Հայաստանի մէջ նախընտրական շրջանը միշտ ունի հրաշալի յատկութիւն մը. ան յանկարծակի գարուն կը յիշեցնէ, երբ ձիւնի տակէն ոչ թէ ծաղիկներ դուրս կու գան, այլ «փրկիչներ»։ Ամբողջ փունջ մը բազմերանգ ու բազմիմաստ աղմուկի, որուն նպատակը իշխանութիւնն է, բայց որ, բնականաբար, կը կատարուի մէկ նպատակով՝ «փրկելու»։
Հայաստանի մէջ, նախընտրական շրջանը շատոնց դադրած է քաղաքական գործընթաց մը ըլլալէ. ան դարձած է թատրոնի պարբերական ներկայացում մը, ուր դերակատարները կը փոխուին, բայց բեմադրութիւնը նոյնն է, խօսքերը նոյնն են, նոյնիսկ ժեսթերը նոյնն են։ Չորս-հինգ տարի լռութիւն, հեռաւորութիւն, անտեսում, իսկ յետոյ յանկարծ՝ ժողովուրդին հանդէպ մեծ սէր, մեծ ցաւ, մեծ պատասխանատուութիւն։ Մարդիկ, որոնք տարիներ շարունակ հասարակութեան հետ կապ չունէին, կամ շատ վատ կապ ունէին, յանկարծ կը յայտնուին բակերու, գիւղերու, փողոցներու մէջ՝ խիստ մտահոգ դէմքերով, եւ կը պարզուի՝ ժողովուրդը վտանգի մէջ է։ Ժողովուրդը մոլորած է։ Ժողովուրդը խեղճ է։ Եւ ամենէն կարեւորը այն է, որ ժողովուրդը պիտի «փրկուի»։ Իսկ փրկիչները շա՛տ են, այնքա՛ն շատ, որ նոյնիսկ մրցակցութիւն կը սկսի, թէ ո՛վ առաջինը կը հասնի փրկելու։ Ու կը գոռան, թէ պիտի փրկեն, իսկ ան որ չի փափաքիր իրենց ձեւով փրկուիլ, այնպիսի անհասկցող եւ յիմար անձ մը կը նկատուի, զոր պէտք է ուժով փրկել։ Եթէ անհրաժեշտ է՝ հայհոյել, կամ կաշառք տալ, կամ վախցնել, մէկ խօսքով՝ նպատակը կ’արդարացնէ միջոցները։ Իսկական քաղաքական Ռոպին Հուտ մը։
Այդ պահուն կը սկսի փրկութեան մրցումը. մէկը կը փրկէ անվտանգութիւնը, միւսը՝ տնտեսութիւնը, երրորդը՝ արժանապատուութիւնը, չորրորդը՝ պետութիւնը, հինգերորդը՝ բոլորը միասին։
Սակայն, այս բոլորը շատոնց արդէն դադրած են որպէս քաղաքական պայքար ընկալուելէ։ Աւելի կը յիշեցնեն սովորական թատերախաղ մը, ուր ամենէն կարեւորը ոչ թէ գաղափարն է, այլ դերաբաշխումը։ Ո՞վ որու պէտք է միանայ, ո՞վ որմէ պէտք է բաժնուի, ո՞վ որու հետ պէտք է դաշինք կազմէ։ Երէկուայ հակառակորդները յանկարծ կը դառնան գործակիցներ, իսկ երէկուայ գործակիցները՝ անհաշտ ընդդիմախօսեր։ Այս դաշինք-դաշինք խաղալը դարձած է քաղաքականութեան հիմնական բովանդակութիւնը։ Գաղափարները դարձած են երկրորդական, սկզբունքները դարձած են փոխանակելի, իսկ ընտրութիւնը վերածուած է թեքնիք գործընթացի մը. ո՞վ որու միացաւ, ո՞վ որմէ բաժնուեցաւ, ո՞վ քանի տոկոս կ’ապահովէ։
Այս բոլորին հետեւանքը շատ աւելի խոր է, քան պարզապէս քաղաքական անճաշակութիւնը։ Այս թատրոնը աստիճանաբար սկսած է քանդել ընտրութեան հանդէպ հաւատքը։ Երբ ընտրութիւններէ ընտրութիւն, նոյն դէմքերը կը վերադառնան նոր անուններով, երբ նոյն խոստումները նոր ձեւակերպումներով կը կրկնուին, երբ դաշինքները կը ստեղծուին ոչ թէ գաղափարներու, այլ հաշուարկներու հիմամբ, ընտրութիւնը կը կորսնցնէ իր էութիւնը։ Ան այլեւս չ’ընկալուիր որպէս որոշում, այլ որպէս հերթական ձեւակերպութիւն մը, որ պէտք է տեղի ունենայ, որովհետեւ պարզապէս ժամանակն է։
Ժողովուրդը այս ընթացքին մէջ աստիճանաբար դուրս կը մղուի իրական քաղաքականութենէն։ Անոր անունով կը խօսին, անոր անունով կը միանան, անոր անունով կը բաժնուին, բայց իրականութեան մէջ ան պարզապէս դիտորդ է։ Կը հետեւի, թէ ինչպէս նոր դաշինքներ կը կազմուին, ինչպէս բարձրագոչ խօսքեր կը հնչեն, ինչպէս մեղադրանքներ կը փոխանակուին, բայց կը հասկնայ, որ այս բոլորը շատ քիչ ազդեցութիւն ունի իր կեանքին վրայ։ Ընտրութիւնը կը դառնայ ոչ թէ փոփոխութեան ակնկալութիւն, այլ՝ յոգնեցուցիչ պարտականութիւն մը։ Ժողովուրդը կը տեսնէ, որ «փրկութեան» աղմուկը այնքան մեծցած է, որ արդէն զինք կը «փրկեն»… իրմէ։
Քաղաքական բեմին վրայ ստեղծուած է իրավիճակ մը, ուր բոլորը կը խօսին փրկութեան մասին, բայց ոչ ոք կը բացատրէ, թէ ինչո՞ւ այդ փրկութիւնը միշտ կը յետաձգուի յաջորդ ընտրութիւններուն։ Բոլորը կը խօսին ժողովուրդին անունով, բայց ժողովուրդը կը շարունակէ դիմագրաւել նոյն խնդիրները։ Բոլորը կը խօսին փոփոխութեան մասին, բայց փոփոխութիւնը չի գար….Պէքէթի Կոտոյին նման։ Այդտեղ ալ կը ձեւաւորուի վտանգաւոր հոգեբանական վիճակ մը. սպասում առանց յստակ ակնկալութեան։
Հասարակութիւնը կարծես ինչ-որ բան մը կը սպասէ։ Կը սպասէ նոր ուժի, նոր դէմքի, նոր լուծման, բայց այդ սպասումը կը դառնայ անվերջ։ Քաղաքական ուժերը հերթաբար կը յայտնուին, կը խոստանան, յետոյ կը հեռանան, իսկ ընդհանուր պատկերը չի փոխուիր։ Ոչ ոք իրականութեան մէջ չի գար, ոչ ոք իրականութեան մէջ չ’երթար, որովհետեւ համակարգը կը մնայ նոյնը։ Կը փոխուին միայն անուններն ու ձեւակերպումները։ Իսկ քաղաքական Կոտոն անվերջ կ’ուշանայ։ Կ’ուշանայ եւ անոր փոխարէն միայն քաղաքական փերեզակներ են, որ անվերջ ու անընդհատ, հոծ շարքերով կու գան նորէն խոստումներ շռայլելու։ Քանի-քանի նման փրկիչներ տեսած է հայ ժողովուրդը եւ անոնցմէ ոչ ոք մխիթարութիւն չէ բերած իրեն՝ սկսեալ հզօր կայսրերէն՝ մինչեւ տեղական խեղկատակներն ու փանջունիները.
Ընտրութիւնները կը վերածուին ինքնանպատակ գործընթացի։ Անոնք տեղի կ’ունենան, բայց չեն վերականգներ վստահութիւնը։ Քարոզարշաւներ կը կազմակերպուին, բայց չեն ստեղծեր իրական ընտրութիւն։ Դաշինքներ կը կազմուին, բայց չեն ներկայացներ գաղափարական այլընտրանք։ Հետեւանքը՝ քաղաքական կեանքը կը սկսի նմանիլ փակ շրջանակով շարժող մեքանիզմի մը, ուր շարժում կայ, բայց յառաջընթաց չկայ։ Երբ քաղաքականութիւնը այսպիսի թատրոն կը դառնայ, քաղաքացին աստիճանաբար կը կորսնցնէ մասնակցութեան զգացումը։ Ան այլեւս չի հաւատար, որ իր ընտրութիւնը կրնայ փոխել իրավիճակը։ Ան կը տեսնէ նոյն դէմքերուն վերադառնալը, նոյն խօսքերուն կրկնութիւնը, նոյն դաշինքներուն վերաձեւաւորումը, եւ կը սկսի ընտրութիւնը ընկալել որպէս ձեւականութիւն։ Այդ պահուն ընտրական գործընթացը կը կորսնցնէ իր ամենէն կարեւոր բովանդակութիւնը՝ հանրային վստահութիւնը։
Նախընտրական Հայաստանը այսօր նոյնիքն այս տրամադրութեան մէջ է։ Շատ խօսքեր, շատ դաշինքներ, շատ փրկիչներ, բայց քիչ հաւատք։ Քաղաքականութիւնը դարձած է ինքնանպատակ շարժում, ուր գործողութիւնները կը կատարուին ոչ թէ փոփոխութիւն ստեղծելու, այլ հերթական փուլը անցնելու համար։ Իսկ ժողովուրդը կը մնայ նոյն տեղը՝ դիտելով հերթական բեմադրութիւնը, որուն աւարտը նախապէս յայտնի է, բայց որ այնուամենայնիւ կը կրկնուի իւրաքանչիւր ընտրութենէ առաջ։
Հիմա ընդհանրապէս իւրաքանչիւր հայու առնուազն չորս-հինգ փրկիչ կ’ելլէ։ Կը մնայ, որ փրկիչները չկործանեն Հայաստանը՝ Յանուն Հայաստանի։
(Տարբերակ21)
