bu yaygın görüşün gerçekle pek ilgisi yoktur. Konuya ışık tutmak amacıyla Erivanlı haber platformu CivilNet’in genel yayın yönetmeni Karen Harutyunyan’dan bir yazı talep ettim. Paylaşıyorum.

Bu gidişatın faturasını Kürtlerin yaptıkları stratejik hatalara kesen epey görüş var. Oysa meselenin özü, Kürtler sıfır hata yapmış olsalar dahi Ankara’nın yanı başında özerklik üzerine kurulu bir siyasî yapıyı kendi rızasıyla asla kabullenmeyecek olması idi. Israrı bertaraf edebilecek tek anahtar ABD’nin Ankara’ya böyle bir kalıbı dayatması.

Dışarıdan bakınca BAE aşırı zengin ama hafif sıklet bir muhterisi çağrıştırıyor. Arap Yarımadasında, Mezopotamya’da, Afrika’da, hasılı bizim yakın veya uzak mahallenin her köşesinde parasını konuşturan bir muzır. İhtirası BAE’yi, mahallenin seri katili İsrail’le diğer mahallelilere karşı, göstere göstere işbirliği yapma arsızlığına kadar taşımış vaziyette.... (...) Hrant için: Her şeyden önce mahvolmuş bir halkın vatanına, medeniyetine tutunmaya çalışan son temsilcilerinin sesiydi Hrant. Aralarında dahî konuşamayan, ancak içlerinden konuşan sessizlerin sesiydi. Sindirilmiş Ermenilerin sessizliğini bozan ses, geldi Kürtlerin ve Türklerin de sessizliğini bozuverdi. Hrant’ın “Biz de varız” feryadının aksisedası “Ermeniler de varmış” oldu. Türkiye’nin hafıza çalıştırıcısıydı.

19. yüzyılda Britanya’nın Hindistan denizyolunun zaptiyesi olarak temayüz ettikten sonra, İmparatorluğun himayesine alınan, 1958’de fosil yakıt keşfedildikten sonra kıymete binen, 1971’de dekolonizasyon furyasında yoktan var edilen yedi emirlikten oluşan bir federasyon.

"Bugün Asaf Ronel nam bir antisiyonist Yahudinin kendi deneyimi üzerinden yaptığı, kanaatimce gayet veciz ve anlamlı bir siyonizm tanımını paylaşmak istiyorum. Yazar Gazze’de olup bitenin bir soykırım olduğunu da çekinmeden kabul ediyor."

Bu, son on yılda İran’ı sarsan ayaklanmaların en sonuncusu. On yıl zarfında kriz hep derinleşti, kronik hâle geldi. Muktedirlerin müzmin yolsuzluğu, atom bombasına sahip olma saplantısına karşılık Batı yaptırımları, ekonominin bütün yükünü çalışanlara yükleyen berbat bir yönetim, ülke içinde derin ve kalıcı bir meşruiyet krizine dönüştü.

Onyıllardır yeni bir dil oluştu: İslamcılık, İslamlaştırma, ayrılıkçılık, cemaatçilik, selefîlik, Müslüman Kardeşler’den türetilen kardeşçilik (frérisme), büyük ikame (great replacement), şeriatçılık, istilâcılık ve daha niceleri.

"Avrupa hukukunun son kaleleri, güvenlikçi Kale Avrupası’na feda edilmekte. Yalnız, bedende açılmış bu derinlikte gediklerle hukuk kalesi hepten ayakta kalamayabilir."

Almanya ve genelde Avrupalılar su götürmez faili oldukları Yahudi Soykırımından, İsrail’in Filistin Soykırımına cevaz vererek arınma peşinde. Bu utanç verici nakil 1948’den bu yana yürürlükte olsa da Gazze faciasıyla arşa erdi, muhtemelen son aşamasına geçti.

Yüzyılın ikinci çeyreğinde dünyanın akıbeti millî güvenliklerin, eninde sonunda, çakışmaları ile şekilleniyor. Hayra alâmet olacağını düşünmek zor.