Կայմ

Կայմէն դի­տեցի քեզ

Ամիս մը առաջ, յար­գե­լի ըն­թերցող, հայ­կա­կան գրա­կանու­թեան թաք­նո­ւած գո­հար­նե­րը որո­նելու հա­մար իջած էինք «ան­դունդ»։ Այդ խոր ու խորհրդա­ւոր մթու­թեան մէջ, ի՜նչ հրաշք, կը փայ­լա­տակէր «ան­դունդ» բա­ռի լու­սա­ւոր պատ­մութիւ­նը,- ինչպէս նաեւ հա­յոց գրա­կանու­թեան եւ լե­զուի անդնդա­պահ գան­ձե­րը։ Իսկ այ­սօր, կ’առա­ջար­կեմ, որ մենք ըլ­լանք կայ­տառ ու բարձրա­նանք «կայմ»։ Հայ­կա­կան գրա­կանու­թիւնը, այդպէս չէ՞, հսկայ առա­գաստ մըն է եռա­կայմ։ Այդ կայ­մե­րէն աւագն է գրա­բարը, իսկ կրտսեր­նե­րը՝ արե­ւելա­հայե­րէնը եւ արեւմտա­հայե­րէնը։ Այ­սօր, կայ­մի արե­ւոտ բար­ձունքէն, յար­գե­լի ըն­թերցող, ձեզ կը վստա­հեց­նեմ, որ դուք պի­տի կա­րենաք դի­տել հայ­կա­կան գրա­կանու­թեան նոյ­նիսկ ամե­նահե­ռաւոր ափե­րը։ Ուստի, ամուր բռնենք կայ­մա­պարա­նը, ձեռ­քի եւ ոտ­քի ճկուն շար­ժումնե­րով մաքլցինք կայ­մէն վեր, ու­ռած առա­գաստնե­րը տես­նե­լով ու­րա­խանանք, ապա մենք կայ­մա­հար­թա­կի ապա­հովու­թեան մէջ վա­յելենք այս գրա­կան նա­ւուղղու­թիւնը։

Կայմն խո­նար­հե­ցաւ

Գի­տէ՞ք, թէ այ­սօր ես ին­չո՚ւ փա­փաքե­ցայ «կայմ» բա­ռի պատ­մութիւ­նը գրի առ­նել։ Մեր առա­գաս­տա­նաւու հան­դէպ հիացում եւ զար­մանք. եր­կիւղ նաեւ։ Ու­րիշ, ի՞նչ։ Որով­հե­տեւ, հա­կառակ կոր­ծա­նիչ փո­թորիկ­նե­րու, հա­կառակ անոր կո­ղերը հա­րուա­ծող վայ­րե­նի ալիք­նե­րու, չխոր­տա­կուե­ցաւ ան։ Առա­գաստնե­րը հեշ­տութեամբ ըն­դունե­ցին բքա­բեր հո­վերը։ Ճո­ճուե­ցաւ կայ­մը, բայց չխո­նար­հե­ցաւ ան։ Երե­քալեան կո­հակ­ներ հա­րուա­ծեցին անոր շի­նուած­քը։ Բայց, ան­շեղ գնաց ղե­կը։ Առա­սան­նե­րը պինդ մնա­ցին։ Այդ կայ­մը որ ու­նինք, Լի­բանա­նի նո­ճինե­րէն կամ սրբա­զան մայ­րի­ներէն շի­նուած ամ­րութիւն, ու­նի Աս­տո­ւածա­շունչով սկսող գրա­կան յի­շատա­կու­թիւն. «Տախ­տակք նո­ճիք ի Լի­բանա­նէ առան՝ առ­նել քեզ կայմս»։ Ս. Գիր­քի մէջ կայ նաեւ կայ­մի երկրորդ պատ­կեր մը՝ խար­խուլ եւ անօգ­նա­կան նա­ւու փո­խաբե­րու­թիւն մը, որ կը նկա­րագ­րէ Աս­տուծոյ զօ­րու­թեամբ լիակա­տար պար­տութիւն կրած թշնա­մին. «Խզե­ցան պա­րանք քո՝ զի ոչ հան­դարտե­ցին, նոյնպէս եւ կայմն խո­նար­հե­ցաւ»։ Իսկ Գրի­գոր Նա­րեկա­ցիի հա­մար իր անձն էր խոր­տա­կուած կայ­մը։ Այժմ ականջ տանք անոր Մա­տեանին։

Ող­բա­ցող նա­ւապե­տը

Գրի­գոր Նա­րեկա­ցին օր մը Վա­նայ ծո­վու ափին ակա­նատես եղաւ առա­գաս­տի մը խոր­տակման։ Ցնորք մըն էր ան փո­խաբե­րական։ Մա­տեանի մէջ Նա­րեկա­ցին տե­սաւ ար­տասո­ւալից նա­ւավար մը, որ իր ընկղմող նա­ւուն առ­ջեւ կ’ար­տա­սուէր ձեռ­քը ծնօ­տին դրած։ Նա­ւուն առա­սան­ներն էին խզո­ւած, դի­տարա­նը խո­նար­հուած, շի­նուած­քը իր զար­դա­րան­քէն զրկո­ւած, ապա­ւան­դա­կին պա­րանը կտրած, տախ­տա­կաշա­րը ան­ջա­տուած, գա­հաւո­րակը շփո­թած, ող­նա­փայ­տը բե­կուած, առա­գաստնե­րը ան­կարկա­տելի՝ ծո­ւէն-ծո­ւէն պատռտո­ւած, խա­րիս­խին ապա­ւինու­թիւնը լու­ծո­ւած, վան­դա­կապա­տին վա­յել­չութիւ­նը անշքա­ցած, իսկ կայ­մը՝ շա­տոնց իր ամ­բարձման տե­ղէն հիմ­նո­վին դուրս ելած. «Կայմն ամ­բարձման ի կա­յից իւ­րոց խլե­ցաւ»։ Միջ­նա­դարուն մա­տենա­գիր այ­րեր այլ կայ­մեր հաս­տա­տեցին մեր գրա­կանու­թեան շի­նուած­քի մէջ։ Ահա քա­նի մը ցցո­ւած օրի­նակ. «Ի թոյլ կայմս նա­ւի հա­սեալ հողմ», «Զկայմն կանգնեաց», «Կայմն խո­նար­հե­ցաւ. եւ ոչ իջուսցէ զմանր կայմսն»։ Մինչ հայ­կա­կան կայ­մե­րու վրայ կը ծա­ծանէին Կի­լիկիոյ դրօ­շակ­նե­րը, մեր մայ­րե­նին ալ դար­ձաւ «բազ­մա­կայմ»։ Հա­յոց լե­զուն «կայմ» բա­ռով շի­նուած եր­կու տաս­նեակի չափ բառ ու­նի։ Ահա քա­նի մը գո­յական, եւ քա­նի մը ածա­կան. կայ­մա­ձող, կայ­մա­հար­թակ, կայ­մա­խոռոչ, կայ­մագլուխ, ցռկա­կայմ, ան­կայմ, ինչպէս նաեւ Կիպ­րո­սէն Ղրիմ, Տրա­պիզո­նէն Վե­նետիկ նա­ւար­կող մեր նա­ւերը՝ միակայմ, երկկայմ, եռա­կայմ եւ քա­ռակայմ։

Կեան­քիս ջար­դո­ւած կայ­մը

Երբ առա­գաստնե­րու դա­րաշրջա­նը իր աւար­տին հա­սաւ, եւ անոնք յա­ւեր­ժա­կան հան­գիստի հա­մար մտան նա­ւարան­նե­րու գո­գը, «կայմ» բառն ալ, հա­մակեր­պո­ւելով նոր հո­վերու ուղղու­թեան՝ փո­խեց իր իմաս­տը։ Փո­խանակ երկնաս­լաց նո­ճի կամ մայ­րի մը ըլ­լա­լու, «կայմ» գո­յակա­նը դար­ձաւ քնա­րական բառ։ 19-րդ դա­րուն բա­նաս­տեղծի բե­կը բե­կուած հո­գին էր «կայմ»։ Մեր արե­ւելա­հայ կայ­մի բար­ցունքէն, ահա դուք կը տես­նէ՞ք Չա­րեն­ցը, Սե­ւակը, Դե­միր­ջեանը, Սա­հեանը…։ Սա­հեանը, իր առ­նե­լիքը առած եւ տա­լիքը տո­ւած մարդ՝ ծով ին­կած եւ աննպա­տակ տա­րու­բե­րուող կեան­քի իր կայ­մի առ­ջեւ ող­բաց. «Ինձ բաց թո­ղէք, ես գնամ։ / Թող ամէն ինչ մնայ ձեզ… / Կայմ ու կո­ղերը ջար­դո­ւած, / Անա­ռագաստ ու ան­ղեկ / Եւ անդրօշ նա­ւի պէս / Ինձ բաց թո­ղէք, ես գնամ»։ Դե­րենիկ Դե­միր­ճեանը, յու­սա­բեկ, կեան­քը աւեր եւ սին, մե­նակ, անե­լի մատ­նո­ւած մարդ՝ եր­գեց տխուր երգ մը. «Ծո­վի բա­ցերին, հե­ռո՜ւ վայ­րի, / Ուր մրրիկն է տրտնջում զուր, / Ըն­կած է ծոցն ալիք­նե­րի / Մի կայմ՝ ար­դէն բե­կուա՜ծ, տխուր…»։ Պա­րոյր Սե­ւակի հա­մար դա­լարա­գեղ բար­դի մըն էր կայ­մը։ Բա­նաս­տեղծի երե­ւակա­յու­թիւն։ Գի­շեր էր. Սե­ւակը նա­յեցաւ լեռ­նե­րուն։ Անոնք դա­շիւ­նա­ձեւ էին։ Տե­սաւ ան­դունդներ եւ վի­հեր։ Այդ խո­րու­թիւննե­րը վէր­քի նման էին։ Ապա բա­նաս­տեղծը սլա­ցիկ բար­դի մը նկա­տեց. «Սլա­ցիկ բար­դի, ասես կա­նաչ մի կայմ, / Որ նա­ւում է դէ­պի ծոուա­ծաւալ եր­կինք»։ Իսկ Չա­րեն­ցը, կամ­քի եւ կար­միր երա­զի քեր­թո­ղը, մե­զի բա­ցատ­րեց, թէ կայ­մը կեան­քի կամքն է. «Կեանք իմ՝ / կանգնած դեռ կան­գուն / Կա՜մք, դու կայ­մեր կա­մեցար,– եւ կա­մար­ներ կա­մաւոր»։

Սի­լիվ­րիի այ­րած կայ­մը

Հայ­կա­կան գրա­կանու­թեան եռա­կայմ առա­գաս­տի արեւմտեան կայ­մի դի­տարա­նէն ի՞նչ հեշտ է նկա­տել Մար­մա­րայի ափե­րը, Իշ­խա­նաց կղզի­ներու հիւ­րընկալ մա­տոյցնե­րը եւ Վոս­փո­րի ծո­վախոր­շե­րը։ Հոն Չրա­քեանը եւ Սե­ւակը կայ­մի պատ­կե­րով եր­գե­ցին իրենց կեան­քի հէ­քիաթը։ Ռու­բէն Սե­ւակը, 1909 թո­ւականն էր, իր ծննդա­վայր Սի­լեմվրիոյ (Սի­լիվ­րի) ծո­վափ­նեայ բարձրունքէն դի­տեց հսկայ առա­գաս­տա­նաւու մը հրկի­զու­մը, ունկնդրեց անոր ճար­ճա­տիւ­նը. «Մո՜ւթ հրճո­ւան­քով օր մը տե­սայ թէ ինչպէ՜ս / Մեղմ գի­շերով, հան­դարտօ­րէ՜ն, ծու­լօ­րէ՜ն, / Նաւ մը հսկայ կրնար այ­րիլ շիւ­ղի պէս։ Ո՞վ էր մե­ղաւոր… Դա­ւադիր ծո­վը. Դա­ւադիր ծով մ’էր, անա­լիք, ահա­ւոր, / Արիւ­նի գոյն ներ­կած էր ջո՚ւրը գի­նով, / Այն իրի­կուն չէր շա­ռաչեր մին­չեւ որ / Նոր կայմ մըն ալ չիյ­նար կար­միր ճող­փիւնով»։ Նոյն տա­րին, Լո­զան քա­ղաքի մէջ Սե­ւակը գրի առաւ «Պի­տի մեռ­նի» քեր­թո­ւածը։ Մա­համերձ թռչուն մը, աշ­նան փո­թորի­կի մէջ, գորշ ծո­վու վրայ, ճիչ ար­ձա­կելով, ու­ժասպառ, ան­յոյս կը սու­րար։ Բայց հե­ռու է ափը, շատ հե­ռու. «Հե­ռո՞ւն. ո՚չ գիծ մը տար­տամ։ Հե­ռո՞ւն. ո՚չ կայմ մը նի­հար։ / —Ին­կի՜ր, ին­կի՜ր, խե՜ղճ թռչուն, ծո­վերու մէջ թէ ծաղ­կաց, / Պահ մը առաջ, պահ մը ուշ, Մա­հը նոյն Մահն է անա՜նց…»։ Իսկ Ինտրան, Սկիւ­տա­րի բար­ձունքնե­րէն դի­տեց Վոս­փո­րի խա­ղաղ հո­սող ջու­րե­րու ան­հուն կա­պոյ­տի վրայ ըն­թա­ցող նաւ մը։ Նա­ւը մնան էր Ինտրա­յին. առան­ձին. խա­ղաղ. յան­դուգն. աննշան ան­հունու­թեան մէջ լուռ. մռայլ։ տար­տամ. տա­տանող։ Ապա Չրա­քեանը պոռթկաց. «Ա՜հ, սոս­կա­լի՜ մտա­ծումներ, …ա՜լ հե­րի՚ք… / Նա՜ւ հե­ռաւոր, նա՜ւ ան­վե­հեր, նա՜ւ յան­դուգն…, / Թո՜ղ վեր­ջա­լոյս քեզ չլի­նի՜ աղի­տաբեր… / Թո՜ղ քո կայ­մեր եւ կողդ ներ­կե՜ն կար­միր, հեղ մ’… / Եւ դու սա­հի՜ս դէպ հո­րիզո՜նն անդ, հե­ռի՜ն…»։

Թղթա­կազմ կայ­մեր

Եթէ, մտա­ծեցի, հայ գիր­քը կայմն է հայ­կա­կան գրա­ւոր մշա­կոյ­թին, ու­րեմն, «կայմ»բա­ռը բիւր ան­գամներ յայտնո­ւած պի­տի ըլ­լար գիր­քի մը կող­քին վրայ։ Իմ հա­մեստ մա­կոյ­կիս հետ հայ­կա­կան գրատ­պութեան ով­կիանո­սի մէջ նա­ւար­կութիւն մը կա­տարե­ցի։ Որո­նեցի կայ­մեր։ Աւա՜ղ… Հա­զիւ եր­կու բե­կորի հան­դի­պեցայ ծփա­ցող. «Կա­րօտի կայմ։ Բա­նաս­տեղծու­թիւններ», Երե­ւան, 1985 եւ «Կե­ցու­թեան կայ­մեր։ Բա­նաս­տեղծու­թիւններ», Երե­ւան, 2017։ Մինչդեռ, մտա­ծեցի ափ­սո­սալով, կա­րելի էր բազ­մա­թիւ այլ անուններ հնա­րել։ Այ­սօր, յար­գե­լի ըն­թերցող, թող մեր առա­տաձեռ­նութիւ­նը ըլ­լայ ծոուա­ծաւալ, ու «կայմ» բա­ռով շի­նենք գիր­քի նոր անուններ, մի գու­ցէ օր մը բա­րեխիղճ հե­ղինա­կը իր հո­րիզո­նի վրայ նկա­տէ զա­նոնք. «Ին­կած կայ­մը։ Թա­տերա­խաղ, ըն­տա­նեկան ող­բերգու­թիւն», «Կեան­քիս կայ­մը։ Մար­տի­կի մը օրա­գիրը», «Կայմ բե­կեալ։ Հո­գեւոր ճա­ռեր, քա­րոզ­ներ», «Ջախ­ջա­խուած կայ­մը։ Սի­րային քա­ռեակ­ներ», «Կան­գուն կայ­մը։ Ան­կա­խու­թեան պատ­մա­վէպը», «Կայ­մե­րը չտա­պալո­ւեցան։ Էջեր Կ… քա­ղաքի ինքնա­պաշտպա­նու­թեան օրե­րէն»։

Կայ­մը լե­րան վրայ

Եթէ դուք, յար­գե­լի ըն­թերցող, Հա­յաս­տա­նի մէջ, բար­ձունքի մը վրայ, պող­պա­տէ լա­րերով ամ­րա­ցուած կայմ մը տես­նէք, մի՚ զար­մա­նաք. «Ձայ­նասփիւ­ռի կայմ» է ան։ Ան­շուշտ, թէ «կայմ» բա­ռը պի­տի յար­մա­րէր ժա­մանա­կակից կեան­քի պա­հանջնե­րուն։ Հպար­տութիւն է նաեւ, որ ան­կախ երկրիս դրօ­շակը կը ծա­ծանի կայ­մի մը վրայ։ Իսկ կայ նաեւ ծի­ծաղե­լի կայմ մը։ Վա­հան Թո­թովեն­ցի հօ­րաք­րոջ ատամ­նե­րը։ Դուք տե­սա՞ծ էք այդ ատամ­նե­րը։ Իր «աւե­րակ խո­ռոչ» բե­րանի մէջ հօ­րաքոյ­րը ու­նե­ցեր է երեք՝ «կայմ». Ահա պատ­մութիւ­նը. «Վա՚յ թէ քնէր, այդ ժա­մանակ բե­րանն իրա­նը չէր— մի ան­տէր եւ աւե­րակ խո­ռոչ, ուր ամէն ինչ մտնում, ել­նում էր։ Այդ աւե­րակ խո­ռոչից դուռս էին ցցւում նրա իրա­րից հե­ռու երեք ատամ­նե­րը՝ ինչպէս ցա­մաք նե­տուած հին եւ խոր­տա­կուած նա­ւի կայ­մեր»։

Ճա­յը կայ­մի վրայ

Այժմ, յար­գե­լի ըն­թերցող, ժա­մանակն է որ մենք իջ­նենք հայ­կա­կան գրա­կանու­թեան կայ­մէն, ղե­կը յանձնո­ւած մնայ ժա­մանա­կին՝ ամե­նավար­պետ նա­վապե­տին ու նա­ւու պատշգա­մի վրայ, բազ­րի­քին յե­նած, արե­ւել­քի եւ արեւ­մուտքի հո­վերը մեր մա­զերուն մէջ ըն­դունե­լով՝ այ­լեւս աւար­տենք «կայմ» բա­ռի հետ մեր կա­տարած ծո­վապ­տոյտը։ Եր­գով մը ան­շուշտ հրա­ժեշտ պի­տի տանք իրա­րու։ Բա­նաս­տեղծ Յով­հաննէս Ղա­զարեանի եր­գի վե­րածո­ւած ստեղ­ծա­գոր­ծութիւնն է, որ նո­ւիրո­ւած է հայ ժո­ղովուրդի յաղ­թա­կան կայ­մին։ Մին­չեւ յա­ջորդ յօ­դուա­ծը, շա­րու­նա­կեցէք նա­ւար­կել հայ­կա­կան գրա­կանու­թեան բաց ծո­վուն մէջ.

Ի՜նչ մե­ղեդի­ներ մա­նեցիր, եր­կիր,

Ի՜նչ արե­գակ­ներ մա­ղեցիր վրաս,

Ի՜նչ ծիածան­ներ դու կա­մարե­ցիր,

Ի՜նչ անրջանքներ, կա­րօտ­ներ քու­րա։

Ես շատ սի­րեցի ծա­ռերդ, եր­կիր,

Քուն մտայ նրանց սա­ղարթնե­րի մէջ,

Աննման սիւ­քեր խառ­նե­ցի եր­գիս

Ու կա­պոյտնե­րում թե­ւածող կայմեր։