Talin Suciyan

"Frantz Fanon ile Zaven Biberyan arasında nasıl bir benzerlik var? Her ikisi de yaşadıkları dönemin en eleştirel ve kendi alanlarında belki de en önemli eserleri vermiş entelektüeller olarak kendi yaşadıkları dönemde hiç ama hiç anlaşılamamış olma, yok sayılma, marjinalize ve hatta kriminalize edilme lanetini paylaştılar. Biri derdinden ilik kanseri oldu, diğeri de hastalıkla ve yoksullukla boğuşarak hayata veda etti."

Elimizdeki hukuki olanakların sınırlılıkları düşünüldüğünde, ifşa önemli bir mekanizmadır. Ama bu mekanizmayı mağdurları, hayattakalanları koruyarak, en iyi şekilde nasıl çalıştırabiliriz sorusu çok önemli bir sorudur. Mağdurların yalnız bırakılmaları, ifşa edilenler on yıllarca kamu vicdanında mahkum edilmeleri nasıl sağlanır düşünmeliyiz.

‘Sar’ı izlemeye yeni fırsat buldum. Halbuki on yıl olmuş Sar’ın ilk sahnelenişi. Kolektifimizden Araz Kojayan, Sesil Artuç ve Tamar Gürciyan bu performans hakkında Ekim 2023’de bu köşede bir yazı yayınlamışlardı. O günden bugüne Saro Usta ve Mihran Tovmasyan ‘Sar’ı geliştirmişler, değiştirmişler; kendileri de değişmişler, gelişmişler dramaturji onların içinden geçerken; biraz dağ, biraz çöp, biraz çöp içinde cevher arayan olmuşlar.

Ermeni kadınlarının uzun, örgülü saçlarını gördüğümüz fotoğraflar çoğunlukla 1915 öncesinde çekilmiştir. Bu tarihten sonra Halep, Beyrut, Kudüs, İskenderiye, Kıbrıs, Syros, Atina, Pire ve diğer pek çok yerde çekilen yetim, öksüz ve hayatta kalan Ermeni kadınlarının saçları kısacık ya da sıfır numaradır. Hele de çocukların saçları özellikle kazınmıştır. Saçların kazınması kadınların ve genç kızların cinsiyetsizleştirilmesi, dışarıdan bakanın gözüne hoş görünmemesi, böylelikle kaçırılmaması, köleleştirilmemesi için alınan bir önlemdi. Bir başka deyişle kadınların saçları çok ciddi bir güvenlik sorunuydu. Bu nedenle, 1915 sonrasında uzun saçlı Ermeni kadını görmek son derece zordur.

Hratch Kozibeyokian babadan dokumacı. Babası halı dokuma işini Halep’teki kağtagayan’da (sürgün merkezi) hayatta kalan dokuyucu kadınlardan öğrenmiş. 1977’de Beyrut’tan Kaliforniya’ya gelerek, babasıyla birlikte halı restorasyonu mesleğini sürdürmüş. Hratch bize koleksiyonundan halılar çıkarıp teker teker bu halıların hikâyelerini “okumaya” başladığında, ne kadar temel bir bilgiden yoksun kaldığımızı, ne kadar dinlesem yetmeyeceğini fark ettim. O bir halıya bakıp bütün bir ömrü görüyordu. Bu da yetmiyor, dokuyanın tecrübesini, yaşını tahmin edebiliyordu.

İstanbul dışında doğan yayaların Ermenice ile ilişkileri de son derece ilginçti. Bazıları hiç Ermenice öğrenmemişken, bazıları yerel lehçelerinde konuştukları için ayıplanmışlardı. Özellikle İstanbul Ermenicesinin ideal ve hatta Ermenicenin en güzel versiyonu olduğuna ilişkin yanlış bilinç, bilinen yerel lehçelerin de hızla kaybolmasında aktif bir rol oynamıştı. Diasporada yaşayan arkadaşlarımızın yayalarının hikâyeleri ise, bizlerin hikâyelerinden farklı. Gerek Kilikya bölgesinden göç eden ve Halep-Beyrut hattında yaşayan Ermenilerin, gerek ABD’ye göç edenlerin yayaları, Türkiye’de kalanların yayalarından farklı hikâyeler taşıyor.

Bu sene Büyük Oruç döneminde Atina’daydım. Yunanistan’daki Ermeniler Büyük Oruç’u ve Paskalya’yı Rum Ortodoks Kilisesi’nin takvimine göre kutluyorlar. Muhtemelen çalışma günlerinde karışıklık olmaması için böyle yapılıyor, ancak yine de, hâkim olanın zamanına tabi olma durumu söz konusu burada. Hâl böyle olunca, İstanbul’daki Latsi Kişer [Ağlama Gecesi] ayinini internet üzerinden takip etmiş, bir hafta sonra Atina’daki Ermeni kilisesine gidip orada da canlı olarak ayine katılmayı düşünmüştüm.

Zamanının geçtiğine inandırılmak için yüz yıl uğraşılan, yok sayılan bir deneyimin ve zamansallığın aslında hep bizimle olduğunu, Hrant Dink ve Sevag Balıkçı’yla açıkça görmüştük. Çağcıllarımızla hiç de aynı zamanı yaşamadığımız gün gibi ortadaydı.

Türkiye gerçekliği içine yerleştirme iddiasındaki dizi, öncelikle olmayan bir gerçekliği kurmayı kendine iş edinmekle başlıyor: Klişe bir Ankara nostaljisi ve Türkiye’de olmayan bir punk hareketi…

Okuduğu okullarda, bulunduğu bütün ortamlarda zekasıyla, bilgisiyle ama en çok da içinden taşan coşkulu, inatçı devrimci kişiliğiyle kabına sığmayan, yaşadığı çevreye birkaç beden büyük gelen bir entelektüeldi Biberyan. Hele de 1930’lu, 40’lı yılların Türkiyesi Biberyan’a kendini gerçekleştirme imkanlarını neredeyse hiç vermiyordu. Ama o içinde bulunduğu imkanların kendine ne verip vermediğine bağlı kalarak kendini geliştiren bir entelektüel olmadı.

“Udi Hrant, Yorgo Bacanos hepsi 8. Cadde’deki Rum mahallesinde çaldılar; Ermenice, Türkçe bütün şarkılar karışırdı. Bunların hepsi yok oldu. Hem New York’ta Ermeni ailelerin toplantılarında, düğünlerinde çalıyordum hem de Ermenilerin lokantalarında.”

1929 doğumlu, Marksist erken modern ve modern dönem Uzakdoğu tarihçisi Emeritus Profesör Harry Harootunian, ailesinin, annesi Vehanuş Kupalian ve babası Ohannes Der Harootunian’ın hayatlarını ayrı ayrı irdeliyor. Kitap, soykırıma uğramış bir ailenin anılarında, yazarının içinde bir ömür boyu sessizce dolaştığı, sonunda da içinden incelikle geçtiği labirenti okuruna büyük bir özenle anlatıyor.

Almanya’nın Bavyera eyaletinde Almanya’nın neredeyse en sıkı önlemleri uygulanıyor, sokağa çıkma yasağı da bir ayını doldurdu. Ancak alışveriş, yürüyüş, doktora ve işe gitmek bu yasağın dışında. Sokağa çıkma yasağı ile yaş arasında bir bağlantı kurulup, bir yasak hiç getirilmedi. Tersine, açık havada zaman geçirilmesi, tek başına ya da aile fertleriyle spor yapılması hep desteklendi.

Almanya’da koronavirüsten ölenlerin sayısının hasta sayısına oranla halen düşük olabilmesinin pek çok nedeni var. Resmi kurumlardan yapılan açıklamalarda buna iki sebep gösteriliyor, birincisi tedbirlerin erken alınmış olması, ikincisi test yapılmasına hız verilmiş olması.

Harfleri doğru düzgün okunamayan kitaplardan Ermeni edebiyatını okuyup sevme ihtimalimizin az olduğunu çok iyi bilerek, eserleri bize kendi okurdu. Çok kıvrak, çok da parlak bir zekası vardı. Bizler onu sert ancak çok karizmatik bir hoca olarak yaşadık.

Toplumundan kopartılan ikinci Ermeni entelektüel neslinin en önemli temsilcilerinden Aram Pehlivanyan ölümünün 40. yılında aramızda. Talin Suciyan Pehlivanyan’ın siyasi hayatına, entelektüel dünyasına, maruz kaldığı baskılara ve Ermeni toplumundan koparılışına dair kapsamlı bir bakış sunuyor.

Münih Üniversitesi Ortadoğu Çalışmaları Enstitüsü Türkiye ve Osmanlı Tarihi Bölümü Öğretim Üyesi Dr. Talin Suciyan Türkçe’ye de çevrilmekte olan “The Armenians in Modern Turkey” kitabında 1944-51 arasında yaşanan patrik seçimi krizinin de bir analizini yapmıştı. Suciyan son gelişmeler ışığında Agos için bir değerlendirme kaleme aldı.

Münih Üniversitesi Ortadoğu Çalışmaları Enstitüsü'nde Osmanlı ve Türkiye Çalışmaları Bölümü'nde öğretim üyesi ve doçentlik adayı Talin Suciyan, İstanbul Ermeni Patrikhanesi’nin Paris’teki Boğos Nubar Paşa Kütüphanesi’nde bulunan arşivindeki bir belgeyi inceliyor.