Ermeni müziğinin yaşayan hazinesi: Richard Hagopian

Ermeni müziğinin yaşayan en büyük hazinelerinden biri olan Richard Hagopian, virtüöz bir ud sanatçısı ve aranjör olmasının yanı sıra aynı zamanda başarılı bir şarkıcıdır. Albümlerinde uduyla eşlik ettiği eserleri kendi sesiyle de yorumlayarak çok yönlü müzikal kimliğini ortaya koyar. Ermeni halk ve klasik müziğinin en sevilen enstrümanlarından biri olan ud, perdesiz yapısı ve mikrotonal sesleri sayesinde müzisyenlere dünyanın farklı makam müziklerini icra etme olanağı sunar.
Richard Hagopian ile 2008’de San Francisco World Music Festival’in kurucu ortaklarından ve sanat yönetmenlerinden biri olarak tanıştım. Programda, Richard Hagopian’ın torunu Andrew da perküsyon sanatçısı olarak yer alıyordu.
Richard Hagopian, 3 Nisan 1937’de, Kaliforniya’nın Central Valley bölgesindeki küçük Fowler kasabasında, Ermeni bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Müziğe olan ilgisini ve olağanüstü yeteneğini henüz küçük yaşlarda ortaya koydu. Dokuz yaşında keman eğitimi almaya başladı, bir yıl sonra klarnetle tanıştı. 11 yaşına geldiğinde ise ud çalmaya başladı.
13 yaşında, uluslararası alanda tanınan Ermeni sanatçı kanuni Garbis Bakirgian’dan ud dersleri almaya başladı. Bunun yanı sıra geleneksel Yakın Doğu orkestralarının temel çalgılarından olan klarnet, darbuka ve kanun üzerinde de çalıştı. Bu enstrümanların yanı sıra ilgili müzik teorisini, nota yazım tekniklerini, klasik ve halk müziği repertuvarlarını da derinlemesine öğrendi.
Ud (al-ud olarak da bilinir), Avrupa lavtasının doğrudan atası kabul edilen, mızrapla çalınan telli bir çalgıdır. Arap dünyasının başlıca enstrümanı olmakla birlikte Türkiye, İran, Azerbaycan ve Ermenistan müzik kültürlerinde de önemli bir yere sahiptir.
Hagopian’ın müzikal araştırmaları yalnızca enstrüman icrasıyla sınırlı kalmadı. Müzisyenler hakkında eski fotoğraflar ve çeşitli belgeler topladı. Ermeni Kilisesi’nin binlerce yıllık litürjik (kilise ibadetlerinde kullanılan) müziğini inceleyerek, burada kullanılan makamların halk müziğinde kullanılanlarla aynı olup olmadığını araştırdı.

Aynı zamanda, geleneksel ezgilere eşlik eden dansların adımlarını da öğrenmeye çalıştı. Bunun için eski müzisyenlerden ve dansçılardan, dansları doğdukları köylerde, modernleşmenin ve değişimin etkisi henüz ortaya çıkmadan önceki özgün biçimleriyle uygulamalarını istedi. Böylece yalnızca müziğin değil, müziği çevreleyen dans ve geleneklerin de izini sürdü.
Richard Avedis Hagopian, Kaliforniya'nın Visalia kentinde yaşayan bir sanatçı olarak 1989’da Amerika Birleşik Devletleri'nin en prestijli kültürel ödüllerinden biri olan National Heritage Fellowship'e layık görüldü. National Endowment for the Arts (NEA) tarafından verilen bu ödül, ABD'de halk ve geleneksel sanatlar alanında çalışan sanatçılara verilen en yüksek onur ödüllerinden biri olarak kabul ediliyor.
1990’da New York State Council on the Arts tarafından verilen Meet the Composer Grant ödülünü de aldı. Manhattan School of Music ve California State University, Fresno'da ustalık sınıfları düzenledi; Fresno'daki üniversitede Artist in Residence olarak görev yaptı.
The New York Times, Hagopian'ı “Amerika'nın en başarılı halk müziği sanatçılarından biri” olarak nitelendirdi.
Ermeni halk müziğinin önemli seslerinden Hasmik Harutyunyan ise Richard Hagopian hakkında şöyle diyordu: “Fresno'nun yaşayan efsanesi ve sonsuza dek öğretmenimiz. Kendisinden her zaman öğrenilecek yeni bir şey vardır.”
Hagopian'ın müzikal birikimi ve sanatçılığı Kaliforniya'da da büyük hayranlık yarattı. 2006’da Alliance for California Traditional Arts (ACTA) tarafından yürütülen Apprenticeship Program kapsamında, torunu ve öğrencisi Phillip Hagopian ile birlikte usta sanatçı olarak görev aldı. Bu çalışma süresince Phillip, dedesiyle birlikte ud üzerindeki parmak ve mızrap tekniklerini geliştirdi, Ermeni müziğinin makamlarını ve ses dünyasını öğrenme fırsatı buldu.
Richard Hagopian, 2011’de aynı program kapsamında bu kez diğer torunu Andrew Hagopian ile birlikte çalıştı. Andrew, bu süreçte kanun icrasındaki becerisini geliştirdi ve Ermenistan'ın farklı bölgelerine ait geleneksel müzikleri öğrenerek repertuvarını genişletti.
Richard Hagopian'ın Ermeni müziğine duyduğu tutku, kendi ailesinin birkaç kuşağına aktarılmış durumda.
Oğlu Harold Hagopian, henüz beş yaşındayken babasından Ermeni müziği eğitimi almaya başladı. Kanun, klarnet ve Juilliard School'da eğitimini aldığı klasik keman üzerindeki yetkinliğinin yanı sıra Grammy adaylığı bulunan bir müzik yapımcısı olarak da tanınıyor.
Harold'ın Ortadoğu müziğine duyduğu ilgi ve tutku, 1993’te Traditional Crossroads adlı müzik yapım şirketini kurmasına öncülük etti. Bu plak şirketi, farklı dönemlerden önemli Ortadoğu müziği sanatçılarının çalışmalarını yayımlayarak bu müziklerin daha geniş kitlelere ulaşmasına katkıda bulunuyor.
Richard Hagopian'ın torunları, Harold'ın oğulları Phillip ve Andrew da küçük yaşlardan itibaren müzikle iç içe büyüdüler. Evde ve yerel toplulukların kutlamalarında küçük bir darbuka üzerinde ritimler çalarak, udun tellerine dokunarak ya da şarkılar söyleyerek müziğe adım attılar.
Her ikisi de dedeleriyle birlikte Alliance for California Traditional Arts'ın Apprenticeship Program'ına katılarak geleneksel müzik eğitimlerini sürdürdü. Phillip, 2006 yılında ud tekniğini geliştirmek üzere; Andrew ise 2011 yılında kanun icrasındaki becerisini ilerletmek amacıyla bu programa dahil oldu.
Richard Hagopian ile en yakın tarihli karşılaşmam ise 7 Haziran 2026 tarihinde İstanbul Şişli'de gerçekleşen, gerçekten unutulmaz bir etkinlikte oldu.
Richard'ın oğlu Harold Hagopian tarafından organize edilen bu buluşma, kendisi de başarılı bir müzisyen ve müzik yapımcısı olan Harold'ın müzikal mirasa duyduğu saygının önemli bir göstergesiydi.

Etkinlik, erken Cumhuriyet döneminin, ikisi de yaklaşık 1900 yıllarında doğmuş, tanınmış iki müzisyen ve bestecisine adanmış bir fasıl buluşmasıydı.
Bunlardan ilki, İstanbul doğumlu, görme engelli Ermeni ud sanatçısı Udi Hrant Kenkulian'dı. Etkinliğe, kendisinin bir akrabası olan ve bu anlamlı buluşmada yer alan yeğeni de katılmıştı.
Diğer sanatçı ise büyük klarnet virtüözü ve besteci Şükrü Tunar'dı. Onun kızı da babasının müzikal mirasını temsil etmek üzere etkinlikte hazır bulunuyordu.
Ayrıca Kanuni Artaki Candan'ın torunları, Zehra Bilir ve Kemani Sarkis'in ailelerinden gelen isimler de bu özel buluşmada yer aldılar.
Bu etkinlik, yalnızca geçmişin önemli müzisyenlerini anmakla kalmıyor, farklı kültürlerin ve müzik geleneklerinin İstanbul'un ortak müzikal hafızasında nasıl iç içe geçtiğini de yeniden hatırlatıyordu.
Richard Hagopian'ın müzik yaşamına baktığımızda, karşımıza yalnızca büyük bir ud virtüözü ya da geleneksel Ermeni müziğinin önemli bir temsilcisi çıkmıyor. Aynı zamanda müziği araştıran, belgeleyen, öğrenen, öğreten ve kuşaklar arasında aktaran bir kültür taşıyıcısı görüyoruz.
İstanbul Ermenilerinin geleneksel ve halk müziğiyle kurduğu ilişkiye baktığımızda, Batı müziği icra eden Ermeni sanatçıların ve toplulukların, geleneksel Ermeni müziğini temsil edenlere kıyasla daha görünür olduğunu, daha geniş çevrelerce tanınıp takip edildiğini görüyoruz. Oysa bu müzik geleneğinin yaşatılması ve gelecek kuşaklara aktarılması, Richard Hagopian gibi değerli müzisyenlerin çalışmalarının daha geniş kitlelerle buluşmasıyla da yakından ilişkili. Hagopian’ın müziğinin daha fazla tanınması ve dinleyiciyle buluşması, geleneksel Ermeni müziğinin kültürel zenginliğinin anlaşılmasına ve bu mirasın gelecek kuşaklara aktarılmasına önemli katkı sağlayacaktır.
Richard Hagopian, 1994 yılında Robert Atkinson tarafından kendisiyle yapılan söyleşi sırasında 57 yaşındaydı. Ermeni-Amerikalı ud sanatçısı ve National Heritage Fellowship ödülü sahibi Hagopian'ın müzik yaşamı, geleneksel müziğin yalnızca geçmişten devralınan bir miras olmadığını; araştırma, emek, icra ve kuşaklar arası aktarım yoluyla yaşatılması gereken canlı bir kültür olduğunu gösteriyor.
Onun yaşam öyküsü, bir müzisyenin kendi kültürünün seslerini korumak için neler yapabileceğinin de güçlü bir örneği.



