İklim adaleti ve hayvanlar

İklim adaleti, sorumluluk ile zararın eşitsiz dağıldığı gözleminden doğan bir siyasal kavram. Krizi en az üretenler bedelini en ağır öder. Kavram bu eşitsizliği bugüne dek ülkeler, sınıflar ve kuşaklar arasında tarif etti. Antalya'da toplanan COP 31 iklim zirvesi kavramın sınırını bir kez daha görünür kıldı. Hayvanlar COP31 belgelerinde emisyon yoğunluğu, yem iyileştirme, ıslah ve gübre yönetimi başlıkları altında, adaletin öznesi olarak değil, emisyon hesabı kalemi olarak yer aldı.
Endüstriyel hayvancılığın payı ve tarihsel sorumluluk
İklim rejimi sorumluluğu 1992 tarihli çerçeve sözleşmeden beri ortak fakat farklılaştırılmış sayar. Bu ilke emisyonun miktarı kadar tarihine ve kimin yararına üretildiğine bakmayı gerektirir. Gıda ve Tarım Örgütü'nün 2023 raporu, 2015 verisiyle hayvancılığın toplam sera gazı içindeki payını yüzde 12 olarak hesaplıyor. Et, süt ve yumurtaya düşen emisyonun üçte ikisini et üretimine bağlıyor. Michael Clark ve arkadaşları 2020'de Science'ta, fosil yakıt emisyonları bugün sıfırlansa bile gıda sistemlerinin mevcut gidişinin 1,5 derece hedefini erişilmez kıldığını gösterdi. Bu payı hayvana atfetmek bir kategori hatası. Emisyon ineğin sindiriminden çıkar, o sindirimi endüstriyel ölçekte çoğaltan karar ise sermayenin, teşvik rejiminin ve ticaret politikasının kararıdır.
Zirvede et sektörü gruplarının savunduğu GWP* ölçütü farklılaştırılmış sorumluluk ilkesini tersine çeviriyor. Ölçüt, büyüklüğü sabit kalan bir sürüyü ek ısınma yaratmıyor sayar, böylece geçmişte biriktirilmiş emisyonu kazanılmış hakka dönüştürür. Mayıs 2026'da kırk iki iklim bilimci bu kullanımı muhasebe hilesi sayan bir uyarı yayımladı. Uyarıya göre ölçüt, sürüsü büyük zengin ülkeleri kayırıyor ve yükü daha küçük sürülerle yola çıkan gelişmekte olan ülkelere bindiriyor. Emisyon yoğunluğu dili aynı işi daha sessiz görüyor. Kilo başına gazı azaltmayı tartışmaya açar, sürünün büyüklüğünü tartışmanın dışında tutar. Tarım müzakereleri sonuç vermedi, dosya Bonn'daki ara oturumlara devredildi.
İklim rejimi zararı mülkiyet üzerinden tanıyor. Bolivya hükümetinin kasım başında basına yansıyan raporu, El Niño'nun yol açtığı kuraklıkta 75 binden fazla büyükbaş hayvanın öldüğünü kaydediyor. Bu sayı hayvanların değil, yetiştiricilerin kaybını ölçüyor. Ölen hayvan zararın öznesi değil, birimi. Mülk sayılmayan yaban hayvanı ise hiçbir bilançoya girmiyor. Hayvan böylece iklim hesabında iki kez görünüyor, bir kez neden, bir kez kayıp olarak, ikisinde de bir malın ölçüsü olarak. Oysa iklim adaletinin ölçütü en eksiksiz biçimde onlara uyuyor. Krizin doğmasında hiçbir payları yok ve kuraklığın, yangının ilk ölenleri arasındalar.
Hayvanlar girdi değil, birer özne
Danielle Celermajer ve arkadaşlarının 2021'de çok türlü adalet adını verdiği yaklaşım, adaletin öznesini insanla sınırlayan varsayımı sorguluyor. Petra Tschakert ve arkadaşları bu kavramın iklim adaletini insanı merkezden çekerek genişlettiğini savunuyor. Türkiye Vegan Derneği'nin 15 Kasım tarihli zirve bildirisi aynı talebi siyasetin diline taşıyor. Dernek hayvansal üretim endüstrilerine verilen kamu teşviklerini sorguluyor, bitki temelli, adil ve erişilebilir bir gıda sistemine geçişi talep ediyor. Yaban hayvanlarının yaşam alanlarının madencilikten, turizmden, avcılıktan ve öbür rant faaliyetlerinden korunmasını istiyor. Hayvanların karbon hesabında üretim girdisi olarak değil, yaşam hakkı olan özneler olarak yer almasını savunuyor.
Hayvanları dışarıda bırakan bir iklim adaleti kendi ölçütünü yarıda kesiyor. Endüstriyel hayvan üretimini küçültmeyi, bunun yükünü küçük yetiştiriciye değil şirketlere bindirmeyi ve yaşam alanlarını korumayı birlikte talep etmek, iki adaleti tek bir siyasette buluşturuyor.
Hayvan Günlükleri, resmî arşivlerde yer verilmeyen, yaşamı ve ölümü kayıtlara geçmeyen, sessiz bırakılan hayvanların izini takip ediyor. Onları kuşatan şiddet, ihtimam, adalet ve sermaye ilişkilerine, açtıkları sorularına ve onlarla kurduğumuz bağlara kulak veriyor. Sesli katmanı, Dört Ayaklı Şehir Radyosu'ndaki Sesli Fragmanlar'da yaşıyor.



