Ուշացած ափսոսը
Ափսոս, որ ուշացաւ «ափսոս» բառի գրական պատմութիւնը։ Այս սիւնակի վրայ, յարգելի ընթերցող, արդէն պատմեր եմ 635 բառի պատմութիւնը։ Իսկ «ափսոս» ձայնարկութիւնը, աւաղ, ձեռքերս ծնօտիս դրած նկատեցի, թէ անտեսեր եմ։ Բայց այսօր բանանք մեր սխալներու, թերութիւններու, վիշտերու եւ խեղճութիւններու էջերը, եւ տեսնենք, թէ ափսոսանքի ի՚նչ տողեր գրուեր են մեր պատմութեան մէջ։ Ուստի, ձեզ կը հրաւիրեմ սիրային, խրատական, քանի մը հատ ալ գուսանական ափսոսանք լսելու։
Առաջին ափսոսը
Մինչեւ 1200 թուականը հայուն ծանօթ չէր «ափսոս» բառը։ Մենք մեր վիշտը եւ խղճահարութիւնը կ’արտայայտէինք «աւաղ» եւ «եղուկ» կանչելով։ Բայց օր մը, պարսկական տիրապետութեան օրերուն, Գանձակի մէջ ծնած եւ մահացած պատմիչ եւ եկեղեցական գործիչ Կիրակոս Գանձակեցին պարսկական բառ մը սկսաւ օգտագործել. «ափսոս»։ Այնուհետեւ այդ օտարականը մնաց հայոց մայրենիի մէջ։ Գանձակեցին ի՞նչի մասին խօսեցաւ. անհաւատարիմ կինը եւ դրամի կորուստը. «Ափսոս ու վայ զիս, կինս այս խաբեաց զիս», «Յուդա ափսոսար ընդ կորուստ բազում դենարին»*։ Իսկ Ոսկեփորիկ մատեանի մէջ «անցած ժամանակը» ափսոսալ տուաւ հեղինակին. «Աւաղելով ավսոսան զանցեալ ժամանակն»։
Իմացիր ափսոսանքս
Ասիական ազգեր երբ ափսոսալու պատճառ մը ունենան կը գործածեն պարսկական «աֆսոս» բառը։ Վրացին կ’ըսէ «ափսուսի», հնդիկը «աֆսոս», ասսամցին «աֆոսիւս», ոյղուրը «էփսուս»։ Մինչ բառս Օսմանեան թուրքերէնի մէջ՝ «էֆսուս» էր, հայերս ալ հնարեցինք մե՚ր ձեւերը. թիֆլիսահայը «ափսուս» կ’արձակէր, ակնցին «աֆսոս», իսկ արցախցին՝ «ափսուզ»։
Ափսոսը ափսոս է եթէ ուշ է
Մեր մատենագիր մեծերը «ափսոս» բառը յարմար գտան խրատ տալու համար։ Անոնց միտքը պարզ էր. որպէսզի մարդ իր կեանքի մէջ չունենայ որեւէ ափսոս, պիտի հեռու մնայ մեղքերէ, պիտի ըլլայ բարի։ Ափսոսը ափսոս է եթէ ուշ է։ Գանձակեցիի ժամանակակից աշուղ Ֆրիկը այնպէս պարզ խօսեցաւ, որ ամէն մարդ հասկնայ. «Ջանք դիր դուն ու հանց (այնպէս) արա, / Որ զքեզ դու պարտաւորես, / Շատ մեղք ու չարիք ունիս, / Զամէնն մէկ-մէկ դու գիտես, / Զամէն մեղք դու աստ** քաւէ, / Որ յանդէնն ափսոս դու չասես, / Ափսոսն անդէնն ի՞նչ օգտէ, / Թէ հազար վկայ դու կանչես»։
Ափսոս անցած օրերուս
1600-ի սկիզբներն են։ Վարագավանքի լուսամուտէն Բարսեղ Վարագեցի վարդապետը կը դիտէ Վանայ ծովը։ Տեսէք, այժմ ծերացեր է ան։ Աչքերը՝ արդէն թոյլ են։ Վարագի մէջ ուսանած, գրչութիւն եւ երաժշտութիւն դասաւանդած, յիշատակագիր Բարսեղ վարդապետը իր կեանքի վերջին օրերուն նկատեց, թէ ինչքան մեղքեր է գործած։ Վարդապետը իր դողդոջ ձեռքերով ոտանաւոր մը գրի առաւ եւ ըսաւ. «Մեղօք լցեալ Բարսեղն Վարագեցի…», ապա, ափսոսաց անցած օրերուն. «Ականջ դրէք գերոյս, ձեզ գանգատ ունի, / Ափսոս զաղուոր աչերս լուսոյ կու պակսի»։ Լեւոն Լարենցն ալ, կը յիշէ՞ք, ափսոսած էր անցած օրերուն։ Այդ վշտալի վայրկեաններուն, - իր խօսքերով, - ան կը մոլորէր, այտերը կը դառնային ցից գահավէժ ու լացը կը գլտորէր դար ու վար, երբ յիշէր Սամաթիոյ կամ Ատափազարի մանկութեան եւ սիրոյ օրերը. «Ու կ՚ափսոսամ երազկոտի այն օրերս եդէմային»։
Ափսոս, հազար ափսոս
Աւելի հայկական ի՞նչ կայ, քան «Ափսոս, հազար ափսոս» ձայնարկութիւնը եւ այդ խօսքը իր յիշատակելի տեղը ունի Սասնայ Ծռերու մէջ։ Ձենով Օհանը, երբ տեսաւ, որ Դաւիթը Մհերի զէնքն ու զրահը կապեց, Քուռկիկ Ջալալիին հեծած կ’երթայ՝ ափսոսաց եւ երգեց. «Ափսո՜ս, հազա՜ր ափսոս Քուռկիկ Ջալալին…, / Հազար ափսո՜ս, Թուր Կէծակին, / Ափսո՜ս, հազա՚ր ափսոս, հազար ափսոս, / Էն Թլոր Դաւթին։ / Ափսո՜ս, հազա՜ր ափսոս, գնաց Սասնայ տնէն, / Հէ՜յ վա՜խ, որդի՚ն Մհերի, / Ափսո՜ս, հազա՚ր ափսոս, գնաց էն տղէն»։
Ափսոս որ երեսդ ծածկեր ես
Մեր գրականութիւնը հարուստ է սիրոյ ափսոսալի խօսքերով։ Չէ՞ որ սէրը վիշտ է։ Չէ՞ որ սիրավառ սիրտը խղճալի կը դառնայ երբեմն։ Ահա սիրուն օրինակ. Պետրոս անուն տաղասաց մը օր մը անթարթ աչքով կը դիտէր իր սիրունատես եարը. «Ես, կանգնիմ ի քո դիմացդ, / Է՚ արեգակն ու խուպ սուրաթ, / Դու կիւզէլնուն պարծանք ու զարդ, / Ի քեզ նայիմ աչօք անթարթ»։ Ապա, ամօթի զգացումով ափսոսաց եւ ինքզինք կոչեց ունայն. «Է՞ր ունայնաբանես, ա՚յ Պէտրոս, / Կ’երթաս ի հուրն, կու լինիս ափսոս…, / Ինձ ողորմեա, դու, Տէր Քրիստոս»։ Սիմէոն Երեւանցին սիրաբանող սոխակի եւ վարդի պատմութիւն մը հիւսեց. «Ո՜վ ղարիպ պիւլպիւլ խղճալի, աւա՜ղ, աւա՜ղ…, / Ա՜յ ազնիւ թռչուն սիրելի, աւա՜ղ, աւա՜ղ / Ափսոս վարդին, վարդին խստասրտին»։ Իսկ Թիֆլիսի մէջ Սայաթ Նովայի նախորդը, միջնադարեան մեծ բանաստեղծ, աշուղ, նկարիչ եւ ծաղկող Նաղաշ Յովնաթանը, որ իր բանաստեղծութիւններու համար ինքը կը յօրինէր եղանակներ, ինքը կ’երգէր ու կը նուագէր այդ երգերը, օր մը հանդիպեցաւ իր սիրածին։ Զոյգ մը փայլուն մուճակ մօտեցաւ Նաղաշին։ Նախշազարդ էին անոնք։ Սիրունի մէջքն էր «նազլու բարակ»։ Ոսկեսիմ գօտի մը կ’ամբողջացնէր անոր նրբութիւնը։ Ծո՞ցն անոր, ըսաւ Նաղաշը, շամամներ են քաղցրաբոյր։ Վիզը, ըսես, կարապի պէս, զարդարած էր ծովէն հանած թանկ մարգարիտ ու մարճան։ Բերանը կարմիր գինի էր, լեզուն՝ համեղ նուշ։ Սակայն, անոր լուսնի նման պայծառ, բոլորած երեսը՝ ծածկուած էր։ Ափսոսաց աշուղը.
Ափսոս, որ ծածկել ես
բարակ լաչակով.
Ես մնացի կարօտ՝
տեսնելոյ համար։
Ափսոս, որ վարդը չտեսան
Յարգելի ընթերցող, Եղիշէ Չարենցը գանգատ մը ունի։ Ըլլանք բարեխիղճ եւ ականջ տանք անոր սիրոյ վիշտին. «Էնպէս արա, որ քեզ չասեմ՝ դո՚ւ էլ ինձ պէս մարդ ես, գոզալ,— /Թէ լի մնայ սիրտս քեզնով՝ ափսոս ու ախ պիտի ասեմ»։ Չարենցը յետոյ աւելի ափսոսաց։ Բայց սիրոյ ցաւ չէր պատճառը։ Օտար, բարեկամ, ծանօթ, անծանօթ «մարդն» էր յանցաւոր. «Քո՜յր, սիրեկան, օտար մարդիկ, բարեկամ ու անծանօթ / Մօտովս անցան՝ տաղերիս տակ կենդանի մարդը չտեսան… / Բախչովն անցան, բոյր շնչեցին, ափսոս, որ վարդը չտեսան»։ Գանգատ մըն ալ Րաֆֆին ունէր։ Մռայլ օր էր, մեր վիպագիրը երկինք նայեցաւ՝ հառաչեց. «Աստուած իմ, աստուած, բարերար աստուած, / Ամէն քաղցրութեան լեղի՞ ես խառնած. / Աստուած իմ հզօր, միշտ հանապազօր՝ / Խաւա՞ր պիտ անես անմեղներու օր։ / Ափսոս չէ՞ վարդը. — սիրուն զուարթը. / Դեղնի, թառամի, — ծաղկոցի զարդը. / Ափսոս չէ՞ շուշան, սիրոյ միակ նշան»։
Ափսոս որ երազ էր
Գիշերային այս խաղաղ ժամերուն հայկական երգարանները թերթեցի։ Գիտէի, թէ Շերամներ, Շիրիններ ափսոսանքի դառն եղանակներ հիւսած պիտի ըլլային եւ քիչ մը ալ արցունք թափած… Նախ լսեցի Գուսան Զաքարեանի ձայնը. «Մի՚ լար, մի՚ թացիր աչերդ, / Աչքիդ լոյսն ափսոս է, կ’անցնի»։ Ապա, լեսցի «թամամ աշխարհ պտուտ էկած» Սայաթ Նովայի քամանչան. «Ափսուս, վուր շուտով մեռիլ է, լուսն քու ծնողին ըլի»։ Շիրինը, որ կոյր էր, եւ նեղութեան մէջ անմխիթար՝ հառաչեց. «Ակնարկեա՚, ո՚վ սիրուհի, ակնարկեա՚ տկարիս, օգնեա սիրահարիս, / Ափսո՜ս, հազար ափսո՜ս, ապա վա՜յ ինձ խելագարիս, պանդուխտ եւ օտարիս»։ Շիրինն էր, որ անյոյս սիրոյ ցաւն ալ երգեց. «Ա՜խ, իմ փոքրիկ բուրաստան։ / Ափսո՚ս, անջուր մնացիր»։ Շերամը, Գիւմրի քաղաքի մէջ զով գիշեր էր, դուրս հրաւիրեց իր լուսնեակը. «Անոյշ եար, շուտ արի, քնքոյշ եար, շուտ արի։ / Ափսոս էս գիշերին, որ մենակ ման կու գամ, / Կ’աղաչեմ, դուրս չես գայ, առանց քեզ ո՞ւր գնամ»։ Վերջապէս ես լսեցի անոյշ ձայն մը։ Տասը տարեկանին Աշտարակէն ելած, յաջորդ 55 տարիներու ընթացքին միայն մէկ անգամ իր ծննդավայրը տեսած Սմբատ Շահազիզն էր ան, որ իր մօր կ’երազէր. «Ես լսեցի մի անոյշ ձայն,— / Իմ ծերացած մօր մօտ էր, / Փայլեց նշոյլ ուրախութեան, / Բայց ափսո՜ս որ երազ էր»։
Վարդակարմիր այտը
Ահա, յարգելի ընթերցող, իր աւարտին հասաւ «ափսոս» բառի հարազատ պատմութիւնը։ Մենք հասկցանք, թէ երանի պէտք է տալ այն կտրիճին, որ փոխանակ ափսոսալու, - թէ իր սիրածի երեսը ծածկուած է լաչակով, - առեր է օրիորդիկը, ձեռքը բռներ, փախեր, կամուրջը անցեր, այգին մտեր եւ ցերեկ օրով անոր վարդակարմիր այտիկն է համբուրեր։ Ուստի, կ’առաջարկեմ, որ մենք քիչ մը եւս մնանք հայրենի բուրաստանի մէջ, ու յաջորդ յօդուածի մէջ «այտ» բառի պատմութիւնը վայելենք։
* Լատիներէն denarius, հռովմէական արծաթէ դրամ
** Աշխարհի վրայ, կենդանութեան ժամանակ
