Յուսալ նուազագոյն վնասը

Այսօր առ­կայ խնդի­րը մեկ­նա­բանե­լու հա­մար ստի­պուած ենք նա­յիլ պե­տու­թիւն- եկե­ղեցի յա­րաբե­րու­թեան պատ­մա­կան ան­ցեալին։

Պատ­մագրու­թիւնը կը վկա­յէ թէ պատ­մութեան բո­լոր ժա­մանակ­նե­րուն իշ­խա­նաւոր­նե­րը միշտ կա­րիքը ու­նե­ցած են իրենց նա­խաձեռ­նութիւննե­րը վա­ւերաց­նող հո­գեւոր առաջ­նորդնե­րու։Ցե­ղապետ­ներն իսկ օրի­նակա­նու­թիւն կ՚ապա­հովէին քա­հանա­ներու օրհնու­թեամբ։

Պահ մը յի­շենք Խա­չակիր­նե­րու ար­շա­ւը, որոնց գլխա­ւոր դրդա­պատ­ճառն էր արե­ւել­քի հարստու­թեան յափշտա­կու­մը, բայց կեան­քի կո­չուե­ցաւ Հռո­մի Պա­պի սուտ քա­րոզ­նե­րով։

Այդ սուտ քա­րոզ­նե­րը սահ­ման չու­նէին, քա­նի որ նոյ­նիսկ կը խոս­տա­նային Դրախ­տի տոմս, սուրբ քա­ղաքը նո­ւաճող զի­նուոր­նե­րուն։

Հոգ չէ թէ ան­ցանք թա­գաւո­րու­թիւննե­րու շրջա­նէն հան­րա­պետա­կան վար­չա­կար­գին։ Հո­գեւո­րական­նե­րու դիր­քը մնաց ան­փո­փոխ։ Ի զուր չէ որ Թուրքիոյ Հան­րա­պետու­թեան պե­տական պիւտճէի կա­րեւոր մէկ մա­սը կը յատ­կա­ցուի Կրօ­նից Տես­չութեան տնօ­րինու­թեան։

Այս ընդհա­նուր պատ­կե­րին մէջ բա­ցառու­թիւն կազ­մո­ղը Ի. դա­րուն գոր­ծող հա­մայ­նա­վարա­կան իշ­խա­նու­թիւննե­րը եղան։ Անոնց տի­րապե­տու­թեան ժա­մանակ աղօ­թատե­ղինե­րը մատ­նո­ւեցան ծանր ճնշու­մի եւ հո­գեւո­րակա­նաց դա­սը թի­րախը դար­ձաւ բազ­մա­թիւ հա­լածանքնե­րու։ Բո­լորո­վին անի­մաստ ռազ­մա­վարու­թիւն մըն էր այս, քա­նի որ ըն­դունե­լու­թիւն չէր գտներ հա­սարա­կու­թեան մէջ։ Մար­դիկ իրենց ուղղեալ հա­ւանա­կան բան­բա­սանքնե­րէ կամ քննա­դատու­թիւննե­րէ խու­սա­փելու հա­մար չէի յա­ճախեր մզկիթ կամ եկե­ղեցի, բայց հա­ւատը կը պա­հէին իրենց մէջ։

Այս առու­մով հե­տաքրքրա­կան օրի­նակ մըն է Հա­յաս­տան եր­կի­րը, ուր կրօն­քի ազա­տու­թիւնը ոչ թէ ծա­ռայեց Հա­յաս­տա­նեան Առա­քելա­կան եկե­ղեց­ւոյ ծաղ­կումին, այլ պա­րարտ հող պատ­րաստեց օտա­րածին բազ­մա­թիւ աղանդնե­րու մար­դորսու­թեան հա­մար։

Էջ­միածի­նը սկսե­լով Խորհրդա­յին տա­րինե­րէն ու­նե­ցան հե­ղինա­կաւոր առաջ­նորդներ, որոնք ամե­նադ­ժո­ւար ժա­մանակ­նե­րուն իսկ յա­ջողե­ցան եկե­ղեցին ան­սա­սան պա­հել եւ դառ­նալ Ամե­նայն Հա­յոց Հայ­րա­պետը։

Այդպի­սին էր Վազ­գէն Ա.-ը, իրեն յա­ջոր­դող Գա­րեգին Ա.-ը եւ այդքան միայն։ Գա­րեգին Բ. Կա­թողի­կոսը իր աթո­ռը զօ­րաց­նե­լու մի­ջոց­նե­րը որո­նեց Հա­յաս­տա­նեան եւ հետզհե­տէ հա­մաշ­խարհա­յին օլի­կար­հա­կան հա­մակար­գի շրջա­նակ­նե­րուն։

Այ­սօր իս­կա­պէս ցա­ւալի է, որ Կա­թողի­կոսը յայտնո­ւի դա­տական նիս­տի դահ­լի­ճին, մե­ղադ­րեալի դիր­քով։

Ինչպէս վե­րեւ նշե­ցինք, իշ­խա­նու­թիւննե­րը խու­սա­փած են նման պատ­կեր մը ներ­կա­յաց­նե­լէ։ Նոյ­նիսկ մեծ զեղ­ծա­րարու­թիւննե­րու, դրա­մաշոր­թութիւննե­րու, մաք­սա­նեն­գութիւննե­րու պնդումնե­րով հան­դերձ ոչ ոք հա­մար­ձա­կած է Հռո­մի Պա­պը դա­տարան հրա­ւիրե­լու։ Պե­տու­թիւննե­րու մէջ կան կա­ռոյցներ, որոնք օժ­տո­ւած են, որոշ ինքնա­վարու­թեամբ։ Բա­նակը եւ եկե­ղեցին այդպի­սի կա­ռոյցներ են, որոնք կը ղե­կավա­րուին ներ­քին կա­նոնագ­րութիւննե­րով։ Բայց այնպէս թէ այդպէս մարդ ան­հա­տը ըլ­լայ սպայ, կամ հո­գեւո­րական օժ­տուած է նաեւ մար­դու իրա­ւունքնե­րով։ Անար­դա­րու­թեան են­թարկո­ւած մար­դը բնա­կանա­բար իրա­ւունքը պի­տի պաշտպա­նէ նախ իր հաս­տա­տու­թեան մէջ եւ եթէ այդ մէ­կը ան­բա­ւարար մնայ պի­տի դի­մէ օրէն­քի պաշտպա­նու­թեան։

Այս է որ պա­տահե­ցաւ Կա­թողի­կոսը դա­տարան տա­նող գոր­ծընթա­ցի մեկ­նարկին։ Յու­սանք խնդի­րը աւար­տին կը հաս­նի նո­ւազա­գոյն վնասով։