Կաղանդը հայկական քաղաքներու մէջ

Ա. Կաղանդը Վանայ մէջ

Վանեցին իր Կաղանդի սեղանի համար կլոճ (անխմոր հաց, բաղարջ), գաթա, մեղրով քաղցրացած շարոց եւ բէկեղ (բոկեղ) կը պատրաստէ։ Բէկեղը համեմուած է ռուփով եւ քունջիթով (սըմսըմ, սուսամ)։ Այդ սեղանէն բաժին մըն ալ կ’երթայ աղքատներուն։ Ընտանիքի մեծերը կ’օրհնեն սեղանը, նոր հարսերը, թոռնիկները եւ սեղանակից հիւրերը։ Մեծ մայրը կամ այլ մեծը իր գինիլից բաժակը վերցուցած բոորին կը յորդորէ. «Անոյշ մեղր ուտենք, որ տարին անոյշ զրուցենք։ Անոյշ լսենք, անոյշ վարուինք։ Շնորհաւոր տօն ու տարին, նոր կաղանդն եւ իւր բարին. ուտենք, խմենք անոյշ գինին, ասենք ողորմին, ողջութիւն հայոց ազգին»։

Աղբիւր ինծի հաց տուր

Ահա կու գայ խորհրդաւոր ժամը. կէս գիշեր է։ Տնեցիները՝ կիներ, մանչեր եւ աղջիկներ, աղբիւր կ’երթան եւ անոր հաց, ցորեն, գարի կը ձօնեն, անոր ջուրերու մէջ կը թրջեն իրենց բէկեղը եւ կլոճը, որպէսզի հացի կարօտ չմնան։ Տունդարձին փոքրերը իրենց կնքահօր աջը համբուրելու կ’երթան եւ կ’ըսեն. «Շարոց բերէք. բաստեղ բերէք, նոր հարսերուն փայը (բաժինը) տուէք»։

Բ. Կաղանդը Խարբերդի մէջ

Քաղցր սեղանը

Խարբերդի մէջ տարուայ ամենաճոխ սեղանը դուք կը վայելէք Կաղանդի գիշերը։ Ինչե՜ր չկան այդ սեղանի վրայ. չոր ու թարմ պտուղներ, տեսակ-տեսակ աղանդերներ, տան գինին, տան օղին, գաթա, անուշապուր եւ ռուփով քաղցրացած բէկեղ։ Օրէնքով՝ եօթը տեսակ։ Բէկեղը Կաղանդի յատուկ ուտելիք է, զոր կը պատրաստեն սովորական հացի խմորով։ Անոր կու տան տարբեր ձեւեր. հիւսք (Անահիտ դիցուհիի վարսի նմանողութեամբ), կլոր օղակներ, նոյնիսկ մարդակերպ տիկնիկներ։ Ջուր քսելով քունջիթ կը ցանեն վրան։ Թխելէն յետոյ փուռէն կը հանեն եւ վրան ռուփ կը քսեն, որպէսզի քաղցրանայ։ Ուտենք, խմենք անոյշ գինին, ասենք ողորմին, ողջութիւն հայոց ազգին։

Թաշկինակ մը քեզի՝ ես ձեռքովս հիւսեցի

Այդ գիշեր նոր հարսն ու փեսան իրարու նուէրներ կու տան։ Փեսան իր հարսին կու տայ խնձոր, տանձ, նուռ, գուլպայ, նոյնիսկ զոյգ մը նոր կօշիկ, հայելի մը փայլուն, պարսկական շալ մը նուրբ կամ Ակնայ ժանեակ մը ընտիր։ Իսկ հարսը իր էրիկին կու տայ իր ձեռքով հիւսած թաշկինակը, որ սէր կը բուրի։

Տոպրակ մը կախեցի գօտիէս

Մի զարմանաք, եթէ յանկարծ գօտիէն կախուած տոպրակ մը իջնէ տաինքէն կամ ծխնելոյզէն վար։ Պարզապէս Խարբերդ քաղաքի, կամ Բազմաշէնի, Դատեմի կամ Գոմքի 10-14 տարեկան տղաներ են, որոնք բարեսիրտ տանտիկինէն կաղանդչէք ստանալու համար իրենց գօտիէն կախած են քսակ մը կամ տոպրակ մը։ Իսկ կաղանդի ի՞նչ նուէրներ կը ստանային անոնք. ափ մը չիր, չամիչ, կուտ, թուզ, ընկոյզ, թութ, պաստեղ եւ նուշ։ Իսկ պատերու վրայ ընտանիքի անդամներու համար կախուած են գուլպաներ՝ նոյն ախորժաբեր նուէրներով են լեցուած։

Աղբիր, աղբիր, մուրազս տուր

Խաբերդի եւ բազմաթիւ գիւղերու մէջ կայ Դեկտեմբեր 31ի կէս գիշերուան աղբիւր երթալու սովորութիւնը։ Երիտասարդ տղաք եւ աղջիկներ երգելով, զրուցելով իրենց կուժերը կը լեցնեն նոր տարուայ առաջին ջուրով։ Անոնք աղբիւրին կը նուիրեն ցորեն, գարի կամ սիսեռ։ Թրջած հատիկները առատութիւն պիտի բերեն անկասկած։ Երիտասարդները նաեւ պայտ եւ բոկեղ կը կախեն աղբիւրէն, ապա կ’երգեն. «Տանք քեզի ցորեն ու գարի, տուր մեզի հազար բարի, բարով եկար դուն նոր տարի»։ Ահա մէկ այլ երգ. «Աղբիր, աղբիր, առ քեզ հաց, պահէ մեր դուռը միշտ բաց։ / Առ քեզի նալ, տուր ինծի մալ (ապրանք)։ / Կաթնաղբիր, քեզի բերեմ քուշնա, որ կովուս կաթն անուշնայ»։ Աղջիկներն ալ խնդրանք մը ունին. «Անուշ ջուր, մուրազս տուր, ինծի սիրուն մանչ մի տուր։ / Անուշ ջուր, մուրազս տուր, սրտիս սիրածն ինծի տուր»։ Ապա տարուան առաջին պաղ ջուրը իրենց կուժերու մէջ կը լեցնեն եւ ընտանիքի մեծերուն կը տանին։ Իսկ առաւօտուն տղամարդիկ, ինչպէս Բազմաշէնի կտրիճները, ձիարշաւներ, ըմբշամարտեր եւ ցլամարտեր կը կազմակերպեն։ Ուտենք, խմենք անոյշ գինին, ասենք ողորմին, ողջութիւն հայոց ազգին։(*)

Գ. Կաղանդը Բալուի մէջ

Գաղցրահայեաց ուխտագնացութիւն մը

Խարբերդէն ո՚չ շատ հեռու, 70-80 քմ. արեւելք, Արածանի գետի ափին «թերակղզի» մըն է Բալուն։ Թէեւ դուք Բալու կը ճամբորդէք ամանորեան աւանդութիւնները վայելելու, սակայն, ես կ’առաջարկեմ, որ դուք, հայկական գրչութեան սիրահար ընթերցող, քիչ մը քալէք քաղաքէն վեր, բարձրանաք Մեսրոպի լեռը, ուր, ըստ աւանդութեան եւ ըստ Վարդան պատմիչի, Մեսրոպ Մաշտոցը ճգներ է եօթը շաբաթ եւ լրացուցեր է հայկական այբուբենի տառերը։ Այդ խորհրդաւոր պտոյտէն ետք, քաղաքի մէջ դուք խոր յուզումով այցելեցէք Քաղցրահայեաց Ս. Աստուածածին, Ս. Լուսաւորիչ, Ս. Սահակ եւ Ս. Կիրակոս եկեղեցիները, ինչպէս նաեւ քաղաքի երկու երկսեռ դպրոցները։ Այդ դպրոցներու աշակերտները արդէն անհամբեր կը սպասեն Կաղանդը եւ անոր բարիքները։ Յիշեցնեմ, թէ Բալուի մէջ արդէն կը գործէ Մեսրոպեան եւ Բարեսիրաց ընկերութիւնները։ Առաջինը վարժարաններուն կը նպաստէ, իսկ երկրորդը կ’օգնէ գաւառի աղքատներուն։

Խորովեցինք խորուն

Բալուի ամանօրեան սեղանը պէտք է որ ունենայ եօթը տեսակ ճաշ եւ տան առատ գինի։ Ինչե՜ր չկան այդ ցածլիկ սեղանի վրայ. Նախ ափսէ մը «խորու»։ Մեր նախնեաց ճաշատեսակն է ան։ Խորուն պահքի ուտեստ է, առանց իւղի։ Կ’եփեն թոնիրի մէջ։ Պատրաստելը պարզ է։ Բացատրեմ. Կաթսայի մէջ լեցնել խոշոր կորկոտ, տաք ջուր, (1 չափ կորկոտին 2 չափ ջուր), մանրած սոխ, բոուած ու ջարդուած քունջիթ։ Բոլորը եփել մարմանդ կրակով, մինչեւ որ ջուրը ամբողջութեամբ ներծծուի։ Անոր քով դրած են ցաւարով եւ սիսեռով գնթիկներ, խոշապ, անուշապուր, փերփերի ապուր եւ կանկառով պաքի քեշկէք։ Ուտենք, խմենք անոյշ գինին, ասենք ողորմին, ողջութիւն հայոց ազգին։

Գօտեկախ

Մանուկներու համար ամանորի ամենամեծ զուարճութիւնն է «գօտեկախ»ը։ Բալու քաղաքի մէջ գիշերը ժամը 9-10ին պատանիները տուներու ծխնելոյծէն կ’իջեցնեն իրենց քսակը, մէջը խնձոր մը դրած։ Տանտէրը այդ խնձորի մէջ մետաղեայ դրամներ կը խոթէ։ Երեխաները ուրախութեամբ կը քաշեն պարանը կը ստանան իրենց կաղանդչէքը։ Նոյն սովորութեան համար Հաւաւ գիւղի տղաները նոյնիսկ երգ մը ունին. «Ալէ վըլայ, ալէ վըլայ, քսակս լեցուն վեր ելլայ»։ Նոյն ժամերուն տան հայրը եւ զաւակները «կլկալ» կամ «սամսա» կոչուած հացիկներով աղբիւր կ’երթան։ Երկրագործական գործիքներու տեսք ունեցող այդ հացերը աղբիւրին ձօնելով անոնք կը յուսան որ նոր տարին առատաբեր ըլլայ։ Իսկ դուք, յարգելի ընթերգցող, կ’ուզէ՞ք աղբիւրի երգը լսել. «Բարի եկար Նոր Տարի / Տո՚ւր մեզի ցորեն գարի, / Լէ լէ, լէ, լէ, ախ լէ լէ, / Մեր փեթակն ալիր կ’ուզէ / Տանտիկինը եղ կ’ուզէ, / Բուխերիկս մուխ կ’ուզէ, / Մեր օճախը փատ (փայտ) կ’ուզէ։ / Էգուն (այգիին) պաղջին պտուղ տուր, / Մեր աղջիկին փեսայ տուր, / Մեր տղային հարս մը տուր»։ Ուտենք, խմենք անոյշ գինին, ասենք ողորմին, ողջութիւն հայոց ազգին։

Դ. Կաղանդը Մարաշի մէջ

Տոհմաշունչ համայնապատկեր մը

Երկրագործ է մարաշցի հայը։ Ան նաեւ հմուտ արհեստաւոր է. ատաղձագործ, գուլպայագործ, շալագործ, հացագործ, ներկարար, կաշեգործ, կահագործ, մուշտակագործ, կօշկակար… Մարաշի հայը ունի 12 եկեղեցի, 11 քաղաքային բաղնիք, 1900 խանութ, 281 արհեստանոց, 7 իջեւանատուն, օճառի 2 տնային արտադրանոց, 11 փուռ, դեղարաններ եւ հիւանդանոցներ։ Քաղաքի հայերը կ’արտադրեն եւ կ’արտահանեն նաեւ արծաթաթել գործուածքներ։ Ուսումնասէր քաղաքը ունի հայկական 6 նախակրթարան, 1 բարձրագոյն դպրոց, 1 ճեմարան, բարեգործական բազմաթիւ կազմակերպութիւններ։ Անոր հոգեւոր կեդրոններն են Կարմիր վանքը եւ Վարագայ վանքը։ Իսկ քաղաքի շուրջ կը տեսնէք եօթը գետակով ոռոգուող այգիներ, բամպակի, ծխախոտի, բրինձի, տեսակ տեսակ ընթեղէնի ընթարձակ դաշտեր։

Կաղընտոս է, աւետիս

Հայկական բոլոր շրջանակներու նման Մարաշի հայը Յունուար 1ին կը տօնէ «Կաղընտէս», այսինքն իր Կաղանդը։ Մարաշի մէջ կաղընտէսին կ'ուղեկցին ծիսական աւանդութիւններ։ Քաղաքի պատանիներու խումբեր կազմած՝ տանիքէ տանիք ցատկելով, բուխերիկներէն պարանով պզտիկ տոպրակ մը կամ քսակ մը կ’իջեցնեն, ուրախ-զուարթ ձայնով «Աւետիս»ներ կ’երգեն եւ նուէրներ կը պահանջեն. «Աւետիս, կաղընտոս, հանի պիզէ ինճիր ղօզ» (Աւետի՜ս, Կաղանդ է, ո՞ւր է մեզի ընկոյզ ու թուզ)։ Ուտենք, խմենք անոյշ գինին, ասենք ողորմին, ողջութիւն հայոց ազգին։

Նուէր տուողը տղայ զաւակ ունենայ

Կաղընտէսի տօնակատարութիւնը կը սկսի ընթրիքի սեղանին շուրջ։ Սակայն յիշեցէք, մարաշցիներուն յատուկ է նաեւ խիստ պահեցողութիւնը։ Մարաշցին խստօրէն կը հետեւի պահքի յատուկ կերակուրներ պատրաստելու կանոնները։ Ահա, հայուհիները արդէն աւարտած են տօնական սեղանի պատրաստութիւնները։ Սեղանի վրայ կան ձէթով եւ չոր բանջարեղէններով եփած ճաշեր, աղանդերներ, չոր եւ թարմ միրգեր, տեսակ-տեսակ քաղցրեղէններ, ինչպէս՝ շարոց, բանդակ, պաստեղ, գըրմա եւ սամսա։ Ահա բուխերիկէն պարանով իջաւ տոպրակ մը։ Տղաքը զիլ ձայնով կ’երգեն (այլալեզու). «Սալը սալը սարխըտտըմ, / Վէրէնըն պիր օղլու օլսուն, / Վէրմէյանըն պիր ղըզը օլսուն», թարգմանաբար՝ «Օրօրելով իջեցուցի, (նուէր) Տուողը տղայ մը ունենայ, / Չտուողն ալ աղջիկ մը ունենայ»… Ո՚չ, յարգելի ընթերցող, ես չմորցայ այդ սեղանի զարդը, Մարաշի յատուկ «ըռպէվ շորվօ» կոչուած անուշեղէնը, որ շատերուս ծանօթ է որպէս «անուշապուր»։ Դժուար չէ պատրաստելը։ Բացատրեմ, մի գուցէ գալ տարի դո՚ք ալ կը փափաքիք պատրաստել։ «Ըռպէվ շորվօ»ն համեստ բաղադրատոմս ունի. 1 գաւաթ ծեծած, 1 գաւաթ սիսեռ, 1 գաւաթ ճերմակ լուբիա եւ 1 գաւաթ ռուփ։ Եւ, ահա պատրաստութիւնը. թրջել եւ ցամքեցնել ծեծածը, սիսեռը եւ լուբիան։ Բոլորը լեցնել կաթսայի մէջ։ Լաւ մը եփել մինչեւ որ կակուղնան։ Յետոյ, ռուփը աւելցնել։ Վերջապէս, մատուցել տաք-տաք։ Ուտենք, խմենք անոյշ գինին, ասենք ողորմին, ողջութիւն հայոց ազգին։

Այսօր, որպէս Աստուածային հիւր, այցելեցինք հիրասէր հայու տունը եւ վայելեցինք անոնց Կաղանդի սեղանը։ Ականատես եղանք նաեւ տօնական աւանդութիւններուն։ Իսկ յաջորդ յօդուածիս մէջ, յարգելի ընթերող, կը մտածեմ երթալ Ամասիա, Ռումտիկին, Կարին, Արաբկիր, Եոզղատ, Զէյթուն եւ Մալաթիա, վայելել քաղաքի տոհմիկ շունչը, ապա հայու դուռը զարնել եւ մասնակից ըլլալ անոնց կաղանդին՝ տեղական համին եւ հոտին։ Ուրեմն, անգամ մը եւս բարձրացնենք մեր տօնական բաժակները եւ վանեցիներու նման ըսենք. Ուտենք, խմենք անոյշ գինին, ասենք ողորմին, ողջութիւն հայոց ազգին։

(Շարունակելի)

(*) Մենք բարով յիշէնք, թէ Դատեմի (այժմ՝ Tadım) դպրոցը հարիւր աշակերտ ունէր։ Բազմաշէնը (այժմ՝ Sarıçubuk) ունէր երկու երկսեռ դպրոց եւ «Կրթասիրաց» միութիւն։ Գոմքը (Yenikapı) 1870 թուականին կառուցուած վարժարանը 1910-ին փոխարինած էր նոր վարժարանով մը, որ ունէր 150 աշակերտ, 25-ը աղջիկ։ Իսկ Բարճանջի աշխատասէր հայերը, որոնք ունէին հանրային բաղնիք, փուռ, հինգ ջրաղաց, երկու ձաւարաղաց, բանուկ շուկայ, չորս կոշկակարանոց, չորս սափրիչ եւ բազմաթիւ այլ արհեստանոցներ՝ 1840 թուականին արդէն կառուցեր էին իրենց երկսեռ հայկական դպրոցը։ Այդ դպրոցը կը հսկէր եւ կը հովանաւորէր Ամերիկա գաղթած երիտասարդներու հիմնած «Ուսումնասիրաց» ընկերութիւնը։